Một, tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc

Tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc, nếu xét về nội dung và hình thức hay tư tưởng và kết cấu, đại khái có thể chia làm hai phái: mới và cũ, mà trong phái cũ lại có thể chia thành ba loại.

Loại thứ nhất là tiểu thuyết trường thiên theo lối chương hồi cũ. Trong tiểu thuyết chương hồi cũ, vốn cũng có không ít kiệt tác, như "Thạch Đầu Ký", "Thủy Hử" chẳng hạn. Hình thức chương hồi vốn dĩ khá bị gò bó cứng nhắc, khiến tác giả không thể tự do tung hoành phát triển, nhưng tác giả "Thạch Đầu Ký", "Thủy Hử" dựa vào tài năng thiên bẩm, vẫn xoay xở vượt qua được khó khăn. Ngoài ra, những người dưới tầm thiên tài mà chịu sự trói buộc của lối chương hồi cứng nhắc, làm hỏng mất bao nhiêu tài liệu hay, tư tưởng tốt, từ xưa đến nay, chẳng biết là bao nhiêu mà kể! Tiểu thuyết hiện đại gượng ép dùng lối chương hồi này, vì tác giả vốn không phải là thiên tài, lại càng không ra làm sao.

Phái tiểu thuyết này đại khái đều dùng bạch thoại, miêu tả cũng là nhân sự hiện đại, chỉ tiếc tác giả của họ hầu hết không phải là người có tư tưởng, cũng không thể quan sát nhân sinh đến tận cùng; chỉ dựa vào trí tưởng tượng nông cạn của mình mà lấp đầy trang sách bằng cuộc sống mù quáng của những người Trung Quốc đáng thương, hèn nhát, ích kỷ. Cộng thêm hai quan niệm "văn dĩ tải đạo" và "trò chơi" mà tác giả thề sống thề chết bảo vệ, khiến toàn bộ cuốn sách bị nhuốm màu xám xịt. Hai quan niệm này trái ngược nhau, nhưng đều độc hại như nhau: một là quan niệm "văn dĩ tải đạo", hai là quan niệm "trò chơi". Những tiểu thuyết gia Trung Quốc trúng phải độc của quan niệm thứ nhất, bỏ qua nhân sinh chân thực không chịu quan sát, không chịu miêu tả, chỉ biết lấy những danh ngôn mục nát trong kinh điển hiền triết làm "trụ ý", hư cấu ra vài nhân sự để phụ họa cho tác phẩm "nhân văn dĩ kiến đạo" của mình. Những tiểu thuyết gia trúng độc thứ hai, dựa trên cái chí hướng "ngâm phong lộng nguyệt, phong lưu văn nhân" của họ mà đùa giỡn bút mực, kết quả cũng bỏ qua nhân sinh chân thực không quan sát, không miêu tả, chỉ viết ra mấy thứ văn chương tệ hại giả trân, giả tạo; thậm chí còn hư cấu chuyện dâm dục nam nữ, tạo thành "tiểu thuyết hắc ám" để tự thỏa mãn cái gọi là "thủ dâm trên văn tự". Cho nên, tiểu thuyết chương hồi hiện đại xét về phương diện tư tưởng thì hoàn toàn vô giá trị.

Vậy về phương diện nghệ thuật, tức là thủ pháp miêu tả thì sao? Tôi đã nói ở trên, hình thức chương hồi quá cứng nhắc, vốn đủ để trói buộc sự phát huy tự do của tác giả; tác giả thiên tài còn có thể mượn tài năng siêu việt của mình để bù đắp đôi chút, nhưng một khi gặp kẻ kém tài thì không thể bù đắp nổi, vòng lẩn quẩn càng siết càng chặt, làm lộ rõ những điểm yếu của lối chương hồi ra trần trụi.

Tác giả phái này của Trung Quốc hiện đại chính là đại diện rất tốt. Trong tác phẩm của họ, số chữ của mỗi hồi phải xấp xỉ bằng nhau, hồi mục phải dùng câu đối, đầu mỗi hồi bắt buộc phải dùng các chữ như "thoại thuyết", "khước thuyết", cuối mỗi hồi bắt buộc phải dùng "muốn biết sự việc thế nào, hãy xem hồi sau phân giải", và kèm theo hai câu thơ; chỗ nào cũng cứng nhắc khiên cưỡng, khiến người xem thực sự không thể khởi phát chút thẩm mỹ nào. Khi miêu tả một nhân vật lần đầu xuất hiện, họ bắt buộc phải dùng hàng chục, thậm chí hàng trăm chữ để liệt kê tỉ mỉ diện mạo, vóc dáng, phục trang, cử chỉ của nhân vật đó như kiểu ghi sổ chi tiêu, hoặc làm một bài "Tây Giang Nguyệt", một bài "Cổ Phong" để thay thế. Việc trần thuật cả cuốn sách hoàn toàn dùng cách "tứ trụ trướng" của con buôn, từng nét từng nét kể từ đầu đến cuối một cách già dặn thực thà, và lấy việc có thể "giao đãi" rõ ràng "kết cục" của tất cả nhân vật (chú ý: tất cả nhân vật!) trong sách làm điều khó làm đáng quý, gọi đó là nhất bút bất cẩu, nhất ti bất lậu. Khi miêu tả vài sự việc song hành trong sách, họ thường học theo cách đánh cờ vây của kẻ kém, cứ thành thật bắt đầu từ mỗi góc, quân cờ từng hàng từng hàng mở rộng ra ngoài, cho đến khi không thể tiến thêm được nữa mới dừng tay, đổi sang một góc khác, lại nỗ lực tiến về phía trước tương tự, cho đến khi gặp được mép ngoài của góc trước; họ dùng thứ thủ đoạn cứng nhắc này để tạo thành cái gọi là chương pháp "xuyên tháp". Họ còn bắt chước "kinh nhân chi bút" (bút pháp gây kinh ngạc) ở cuối mỗi hồi của tiểu thuyết chương hồi cũ. Tiểu thuyết chương hồi cũ cứ mỗi khi cuối một hồi lại cố ý lật ngược vấn đề, nói mấy lời hiểm hóc khiến độc giả bất ngờ kinh ngạc, vội vã muốn sang hồi sau để tìm hiểu ngọn ngành; cách này tác giả thiên tài có thể làm mà không lộ vết tích khắc họa, thì còn tạm được, nhưng tác giả tiểu thuyết chương hồi hiện đại lại cho rằng đây là "nghĩa pháp" của tiểu thuyết, không tự lượng sức mình nhất quyết bắt chước, dẫn đến xấu thái bộc lộ. Họ còn thích miêu tả tỉ mỉ từng cử động của một sự việc, mà không thích - e rằng thực ra là không thể - phân tích một cử động rồi miêu tả nó; ví dụ như viết một người từ trên giường thức dậy, thường là "... Mỗ Giáp mở mắt nhìn ra ngoài cửa sổ, chỉ thấy trời đã sáng tỏ, liền vội vã đẩy gối, lật chăn, ngồi dậy, khoác lên một chiếc áo bông nhỏ, ngay sau đó mang tất trắng, rồi mặc quần, buộc ống quần, mới xuống giường, xỏ đôi dép lê cạnh giường..." một đoạn dài, toàn là ghi lại các cử động liên tiếp, không hề có chút miêu tả nào. Chúng ta xem loại trần thuật kiểu "ghi sổ" này, chỉ cảm thấy trước mắt là một con rối gỗ, không phải người sống, là một con rối gỗ không có tư tưởng, không phải người sống có đầu óc biết tư tưởng; nếu là người sống, khi anh ta làm những động tác này, toàn thân ắt phải có biểu cảm, từ những biểu cảm đó, chúng ta mới gián tiếp nhìn thấu được hoạt động nội tâm của anh ta. Cần biết rằng bản lĩnh của nghệ sĩ thực thụ chính là ở chỗ có thể chọn ra một động tác quan trọng trong rất nhiều động tác để miêu tả một chút, nhằm biểu hiện hoạt động nội tâm của người đó; đoạn nhân sinh viết trên giấy như vậy mới có giá trị nghệ thuật, mới được coi là tác phẩm nghệ thuật! Cần biết rằng tác phẩm văn học trọng ở miêu tả, không phải ghi thuật, càng không lấy kiểu ghi thuật "ghi sổ" làm trọng; đầu óc con người có thể liên tưởng, có thể chịu sự ám thị, đối với cuộc sống hàng ngày có rất nhiều chỗ có thể nghe một mà liên tưởng đến hai, không cần phải kiểu "ghi sổ" không sót một chữ mới có thể khiến người ta thấy gần gũi thú vị. Lỗi sai căn bản của phái tiểu thuyết chương hồi hiện đại chính là nhìn bộ não con người có thể chịu sự ám thị, có thể liên tưởng chỉ như những hạt bàn tính gẩy một cái mới động.

