Người phụ trách tờ "Thanh niên tri thức" đã viết thư cho tôi, hy vọng tôi viết một chút về cái gọi là kinh nghiệm sáng tác, và đưa ra một đề bài: "Tôi đã viết 'Xuân Tằm' như thế nào". Thành thật mà nói, đối với những đề tài kiểu như kinh nghiệm sáng tác, nếu tôi còn điều gì đáng ghi chép lại thì cũng đã viết từ lâu rồi, ngoài ra thì thực sự chẳng có kinh nghiệm nào mới mẻ cả. Thế nhưng vì tờ "Thanh niên tri thức" đã đặt bài, xem ra không thể nộp giấy trắng được. Nhất thời bản thân cũng không nghĩ ra đề tài nào khác, vậy thì cứ bàn về chuyện "Tôi đã viết 'Xuân Tằm' như thế nào" vậy.
Tôi không dám mạo nhận mình là con nhà nông. Kể từ khi biết nói biết cười, phạm vi kiến thức và trải nghiệm của tôi quả thực khá phức tạp, nhưng tôi chưa từng sống ở nông thôn. Gia đình lớn của tôi thời thơ ấu sống tại một thị trấn lớn với mười vạn dân (theo Tân tu trấn chí của Lư thị năm 1935), gia đình tôi (từ thời tằng tổ phụ trở đi) không làm nông, cũng không phải địa chủ. Những người nhà quê tôi thấy thời thơ ấu không ngoài hai loại sau: người giúp việc trong nhà (phần lớn là nữ) cùng với "A cô gia". Nhà tôi có những đời "A cô gia" thường xuyên qua lại cho đến khi đại gia đình chúng tôi tan rã. Thời thơ ấu, mỗi năm có một lần tôi được về quê: đó là đi tảo mộ dịp Thanh minh. Nói thật lòng, hồi đó tôi không thích về quê: tôi thấy ở quê có gì thì ở trấn cũng có, — ngoài đường phố thị trấn ra còn có ruộng lúa và nương dâu, có sông có ao; còn những thứ ở trấn có, ví dụ như đủ loại hàng ngoại mới lạ, bao gồm cả máy hát và kính vạn hoa, cho đến các loại tạp kỹ giang hồ, thì ở quê đều không có. Ở quê quả thật đơn điệu hơn ở trấn rất nhiều.
Mẹ tôi cũng lớn lên ở trấn, bà cũng chẳng biết gì nhiều về tình hình cuộc sống nông thôn hơn tôi lúc còn nhỏ, bà cũng ít khi kể chuyện nông thôn. Những người thân thích, thế giao thường xuyên qua lại với nhà tôi cũng không ai đến từ nông thôn, tất nhiên cũng sẽ không kể về nông thôn. Môi trường thời thơ ấu của tôi cứ như vậy mà không có duyên với nông thôn. Sau mười lăm tuổi, tôi rời quê hương, vào trung học, sau hai mươi tuổi, vì lý do công việc, tôi sống lâu dài ở Thượng Hải, điều đó tất nhiên lại càng xa cách với nông thôn hơn.
Những hạn chế về môi trường sống này khiến tôi không dám viết về nông thôn, mà chỉ dám thử viết "Xuân Tằm", — đó chỉ là một phần cuộc sống nông thôn vùng lưu vực Thái Hồ, chỉ là một mùa trong nông thôn mà thôi. Mà tại sao lại dám viết "Xuân Tằm"? Cũng có nguyên do của nó.
Trong số các nhân vật (bậc trưởng bối của tôi) trong đại gia đình thời thơ ấu, chỉ có một người là có quan hệ huyết thống với nông thôn, đó là bà nội tôi. Bà là con gái của một địa chủ. Bà nội thường kể lại một câu chuyện cười thời bà chưa xuất giá: lúc đó nhà bà có người qua đời, nhà tôi gửi lễ đến, trên tờ danh sách lễ vật có một khoản là "Trử một ngàn đảm", theo phong tục ở trấn chúng tôi, "Trử" là một loại đồ mã, thường lấy mười đảm làm một đơn vị, khoảng bằng kích cỡ một bao diêm, "một ngàn đảm" thì cũng chỉ là một đống to bằng chừng một trăm bao diêm mà thôi. Nhưng quê của bà nội (cách quê tôi khoảng năm mươi dặm) không có phong tục này, nên lúc đó quản gia nhà bà vừa nhìn thấy trong danh sách lễ vật có một ngàn đảm Trử, liền kêu lên: "Thế thì phải gọi thêm mấy người làm công tới khiêng rồi!". Bà nội rất thích kể câu chuyện cười này. Khi bà kể câu chuyện đó cho tôi, những người cháu bên ngoại (các chú bác của tôi) tuy có không ít người đã sớm sang Nhật học pháp chính, "chất Tây" thực sự đậm đà hơn nhà tôi rất nhiều, thế nhưng điều đọng lại trong ký ức bà nội, vẫn là phong cảnh nông thôn trước thời Thái Bình Thiên Quốc.