Tóm lại, họ viết một cuốn tiểu thuyết, về phương diện tư tưởng chỉ mong cầu một nụ cười vô thức của người đọc, về phương diện nghệ thuật, chỉ mong cầu báo cáo rõ ràng như báo sổ. Thứ này, về căn bản không thành tiểu thuyết, còn bàn gì đến giá trị? Nhưng vì hiện tại chúng vẫn là văn phẩm của quần chúng, vẫn được quần chúng coi là tiểu thuyết, nên tôi cũng tạm thời đặt chúng dưới tiêu đề "tiểu thuyết hiện đại", bây giờ xem tiếp loại thứ hai cùng thuộc phái cũ là thứ gì.

Loại thứ hai lại có thể chia thành hai hệ (Giáp) và (Ất), chúng cùng bắt nguồn từ tiểu thuyết chương hồi cũ, tuy nhiên diện mạo hơi khác nhau. Hệ Giáp hoàn toàn sao chép giọng điệu và ý cảnh của tiểu thuyết chương hồi cũ, lại hoàn toàn bắt chước phép miêu tả của tiểu thuyết chương hồi cũ; chỉ là bỏ đi hồi mục câu đối, những câu sáo rỗng như "muốn biết sự việc thế nào, hãy xem hồi sau phân giải" ở cuối mỗi hồi; điểm khác biệt của họ với tiểu thuyết chương hồi kiểu cũ chỉ là không chia chương hồi, nên chúng ta tạm gọi là "tiểu thuyết kiểu cũ không chia chương hồi". Loại tiểu thuyết này cũng có loại dùng văn ngôn, cũng có loại dùng bạch thoại, cũng có trường thiên, cũng có đoản thiên; ngoại trừ việc thừa hưởng tất cả điểm yếu về miêu tả của tiểu thuyết chương hồi cũ, còn cộng thêm mấy câu bốn sáu sáo rỗng, và thứ bạch thoại pha trộn giọng điệu "Thủy Hử", "Hồng Lâu". Phương diện tư tưởng tự nhiên cũng thấp kém không đáng nhắc đến, bàn về tình yêu không ra khỏi khuôn sáo cũ của tài tử giai nhân trộm hương đánh cắp ngọc, bàn về chính trị bàn về xã hội không ngoài giọng điệu cũ rích than thở lòng người ngày một tệ, thế đạo suy đồi.

Hệ Ất là một mặt sao chép giọng điệu và pháp kết cấu của tiểu thuyết chương hồi cũ, mặt khác lại sao chép giọng điệu và pháp kết cấu của tiểu thuyết phương Tây, là sản phẩm hỗn hợp lắp ghép; chúng ta tạm gọi là "tiểu thuyết kiểu cũ hỗn hợp Trung Tây". Trung Quốc từ khi tiếp xúc với văn vật chế độ phương Tây, trong đời sống vật chất và tinh thần, chỗ nào cũng hiển lộ trạng thái hỗn hợp Hoa - Tây, không Trung không Tây này, không chỉ riêng tiểu thuyết mới vậy; đã có kiểu diễn hí khúc cũ treo phông tranh sơn dầu bên ngoài mà vẫn cầm roi da tượng trưng cho cưỡi ngựa, dùng mặt nạ để gửi gắm khen chê, thì tất nhiên cũng có thể có loại tiểu thuyết kiểu cũ không Trung không Tây. Phái tiểu thuyết này cũng có bạch thoại, có văn ngôn, có trường thiên, có đoản thiên, đặc điểm của nó chính là lấy một chút pháp bố cục của tiểu thuyết phương Tây mà dùng hoàn toàn pháp trần thuật và pháp miêu tả của tiểu thuyết chương hồi cũ Trung Quốc. Tác giả phái tiểu thuyết này đa số không thể đọc trực tiếp tiểu thuyết nguyên văn phương Tây, chỉ có thể đọc tiểu thuyết phương Tây được dịch sang tiếng Trung, không may các bản dịch tiểu thuyết phương Tây hai mươi năm trước, đa số chỉ có thể dịch ra tình tiết (bố cục) của sách gốc, mà không thể truyền tải được phương pháp miêu tả của sách gốc, cho nên, dù họ có ý bắt chước tiểu thuyết phương Tây, cũng chỉ có thể bắt chước bố cục của tiểu thuyết phương Tây. Họ cũng biết bỏ đi giọng điệu cũ rích "thoại thuyết mỗ tỉnh mỗ huyện có nhà mỗ mỗ..." khi mở đầu tiểu thuyết chương hồi cũ, cũng biết dùng phương pháp đảo thuật, trước hết trần thuật tình cảnh quan trọng, sau đó mới bổ sung lai lịch các nhân vật; họ cũng biết khi kết thúc toàn bộ cuốn sách, không nhất thiết phải có "giao đãi" cho tất cả các nhân vật được nhắc đến trong sách, mà có thể "thần long kiến thủ bất kiến vĩ" (rồng thấy đầu không thấy đuôi), kết thúc đột ngột; họ miêu tả một nhân vật lần đầu ra sân, cũng biết bỏ đi cách miêu tả kiểu "xem thế nào, có thơ làm chứng"; những phương pháp cách mạng đối với pháp bố cục tiểu thuyết chương hồi cũ này, đều là nhìn thấy từ tiểu thuyết phương Tây bản dịch; chỉ nói riêng điểm này, chúng ta vốn cũng có thể thừa nhận phái tiểu thuyết này tạm chấp nhận được. Nhưng tiểu thuyết sở dĩ là tiểu thuyết không chỉ dựa vào bố cục, miêu tả cũng rất quan trọng. Miêu tả của họ thế nào? Có thể thoát khỏi lối mòn miêu tả "ghi sổ" không? Tất nhiên là không thể. Ngay cả bố cục của họ, ngoại trừ ít có thay đổi, đại quan hệ vẫn không thoát khỏi khuôn mẫu cũ hợp tan ly hợp cuối cùng đi đến đại đoàn viên, vẫn cứ bị gò bó trong xiềng xích cũ, không có chút tinh thần sáng tạo nào. Cho nên phái tiểu thuyết này cuối cùng cũng chỉ ngang tầm với hai phái trước mà thôi. Họ không những cách xa lý tưởng của chúng ta, ngay cả so với những tác phẩm danh tiếng trong tiểu thuyết chương hồi cũ cũng kém xa; gọi là tiểu thuyết thực ra cũng là rất miễn cưỡng. Chúng ta hãy xem loại thứ ba.

Loại thứ ba là đoản thiên chiếm đa số, văn ngôn hay bạch thoại đều có. Chỉ xét trên thể tài mà nói, tác phẩm phái này miễn cưỡng có thể xứng với hai chữ "tiểu thuyết". Trong hai hệ Giáp, Ất đã nói ở trên, cố nhiên cũng có đoản thiên, nhưng những đoản thiên đó chỉ là tiểu thuyết đoản thiên về số chữ, không phải là tiểu thuyết đoản thiên về thể tài. Tôn chỉ của tiểu thuyết đoản thiên là cắt lấy một đoạn nhân sinh để miêu tả, mà toàn thể nhân sinh từ đó mà hiển hiện. Trần thuật một đoạn nhân sự có thể không đầu không đuôi: xuất hiện một nhân vật có thể không kể tỉ mỉ gia thế; nhân vật trong sách có thể chỉ có một người; tình tiết trong sách có thể đơn giản đến mức chỉ là một đoạn hồi ức. Những cách này, trong tiểu thuyết cũ Trung Quốc vốn không hành thông, cũng không phải là điều tác giả tiểu thuyết "loại thứ ba" có thể sáng tạo ra, tất nhiên là học từ tiểu thuyết đoản thiên phương Tây, có thể học đến trình độ này, so với những kẻ cứ đâm đầu vào cái vòng tiểu thuyết chương hồi cũ mà chết, tự nhiên phải cao hơn gấp bội; chỉ tiếc là họ đã biết xem tiểu thuyết phương Tây nguyên văn, nhưng lại không xem các sách tiếng Tây nghiên cứu cách làm và nguyên lý tiểu thuyết, chỉ dựa vào chút quan niệm tiểu thuyết cũ kỹ của Trung Quốc được di truyền lại, chỉ sờ soạng vào chỗ thô sơ, áp dụng chút pháp bố cục đặc biệt dễ thấy trong tiểu thuyết đoản thiên phương Tây mà thôi. Tiểu thuyết đoản thiên - không chỉ đoản thiên - vấn đề quan trọng nhất là lấy tài liệu, họ lại chưa từng nghĩ đến việc lấy gương từ người khác, chỉ quẩn quanh trong ruột khô mà tìm kiếm. Còn về phương pháp miêu tả, lại càng không ổn, hoàn toàn không thoát khỏi phạm vi mấy bộ tiểu thuyết cũ như "Hồng Lâu Mộng", "Thủy Hử", "Tam Quốc Chí". Cái gọi là pháp miêu tả "ghi sổ", tác giả phái này vẫn chưa thể tránh khỏi. Tôi có thể lấy một đoản thiên có tên là "Lưu Thanh Cơ Khí" (xem tờ "Lễ Bái Lục" số 108) làm ví dụ. "Tạo ý" của cuốn tiểu thuyết này thế nào, tạm không bàn, chỉ xét về phương diện miêu tả của nó, thực sự đã cực kỳ thô sơ. Cuốn tiểu thuyết này kể về một "người thất ý tình trường của Trung Hoa Dân Quốc" tên là "Tình Kiếp Sinh", đến một "Hận Đảo" nơi tụ cư của những "người thất ý tình trường của các quốc gia", trải qua cuộc sống "vô liêu" (buồn chán) của anh ta.

"Tình Kiếp Sinh" đã trải qua lịch sử thất tình cực kỳ bình thường nhưng tác giả lại cho là ghê gớm, tác giả chỉ dùng hơn hai trăm chữ viết như ghi sổ chi tiêu mà trần thuật ra; một câu "con gái tốt tài mạo song toàn" liền "giao đãi" qua đối tượng tình yêu của "Tình Kiếp Sinh" là nhân vật cực kỳ quan trọng trong bối cảnh, mấy câu "anh ta một lòng tình sâu, đem tình yêu thanh cao chân thành dồn hết vào cô gái này, suốt mười mấy năm không đổi lòng..." liền "giao đãi" qua lịch sử tình yêu của họ. Tuy nhiên, điều này vẫn có thể nói là truy thuật việc cũ, không sao từ lược, nào ngờ "thuật" đến màn quan trọng nhất, "Tình Kiếp Sinh" vì bệnh mà sắp chết, cũng chỉ vài ba trăm chữ, thế thì không thể không khâm phục tác giả ứng dụng pháp miêu tả "ghi sổ" đã "đáo gia" (đạt đến đỉnh cao). Tôi xin chép đoạn này ở dưới đây: Tình Kiếp Sinh vốn là thân mình nhiều bệnh, lại thêm nhiều sầu, tự nhiên không chống đỡ nổi. Tâm hồn anh ta giống như bị mười bảy mười tám cái khóa sắt khóa chặt, không bao giờ có ngày mở ra. Uất ức quá độ, liền mắc tâm bệnh. Anh ta không mời bác sĩ chẩn trị, nghe theo tự nhiên, đến cuối lại thổ huyết. Anh ta nhìn thấy máu, như nhìn thấy nước bọt, không mảy may để ý, lấy một chiếc bút hỏng chấm vào, viết trên giấy vô số tên Lâm Thiến Ngọc; anh ta còn đưa cho một người bạn tốt xem, nói bút pháp của mình rất giống Nhan Lỗ Công. Người bạn đó nhìn thấy đống huyết tự này, đại kinh thất sắc, vội vã đi mời bác sĩ đến; Tình Kiếp Sinh lại đóng cửa, từ chối không cho vào, bác sĩ không làm gì được, liền thở dài mà đi...