Còn về chuyện nuôi tằm, bà lại đặc biệt có hứng thú. Thời thơ ấu của tôi, liên tiếp có hai ba năm, bà nội tự nuôi tằm, chỉ chừng mười mấy cân "xuất hỏa" mà thôi, tất nhiên chỉ là tính chất chơi bời; nhưng vì người trong nhà đều không thạo, cuối cùng cũng phải tìm nữ công chuyên nghiệp đến giúp.
Kiến thức về nuôi tằm của tôi chính là từ đây mà có. Nhà chúng tôi đặc biệt có cảm tình với tằm. Mẹ tôi cũng thích nuôi tằm chơi, có lẽ vì gia đình ông ngoại mẹ là thương nhân tơ lụa, phụ nữ cũng thường lấy việc nuôi tằm làm một thú tiêu khiển, mẹ là do từ nhỏ đã nhìn quen rồi. Mãi đến sau này khi chúng tôi sống ở Thượng Hải, mẹ vẫn cứ như làm thí nghiệm, mỗi năm nuôi chừng trăm con tằm, còn các con tôi thì nuôi mười mấy con trong bao thuốc lá, vậy mà con nào cũng nhả tơ làm kén.
Nuôi tằm không thể thiếu lá dâu, kiến thức về dâu của tôi lại có từ lâu. Như đã nói ở trên, quê tôi tuy là một trấn lớn mười vạn dân, nhưng ngoài đường phố ra đã có nương dâu. Hồi nhỏ tôi học tiểu học cao cấp ở quê, bên ngoài tường rào trường tiểu học cao cấp đó có một cánh rừng dâu; tôi đi đến nhà ông ngoại, là phải đi qua một đoạn đường phố mà hai bên toàn là rừng dâu. Mỗi năm đến mùa tằm, ở trấn chúng tôi có "chợ lá"; đây là một loại thị trường đầu cơ, phe đầu cơ giá lên, phe đầu cơ giá xuống, chẳng khác gì chơi công trái. Và trong số thân thích thế giao của nhà tôi có không ít người là nhân vật chủ chốt của "chợ lá". Sự căng thẳng và bi hoan mỗi năm một lần ấy, tôi đều đã tai nghe mắt thấy.
Loại "chợ lá" thao túng giá lá dâu, bóc lột nông dân này, đến khi tôi viết "Xuân Tằm" vẫn còn tồn tại; thế nhưng một loại hình mới lại sớm xuất hiện và đã qua thời kỳ cực thịnh, đang đi xuống dốc theo sự suy tàn của việc xuất khẩu "xưởng kinh" (tơ loại nhỏ do máy dệt) — đó chính là kén hành (đại lý thu mua kén). Theo tôi được biết, các kén hành ở vùng Gia Hưng, Hồ Châu, Chiết Giang đều có tổ chức: chúng trở thành các tập đoàn, mỗi tập đoàn có phạm vi thế lực của mình (được quan trường phê chuẩn, trong vòng hai mươi dặm không được phép mở kén hành mới), mà các tập đoàn này lại ký kết hiệp ước lẫn nhau, thao túng giá kén, hành động thống nhất. Kén hành là cửa ải bóc lột nông dân thứ hai, vì nó có vốn liếng hùng hậu, tổ chức chặt chẽ, đáng sợ hơn "chợ lá" nhiều. Tôi quen không ít người làm trong "kén hành", trong đó cũng có vài người là thân thích cố nhân. Kiến thức về phương diện này chính là thứ đã khơi gợi ý định viết "Xuân Tằm" của tôi.
Còn về bản thân câu chuyện thì bình đạm không có gì lạ: thời đó nông thôn vùng Chiết Giang lấy nuôi tằm làm sản xuất chính, mười nhà thì gần như chín nhà đều chung một số phận.
Trình độ văn hóa nông thôn vùng Thái Hồ (hoặc đồng bằng sông Dương Tử) khá cao.
Số người mù chữ tất nhiên vẫn còn rất nhiều. Nhưng dù là một người mù chữ, tầm mắt của họ cũng tương đối rộng mở, dễ tiếp thu những sự vật mới. Cách nhìn thông thường luôn cho rằng nông dân vùng này tương đối lười biếng, thích sự thoải mái, mà bản tính con người lại yếu đuối. Nhưng cách nhìn của tôi thì không như vậy. Thời kỳ tằm bận, nông bận, năm hạn năm lụt, tinh thần chiến đấu và năng lực tổ chức của nông dân vùng này, ai xem mà không nể phục? (Tôi từng viết một bài "ký họa", kể về việc họ có tổ chức chống chọi với hạn hán như thế nào, đây hoàn toàn là sự thật). Những năm đầu kháng chiến, trên báo Thượng Hải từng đăng một mẩu tin nhỏ, kể về một vùng nông thôn phương Bắc, nông dân nhìn thấy một tù binh Nhật thì vô cùng kinh ngạc, nói: "Thì ra diện mạo của quỷ tử cũng y hệt chúng ta!". Nhưng ở vùng quê chúng tôi, nông dân sẽ không nảy sinh sự kinh ngạc như vậy.