Chúng ta chỉ xem đoạn này, chắc chắn nghi là một bản "báo cáo", tuyệt đối không tin là một đoạn trong một cuốn tiểu thuyết đoản thiên: "báo cáo" chỉ cần nói rõ ràng như "ghi sổ" là xong việc, tiểu thuyết lại trọng ở miêu tả. Miêu tả tốt xấu tạm không bàn, mà ngay cả miêu tả cũng không có, cũng coi là tiểu thuyết sao? Những đoản thiên kiểu này, bây giờ đầy rẫy, trong đó cố nhiên có chút "khác biệt trên dưới giường", nhưng cái sai của họ là giống nhau; - không phải miêu tả, chỉ là bản báo cáo kiểu "ghi sổ".

Xem lại tư tưởng trong tiểu thuyết của họ, cũng có nhiều chỗ khiến người ta không thể thỏa mãn. Bản thân tác giả không có nhân sinh quan xác định, lại không có một đôi mắt sâu sắc tinh tường và cái đầu lạnh lùng để quan sát nhân sinh, nên mặc dù họ cũng làm tiểu thuyết nhân đạo chủ nghĩa, cũng làm tiểu thuyết miêu tả sự khốn cùng của giai cấp vô sản, mà kết quả, nhân đạo chủ nghĩa lại thành chủ nghĩa từ thiện nông cạn, tiểu thuyết miêu tả sự khốn cùng của giai cấp vô sản lại thành sự chế giễu mỉa mai sự thô lậu và đáng ghét của giai cấp vô sản. Hơn nữa họ đại khái thiếu sự trung thành đối với nghệ thuật.

Tôi nhớ có vị tác giả vài năm trước từng viết một cuốn tiểu thuyết, kể về "đời sống văn tự" của một "tiểu thuyết gia đa tình", "sao mà lạnh lẽo", thế là "tài sản" cũng có, "người vợ yêu như người trong tranh" cũng có, kết quả là đại đoàn viên, đại đắc ý; gần đây anh ta lại lấy ý này diễn giải ra một bài, xem ra đây chính là "quan nghệ thuật" của anh ta. Loại "quan nghệ thuật" này, nói giúp cho anh ta là trúng độc của thành ngữ Trung Quốc gọi là "trong sách tự có ngôi nhà vàng, trong sách tự có người đẹp như ngọc", nếu muốn nói thẳng thừng không khách khí, thì đơn giản là trúng độc của "bái kim chủ nghĩa", là kẻ thù của nghệ thuật chân chính. Đối với nghệ thuật không trung thành, không còn thái độ nào tồi tệ hơn thế này. Trong mắt họ, tiểu thuyết là một món hàng, chỉ cần có chỗ tiêu thụ là có thể gấp rút sản xuất ra: chỉ cần có thể đón ý tâm lý xã hội, dù thế nào cũng có thể chiều theo. Hai quan niệm này là sương mù đậm đặc tàn phá mầm mống văn nghệ, mà hai quan niệm này thực sự lại là "tinh thần" mà tác giả ba loại tiểu thuyết trên đều có chung; có được lớp này, đến cả quan niệm "văn dĩ tải đạo" cổ hủ và quan niệm "trò chơi" của phái danh sĩ cũng không cần nữa. Đây có thể nói là quan niệm nhất trí toàn diện của các "thợ tiểu thuyết" phái cũ trong nước hiện nay.

Tổng kết những điều đã nói ở trên, chúng ta biết ba loại tiểu thuyết phái cũ hiện đại Trung Quốc có hai lỗi sai chung lớn nhất về phương diện kỹ thuật, và một lỗi sai chung lớn nhất về phương diện tư tưởng. Cái lỗi sai chung về kỹ thuật đó là: (1) Họ đến tiểu thuyết trọng ở miêu tả cũng không biết, lại lấy pháp trần thuật "ghi sổ" để làm tiểu thuyết, đến nỗi hàng loạt tác phẩm chỉ ghi chép không ngoài "thanh toán" các "động tác", người có cảm giác nhạy bén thời hiện đại xem xong, chỉ thấy nhạt nhẽo như nhai sáp.

(2) Họ không biết quan sát khách quan, chỉ biết chủ quan hướng tường hư tạo, đến nỗi tác phẩm mang tên "đây là sự thực" mà tràn đầy hương vị giả tạo làm dáng, mà "sự thực" không thể tái hiện trước "tâm nhãn" của độc giả.

Một lỗi sai lớn nhất về tư tưởng, chính là quan niệm văn học chủ nghĩa tiền bạc tiêu khiển trò chơi.

Ba tầng lỗi sai này, hơn mười năm nay gợi ý cho xã hội, dù ở phương diện độc giả hay ở phương diện tác giả, trong vô hình đã nuôi dưỡng một thế lực cực lớn, nếu chúng ta muốn tận gốc nhổ bỏ thế lực đen tối này, tất phải bài trừ ba tầng quan niệm sai lầm này, mà muốn bài trừ ba tầng quan niệm sai lầm này, tôi cho rằng cần phải đề xướng chủ nghĩa tự nhiên trong văn học.

Lý do vì sao, xin hãy xem chi tiết ở dưới, bây giờ chúng ta hãy xem qua tiểu thuyết phái mới hiện đại.

Chúng ta biết tiểu thuyết phái mới hiện đại về phương diện kỹ thuật và phương diện tư tưởng đều đứng ở vị trí hoàn toàn đối lập với tiểu thuyết phái cũ (ba loại đã nói ở trên), nhất là đối với thái độ ôm giữ đối với văn học. Chúng ta muốn chỉ ra đâu là mới đâu là cũ trong tiểu thuyết hiện đại, cách duy nhất là đi xem thái độ của tác giả đối với văn học; phái cũ coi văn học là vật tiêu khiển, coi là việc trò chơi, coi là công cụ tải đạo, hoặc thậm chí coi là hàng hóa mưu lợi, phái mới cho rằng văn học là biểu hiện nhân sinh, thông suốt tình cảm giữa người với người, mở rộng lòng đồng cảm của con người. Phàm là tác phẩm tiểu thuyết viết ra với quan niệm nghiêm chính này, tôi cho rằng dù tốt xấu thế nào, luôn chính phái hơn nhiều so với những tác phẩm lấy mục đích trò chơi tiêu nhàn. Nhưng quan niệm của chúng ta đối với văn học, tuy có thể giác ngộ ngay lập tức mà thay đổi, nhưng kỹ thuật miêu tả thì không thể tinh diệu lên nhiều trong thời gian ngắn. Cho nên ngoại trừ vài vị tác giả thành công, phần đông những người đang nỗ lực trên con đường sáng tác, về phương diện kỹ thuật khá mắc phải lỗi sai giống với phái cũ. Nói một lời tóm lại, không thể miêu tả khách quan. Hiện nay nhiệt tâm với tân văn học, tự nhiên đa phần là thanh niên, tư tưởng mới yêu cầu họ chú ý đến vấn đề xã hội, đồng cảm với giai cấp thứ tư, yêu "người bị tổn thương và bị làm nhục", họ đã làm theo, họ muốn đem tinh thần này tưới vào sáng tác, tuy nhiên họ đối với tình trạng cuộc sống của giai cấp thứ tư vốn không quen thuộc; miễn cưỡng miêu tả nhân sinh vốn không quen thuộc, dù thủ đoạn của bạn có cao cường đến đâu, cũng là không đúng, cũng phải lộ ra cái chân tướng không chân thực. Dễ thu hút cảm giác không chân thực nhất, chính là đối thoại. Phàm là điểm khác biệt nhất giữa người giai cấp này và người giai cấp khác, một là diện mạo cử chỉ, hai là giọng điệu nói chuyện. Miêu tả diện mạo cử chỉ còn dễ hơn chút, muốn khẩu khí giống hệt lại là cực khó, các tiểu thuyết đoản thiên miêu tả cuộc sống giai cấp thứ tư mà tác giả thanh niên hiện nay sáng tác đa phần mắc lỗi đối thoại không giống thật. Thứ hai, vì bản thân tác giả không phải là người trong giai cấp thứ tư, hơn nữa chưa từng sống lâu dài với họ, đương nhiên đối với tâm lý của người trong giai cấp thứ tư cũng rất cách biệt, nên khi trần thuật về tâm lý của họ, thường pha trộn rất nhiều tâm lý chủ quan của tác giả, làm cho chẳng ra ngô ra khoai. Thứ ba, quá xác định tiểu thuyết là công cụ tuyên truyền tư tưởng nào đó, hư cấu ra vài nhân sự để chiều theo bản ý của mình, mục đích chỉ là đem những lời trong lòng nhổ ra một cách sảng khoái là xong; kết quả tư tưởng tuy có thể nói là thành công, nghệ thuật thực không có gì đáng lấy. Ba thiếu sót này, tôi cho rằng đều do tác giả coi thường miêu tả khách quan mà gây ra; vì không coi miêu tả khách quan là quan trọng, nên chưa từng quan sát thực tế đã vội vã miêu tả rồi.

Ngoài ra, về đề tài cũng có rất nhiều khuyết điểm; khuyết điểm lớn nhất là nội dung đơn bạc, ý đồ nông cạn. Ví dụ cùng miêu tả tiểu thuyết tình yêu nam nữ, những gì kể không ngoài một nam một nữ yêu nhau mà vì gia thuộc không cho phép, "chuyện tốt nhiều trắc trở", cuối cùng không thành, như vậy mà thôi. Trong cuốn tiểu thuyết này, cá tính của nam và nữ vốn là phần quan trọng, lại bị gác sang một bên không viết; hoàn cảnh gia thuộc của hai bên cũng bị gác sang một bên không viết; các trào lưu tư tưởng ảnh hưởng thế nào đến quan niệm tình yêu của họ, cũng không viết. Tiểu thuyết miêu tả sự phiền muộn của thanh niên, chỉ có thể viết mấy lời như chí hướng của thanh niên nọ thuần khiết thế nào, mà xã hội hiện tại nơi nơi đen tối đáng bi quan vân vân; miêu tả sự xung đột giữa "cha" và "con", chỉ có thể viết mấy lời như người cha giữ lễ giáo cũ không cho phép con trai tự do kết hôn; tóm lại, nội dung thiếu đậm đà, thiếu phức tạp, ý đồ quá đơn giản, quá bề mặt. Điều này có lẽ có chút liên quan đến sự nhạy bén của năng lực quan sát của tác giả, nhưng nguyên nhân lớn nhất vẫn là tác giả lấy đề tài không có mục đích. Chúng ta cần biết: tiểu thuyết gia chọn một đoạn nhân sinh để miêu tả, mục đích không nằm ở đoạn nhân sinh đó, mà ở một vấn đề căn bản nội tại khác. Các nhà phê bình nói đại văn hào Nga Đồ Cách Niết Phu viết tình yêu của thanh niên không phải chỉ viết tình yêu, mà là viết tư tưởng chính trị và nhân sinh quan của thanh niên, chẳng qua mượn tình yêu để biểu hiện cụ thể một chút mà thôi; chính là ý này. Tôi cho rằng những người thử bút tiểu thuyết phái mới hiện đại nếu không nỗ lực từ phương diện này, tác phẩm của họ cuối cùng sẽ không đáng xem.

Hai, chủ nghĩa tự nhiên sao có thể gánh vác trọng trách này?

Từ cách trần thuật thô sơ ở trên, chúng ta có thể có một kết luận: bất kể tiểu thuyết phái mới hay phái cũ, xét về phương pháp miêu tả mà nói, họ thiếu thái độ khách quan, xét về việc chọn đề tài mà nói, họ thiếu mục đích. Hai câu này xem chừng có thể bao quát hết những điểm yếu của tiểu thuyết hiện đại có điểm yếu. Tôi cảm thấy chủ nghĩa tự nhiên vừa vặn có thể bù đắp hai điểm yếu này. Xin vẫn cứ chia ra mà luận bàn theo hai điểm phương pháp miêu tả và chọn đề tài.

Chủ nghĩa tự nhiên khởi phát từ khi nào, tác giả đại diện là ai, những điều này nghĩ rằng mọi người đều biết, bản san san cũng đã nhiều lần nói, không cần tôi phải lải nhải nữa. Chúng ta đều biết mục tiêu lớn nhất của nhà chủ nghĩa tự nhiên là "chân"; trong mắt họ, không chân thì sẽ không mỹ, không tính là thiện.