Họ từ sớm đã quen thuộc "người Đông Dương" (không gọi là quỷ tử nữa) có diện mạo như thế nào, là hạng người gì. Khoảng năm 1930, phong trào nông dân ở vùng này từng có một thời kỳ cao trào. Giác ngộ của nông dân đã dâng cao đến mức đáng kinh ngạc. Quả thực, những người "ăn lương" trong quân đội quân phiệt, rất ít là nông dân vùng này, định kiến cho rằng họ "bản tính yếu đuối" vốn dĩ luôn tồn tại, có lẽ là do điều này mà ra. Thế nhưng, nguyên nhân căn bản vẫn nằm ở chỗ công nghiệp vùng này có thể hấp thụ họ. Sự thật đã chứng minh từ lâu, vì lợi ích của bản thân, họ có thể đấu tranh, hơn nữa còn đấu tranh vô cùng ngoan cường.
Đây là cách nhìn của tôi về nông dân vùng quê chúng tôi. Dựa trên sự hiểu biết này, tôi đã viết ra tính cách của những nhân vật trong "Xuân Tằm".
Tất nhiên, trong quá trình miêu tả cá tính và vai trò của những nhân vật đó, cũng có cả những người nông dân cá biệt mà tôi tương đối quen thuộc. Như đã nói ở trên, tôi chưa từng sống ở nông thôn, những người nông dân tôi gần gũi chỉ là những "hương thân" thường tới nhà tôi, bao gồm cả những đời "A cô gia"; nhưng chính vì là "A cô gia", họ lại không coi tôi là người ngoài, tôi có thể lắng nghe họ bộc bạch thẳng thắn nỗi đau của bản thân, thậm chí còn có thể nghe thấy những chất vấn và phản ứng của họ đối với lý tưởng mà tôi ôm ấp, tóm lại một câu, tôi có thể nhìn thấy nội tâm của họ, và biết được những suy nghĩ, cảm nhận cùng nỗi đau của nông dân nói chung thông qua miệng của họ.
Tóm lại mà nói, quá trình cấu tứ "Xuân Tằm" đại khái là như thế này: trước hết là nhìn thấy sự xâm lược kinh tế của chủ nghĩa đế quốc cùng sự hỗn loạn của chính trị trong nước đã gây ra sự phá sản của nông thôn thời đó, mà trong đó sự phá sản của ngành tơ lụa Chiết Giang và sự nghèo đói của nông dân lấy nuôi tằm làm sản xuất chính, lại có nguyên nhân đặc thù của nó, — đó là "xưởng" tơ của Trung Quốc ở New York và Lyon chịu sự chèn ép của tơ Nhật Bản mà lâm vào phá sản (việc xuất khẩu tơ Nhật Bản là chịu sự trợ cấp của chính phủ nước họ, tơ Trung Quốc không những không được hưởng trợ cấp, mà còn chịu gánh nặng thuế khóa hà khắc), chủ xưởng tơ và thương nhân thu mua kén (hai bên vốn là một) để muốn thoi thóp tồn tại liền tăng gấp đôi bóc lột nông dân nuôi tằm, xem như bù đắp. Trên thực tế, vào lúc tằm xuân lên né, tổ chức độc quyền của các thương nhân thu mua kén đã định sẵn giá kén, định đoạt sự thua lỗ của nông dân nuôi tằm, mà ở giữa lại có "hành lá" (nó và kén hành thường cũng là một) thao túng giá lá dâu, gia tăng bóc lột, kết quả là tằm xuân càng chín, nông dân nuôi tằm càng khốn đốn.
Từ nhận thức này mà suy ra, xem như chủ đề của "Xuân Tằm" đã có, tiếp theo đó là xử lý nhân vật, xây dựng câu chuyện.
Tôi viết tiểu thuyết, đại đa số đều là quá trình cấu tứ như vậy. Tôi biết cách làm như thế này có lợi cũng có hại, chỉ là thói quen đã thành tự nhiên, đến tận bây giờ vẫn như vậy.
"Thanh niên tri thức" đã ra đề bài này, tôi liền viết lan man xong xuôi rồi nộp bài. Điều này có lẽ có thể dùng làm một loại tham khảo, nhưng không dám nói đây chính là pháp môn duy nhất đúng đắn. Sự hạn chế của kinh nghiệm sống, khiến tôi không thể không như thế này, trong quá trình cấu tứ luôn luôn bắt đầu từ một mệnh đề khoa học xã hội.