Họ cho rằng tác dụng của văn học, một mặt phải biểu hiện tính chân thực phổ quát của toàn thể nhân sinh, một mặt cũng phải biểu hiện tính chân thực đặc thù của mỗi nhân sinh, họ cho rằng trong vũ trụ muôn hình vạn trạng đều chịu sự chi phối của một nguyên tắc, tuy nhiên vạn vật vũ trụ lại không có hai vật tuyệt đối giống nhau. Trên thế giới không có hai con ruồi tuyệt đối giống nhau, cho nên nếu cầu sự "chân" nghiêm ngặt, bắt buộc phải sự sự thực địa quan sát. Việc sự sự đều phải thực địa quan sát này chính là chủ trương mà các nhà chủ nghĩa tự nhiên cùng tin ngưỡng. Sau khi thực địa quan sát rồi thì với thái độ thế nào để miêu tả? Zola và những người khác chủ trương đem những gì quan sát được miêu tả ra đúng sự thật, anh em nhà Goncourt và những người khác chủ trương đem những ấn tượng sau khi phản chiếu qua chủ quan mà miêu tả ra; người trước là thái độ thuần khách quan, người sau là thêm vào chút chủ quan. Chúng ta hiện nay nói chủ nghĩa tự nhiên là chỉ người trước. Pháp miêu tả này của Zola, chỗ tốt lớn nhất là chân thực và tinh tế. Một động tác, có thể phân tích miêu tả ra, tinh tế nghiêm mật, không mảy may chỗ nào không hợp tình lý. Điều này vừa vặn trái ngược hoàn toàn với pháp miêu tả của tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc đã nói ở trên. Cách làm "ghi sổ" chuyên ghi lại nhiều động tác liên tiếp, và pháp miêu tả không hợp tình lý, chỉ có dùng pháp miêu tả khách quan nghiêm ngặt này mới có thể chậm rãi hiệu chỉnh. Thứ hai, tinh thần sự sự đều phải thực địa quan sát trước của nhà chủ nghĩa tự nhiên cũng là điều chúng ta đáng lấy làm "la bàn". Trước kia tác giả phái lãng mạn cũ chỉ miêu tả những nhân vật trong thiên quốc lý tưởng của chính họ, tất nhiên không khảo cứu công phu thực địa quan sát, nhưng sự miêu tả trong "Ai Sử" của bậc thầy phái lãng mạn Hugo đã khởi phát tinh thần thực địa quan sát; nhân vật chính của "Ai Sử" là Jean Valjean là nhân vật lý tưởng, mà bối cảnh của "Ai Sử" lại dựa trên thực trạng mà miêu tả, rất chân thực. Những người tiên phong của phái tự nhiên như Balzac và Flaubert và những người khác, chú ý hơn đến thực địa quan sát, xã hội miêu tả ít nhất là đã tự mình trải qua, nhân vật miêu tả nhất định là người có thực (có Model). Tinh thần thực địa quan sát này, đến phái tự nhiên thì đạt đến cực điểm.

Họ không những đối với toàn bộ bối cảnh lớn của cả cuốn sách, một xã hội, phải thực địa quan sát một chút, ngay cả khi nói đến một quán cà phê nhỏ ở Paris, họ cũng phải thân mình quan sát tất cả các quán cà phê ở Paris, so sánh kiến trúc của ngôi nhà, cách bày trí bên trong, và bầu không khí (tức là tình trạng chung trong quán) của nó, lấy cái phổ biến nhất có thể đại diện, miêu tả vào trong sách. Công phu này, không những phái tự nhiên chú trọng, Maeterlinck và những người khác của phái lãng mạn mới cũng cực kỳ chú trọng; có thể nói là nguyên tắc mà mọi tác giả trên thế giới hiện đại đều tuân thủ. Tuy nhiên tiểu thuyết gia phái cũ Trung Quốc đối với điểm này, đơn giản là hoàn toàn xem nhẹ, trong tác giả phái mới cũng có quá nửa không thể tuân thủ nghiêm ngặt. Trong phái cũ thậm chí có người chưa từng đến phương Bắc mà viết tiểu thuyết miêu tả cuộc sống ba tỉnh Quan Đông, chưa từng thấy một Lạt Ma, mà lại làm rùm beng về bí sử hoạt phật; thứ bối cảnh chỉ dựa vào truyền thuyết hư cấu hướng tường này, có thể có giá trị "chân" gì? Ngoài ra như miêu tả cuộc sống "hưởng mã" (cướp ngựa), cuộc sống của dân chài sống trên thuyền (đản hộ) vân vân những nhân sinh đặc thù, không có cái nào là xuất phát từ thực địa quan sát, mọi người trong mấy cuốn sách cũ chép bậy, lại thêm chút "đỗ soạn" (tự bịa), kết quả tự nhiên phải thiên bài nhất luật. Thử hỏi nhân sinh chép từ trên sách này có thể có giá trị gì? Người làm tiểu thuyết Trung Quốc, và người xem tiểu thuyết, đối với thứ miêu tả thực không thực không tận này, gần như coi là đương nhiên, muốn hiệu chỉnh nó, không qua huấn luyện thực địa quan sát lâu dài không thể thành công. Đây lại là một bằng chứng xác thực chủ nghĩa tự nhiên có thể nhắm vào căn bệnh của tiểu thuyết hiện đại mà bốc thuốc. Ngoài ra còn một đầu về tâm lý tác giả, tôi cho rằng cũng có chờ đợi ở sự hiệu chỉnh của chủ nghĩa tự nhiên. Động cơ làm tiểu thuyết của tiểu thuyết gia phái cũ Trung Quốc không phải là phát lao tao (than thở), thì là phong lưu tự thưởng. Tình yêu là việc thần thánh thế nào trong nhân gian, tuy nhiên hễ đến dưới ngòi bút của văn sĩ "phong lưu tự thưởng", thì đầy giấy là giọng điệu khinh bạc, thái độ nhầy nhụa, trở thành thứ "hối dâm" (dạy dỗ dâm dục); bàn xã hội bàn chính trị lại là việc nghiêm chỉnh thế nào. Tuy nhiên hễ đến dưới ngòi bút của "mặc khách" "phát lao tao", thì trở thành việc công kích riêng tư, mượn văn tự để báo thù riêng. Điều này đều do tác giả đối với một nhân sinh, từ đầu đến cuối không dùng tâm lý thuần khách quan để nhìn, từ đầu đến cuối không vì biểu hiện nhân sinh mà miêu tả nhân sinh. Sách dâm của Trung Quốc, đại khái luôn tự xưng "khổ khẩu tâm ý tại khuyến thế" (lời cay đắng ý khuyên đời), mà kỳ thực không tránh khỏi hối dâm, chính là vì cái giọng điệu "khuyến thế" là treo ở trên miệng, mà tâm lý "phong lưu tự thưởng" lại là sinh rễ trong lòng. Tác giả phái tự nhiên đối với một nhân sinh, hoàn toàn dùng đầu óc lạnh lùng khách quan để nhìn, không mảy may pha trộn tâm lý chủ quan; họ cũng miêu tả tính dục, nhưng cách nhìn của họ đối với tính dục, đơn giản xem xét giống như hiếu đễ nghĩa hành, không cho là uế ướt, cũng không dính dáng khinh bạc, khiến độc giả chỉ thấy một nhân sinh bi ai, quên mất anh ta miêu tả là tính dục. Đây là một đặc điểm của chủ nghĩa tự nhiên, đối với tiểu thuyết gia Trung Quốc chuyên coi tiểu thuyết là công cụ "phát lao tao", "tự giải trào", "phong lưu tự thưởng", thực sự là thuốc thanh độc: đối với độc giả đắm chìm trong quan niệm văn học cũ mà không thể tự rút ra, cũng là chất hưng phấn tuyệt diệu.

Trên đây là lập luận về phương pháp miêu tả, dưới đây lại nói sơ qua về việc chọn đề tài.

Chủ nghĩa tự nhiên là đã qua sự rửa tội của khoa học cận đại; pháp miêu tả, đề tài, cũng như tư tưởng của nó, đều có quan hệ với khoa học cận đại. Tác phẩm khổng lồ "Les Rougon-Macquart" của Zola, chính là miêu tả di truyền của nhà Rougon-Macquart, là lấy tiến hóa luận làm mục đích.

Tác phẩm "Une Vie" của Maupassant, thì ngoài việc viết di truyền còn miêu tả môi trường chi phối cá nhân. "Cuore Infermo" (tạm dịch: Trái tim bệnh tật) của nữ tiểu thuyết gia phái tự nhiên Ý là Serao là giải phẫu tâm lý của người phụ nữ ý chí bạc nhược. Tiến hóa luận, tâm lý học, vấn đề xã hội, vấn đề đạo đức, vấn đề nam nữ, ... đều là đề tài của phái tự nhiên: tác giả phái tự nhiên đại đa số đã nghiên cứu qua tiến hóa luận và vấn đề xã hội, Hauptmann trước khi làm hí khúc chủ nghĩa tự nhiên, từng nhiệt liệt đọc tác phẩm của Darwin, tác phẩm của Marx và Saint-Simon, chính là một ví dụ sẵn có. Hiện nay những người chí hướng vào tân văn học trong nước, đều nỗ lực muốn làm tiểu thuyết xã hội, muốn miêu tả sự xung đột giữa tư tưởng thanh niên và tư tưởng người già, muốn miêu tả mặt đen tối của xã hội, tuy nhiên vẫn không tránh khỏi sự chê bai nông cạn, tôi cho rằng đều do tác giả chưa từng học theo việc tác giả phái tự nhiên nghiên cứu trước. Người làm tiểu thuyết xã hội chưa từng nghiên cứu qua vấn đề xã hội, chỉ dựa vào chút "trực giác", khó trách ý đồ của anh ta không tránh khỏi nông cạn. Người muốn miêu tả mặt đen tối của xã hội, rất chấp nhất chỉ làm văn trên bốn chữ "xã hội đen tối", nhất định sẽ không làm ra văn chương hay. Chúng ta nên học theo tác giả phái tự nhiên, đem nguyên lý phát hiện trên khoa học ứng dụng vào tiểu thuyết, và nên nghiên cứu vấn đề xã hội, vấn đề nam nữ, các loại học thuyết tiến hóa luận. Nếu không, e rằng không cách nào tránh khỏi hai căn bệnh nội dung đơn bạc và ý đồ nông cạn. Ngay cả là tác giả thiên tài, những sự chuẩn bị này xem ra cũng là cần thiết.

Ba, có điều nghi vấn không?

Lý do tôi nhìn thấy giới tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc nên khởi phát một phong trào chủ nghĩa tự nhiên, chẳng qua là điểm này mà thôi, đều là cực kỳ nông cạn, cũng không có kiến giải đặc biệt nào; hơn nữa có nhiều chỗ có lẽ là định kiến của tôi, rất mong độc giả không tiếc ban giáo, gia dĩ thảo luận.

Tôi còn một ý kiến cũng muốn nhân tiện cống hiến cho những người hoài nghi đối với chủ nghĩa tự nhiên.

Về sự hoài nghi luận mà tôi nghe được, khoảng một trăm phần chia làm hai phái: một là đối với bản thân chủ nghĩa tự nhiên có bất mãn, một là đối với việc Trung Quốc hiện nay đề xướng chủ nghĩa tự nhiên có nghi vấn; mà trong hai phái này lại có thể chia tiếp thành hai nhóm lập luận trên nghệ thuật và lập luận trên tư tưởng. Cho nên có thể nói tổng cộng có bốn loại hoài nghi luận.

Thứ nhất là lập luận trên nghệ thuật bất mãn đối với bản thân chủ nghĩa tự nhiên. Họ đại đa số trích dẫn lý thuyết phái lãng mạn mới tấn công chủ nghĩa tự nhiên làm căn cứ, lý do đưa ra, đại khái chia làm hai điểm: (1) Pháp miêu tả khách quan thuần túy mà nhà chủ nghĩa tự nhiên chủ trương là không đúng, vì miêu tả trên văn học, khách quan và chủ quan -- tức là quan sát và tưởng tượng -- thường tương hỗ tương dụng, như hai bánh của xe. Thái bình ở chủ quan, dễ lưu lạc thành hư ảo, đúng như phái tự nhiên chỉ trích, nhưng thái bình ở khách quan, chính là đem nhân sinh làm thành cứng nhắc cứng đờ. Tác dụng của văn học, một mặt là biểu hiện của nhân sinh xã hội, một mặt cũng là biểu hiện sức sống cá nhân, nếu theo chủ trương của phái tự nhiên, thế tức là hủy bỏ cái sau rồi.

(2) Pháp quan sát khách quan mà nhà chủ nghĩa tự nhiên chủ trương thực sự là bị che lấp bởi định kiến chủ quan, cho nên cũng là không đúng. Định kiến chủ quan của nhà chủ nghĩa tự nhiên trước hết khẳng định nhân sinh là xấu xa, từ đó đi tìm kiếm tướng xấu khách quan, kết quả chỉ đem nhân sinh nhìn một nửa; cần biết trong nhân sinh là có xấu có đẹp, phái tự nhiên lập ý đi tìm cái xấu, lại không biết những gì nhìn thấy chỉ là một nửa. Phái tự nhiên tuy tự xưng là quan sát khách quan, không dính dáng mảy may chủ kiến, kỳ thực hoàn toàn là quan sát chủ quan, chính là cùng lún vào một cái mất mát với phái lãng mạn cũ.

Hai lý do này tất nhiên là mạnh mẽ; nhưng chỉ là hai lý luận mà thôi, và vấn đề thực tế chúng ta thảo luận không sinh quan hệ. Vấn đề thực tế của chúng ta là làm sao bù đắp điểm yếu của chúng ta, chủ nghĩa tự nhiên có thể ứng yêu cầu này, thì có thể đề xướng chủ nghĩa tự nhiên. Nhân sâm nhung hươu tuy là phẩm đại bổ, lại không phải phù hợp với mỗi bệnh nhân. Chủ nghĩa lãng mạn mới về mặt lý luận có lẽ là viên mãn nhất hiện nay, nhưng đối với văn đàn hiện đại Trung Quốc chưa qua sự rửa tội của chủ nghĩa tự nhiên, cũng không được hưởng chút ánh sáng dư thừa của chủ nghĩa lãng mạn, đơn giản là bằng với việc khoe khoang vẻ đẹp màu sắc với người mù. Màu sắc tuy rất đẹp, người mù lại không được hưởng chút nào.

Thứ hai là lập luận trên tư tưởng bất mãn đối với bản thân chủ nghĩa tự nhiên. Loại hoài nghi luận này, đại thể cũng căn cứ vào lời nói của phái lãng mạn mới tấn công chủ nghĩa tự nhiên. Lý do lớn nhất đưa ra chính là nói thuyết định mệnh vật chất cơ giới mà phái tự nhiên mê tín không phải là tư tưởng kiện toàn. Lý do này tất nhiên là không sai; tuy nhiên chúng ta cũng phải hiểu, thuyết định mệnh vật chất cơ giới chẳng qua là một loại tư tưởng bao hàm trong tác phẩm phái tự nhiên, tuyệt đối không thể đại diện toàn thể, càng không thể nói tức là chủ nghĩa tự nhiên. Chủ nghĩa tự nhiên là một việc, tư tưởng bao hàm trong tác phẩm phái tự nhiên lại là một việc, không thể hỗn trộn. Sử dụng phương pháp miêu tả của chủ nghĩa tự nhiên không phải tức là sử dụng thuyết định mệnh vật chất cơ giới. Huống hồ tư tưởng thuyết định mệnh cũng không phải là thứ nhà chủ nghĩa tự nhiên có thể sáng tạo ra, tất xã hội trong đó trước có khả năng phát sinh thuyết định mệnh này, sau đó trong văn học mới có tư tưởng này. Nếu trong xã hội có khả năng này, chúng ta phòng nó cũng là uổng phí, nó tự nó luôn sẽ phát sinh, nếu không, dù thế nào, cũng sẽ không phát sinh. Cho nên hoài nghi luận của phái này cũng không đủ để phi nạn chúng ta.

Thứ ba là lập luận trên nghệ thuật có nghi vấn đối với việc Trung Quốc hiện nay đề xướng chủ nghĩa tự nhiên. Trong khoảng này lại chia ra hai nhóm Giáp và Ất. Nhóm Giáp, đại thể nói tân văn nghệ Trung Quốc đang thời kỳ nảy mầm, cực kỳ nên mở rộng con đường, mặc sức thiên tài tự do sáng tạo, nếu dùng chủ nghĩa gì trói buộc, đó là tự đi đường cùng. Lập luận này tôi cảm thấy là kiến giải nông cạn. Nghệ thuật tất nhiên phải tôn trọng tinh thần sáng tạo tự do, một chủ nghĩa có lịch sử có quyền uy tất nhiên không thể trói buộc sự sáng tạo của nghệ thuật mới, lịch sử phát triển nghệ thuật quá khứ của loài người sớm đem tin tức này nói cho chúng ta rồi; nhưng lịch sử phát triển nghệ thuật quá khứ đồng thời lại nói cho chúng ta: sự sống mới của văn nghệ dân tộc, thường là dựa vào sự đề xướng của một trào lưu văn nghệ ngoại lai, từ cục diện rối như tơ vò tạm thời hướng đến một con đường, sau đó mới tự phát triển. Khi cục diện rối như tơ vò, đến cả cái gì là văn nghệ cũng không thể người người đều biết, ngay cả những thứ giống văn phẩm còn rất ít, phần lớn tác giả đang mù quáng loạn động, ở đây mà đề xướng sáng tạo tự do, thực tức là mù quáng tự do mà thôi! Trung Quốc hiện nay "thanh hoàng vị phát" (cây xanh vàng chưa nảy mầm), trên thị trường nhiều nhất là tác giả không nghiên cứu văn học mà chuyên lấy làm tiểu thuyết làm nghề, và những độc giả "trục xú" (đuổi theo mùi hôi) chuyên lấy xem tiểu thuyết làm tiêu khiển, vào thời đại này, tôi cho rằng chỉ có tìm một phương thuốc nhanh chóng chữa trị căn bệnh chung của tác giả độc giả, dẫn dắt họ cùng bước lên một con đường chính; nếu không, hô lên "sáng tạo tự do" suông, kết quả đạt được, không ra cái gì cả. Cho nên tôi cảm thấy kiến giải của nhóm Giáp khá nông cạn. Kiến giải của nhóm Ất tương đối sâu sắc hơn, họ tương đối chú trọng vào tình hình thực tế, không chỉ làm không luận. Họ nói tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc đại thể còn phục tùng dưới chủ nghĩa cổ điển, nào là thể chương hồi, nào là tư tưởng "văn dĩ tải đạo", đều là trói buộc cảm xúc của tác giả; trong văn học Trung Quốc từ xưa đã rất ít tác phẩm chân tình lộ ra, sự rung động của cảm xúc nhiệt liệt, trong văn học Trung Quốc đơn giản trăm không gặp một, văn học xuất phát từ chân tình mới là văn học có sinh khí, văn nhân Trung Quốc từ trước đến nay đã thiếu tình cảm chân thành; cho nên lúc này nên đề xướng chủ nghĩa lãng mạn lấy cảm xúc làm chính. Cách nói này không phải không nhìn thấy một mặt của tình hình thực tế văn học hiện đại Trung Quốc, tiếc là đã bỏ qua một mặt tương đối quan trọng hơn kia. Tôi cho rằng cảm xúc nhiệt liệt trong văn học Trung Quốc không phải là hoàn toàn không có, tiểu thuyết "phát lao tao", trong đó há không phải có cảm xúc nhiệt liệt sao? Tuy nhiên lại vì cảm xúc phẫn khích chủ quan của nó quá mức, đến nỗi sinh ra ảnh hưởng không tốt ngoài ý muốn; điều này há chẳng phải cũng là thực tại sao? Khuyết điểm của tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc, quan trọng nhất, là quan niệm tiêu khiển trò chơi, và miêu tả không trung thực; hai điều này thực sự không phải là thứ chủ nghĩa lãng mạn cũ có thể liệu hiệu. Mặc dù các nước phương Tây đại đa số đều diễn qua cổ điển, lãng mạn, sau đó mới đến tự nhiên, và cũng có người nói ở quốc gia văn nghệ sống lại, khi chủ nghĩa tự nhiên chưa phát sinh, đại khái có một phong trào lãng mạn nhỏ, nhưng tôi cuối cùng vẫn cảm thấy thời đại của chúng ta đã tràn đầy tinh thần khoa học, người người đều mang chút khoa học mê tiên thiên, đối với chủ nghĩa lãng mạn cũ thuần nhiệm tình cảm, cuối cùng vẫn không thể thỏa mãn; mà huống hồ thực tế khuyết điểm của tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc, chủ nghĩa lãng mạn cũ chưa chắc đã là thuốc đúng bệnh.

Thứ tư là lập luận trên tư tưởng có nghi vấn đối với việc Trung Quốc hiện nay đề xướng chủ nghĩa tự nhiên. Họ đại khái nói chủ nghĩa tự nhiên miêu tả cá nhân chịu sự áp bức của môi trường mà không có dư địa phản kháng, mê tín thuyết định mệnh vật chất cơ giới vân vân, đều là làm tiêu tan dũng khí phấn đấu, làm người ta bi quan thất vọng, đưa cho thanh niên hiện đại Trung Quốc xem, e rằng có lưu tệ. Đây tất nhiên là hoài nghi luận cực kỳ đáng chú ý; nhưng chúng ta cần biết, cá nhân ý chí bạc nhược chịu sự áp bức của môi trường cũng như thuyết định mệnh vân vân, vốn là hiện tượng tồn tại trong nhân sinh, nhà chủ nghĩa tự nhiên chẳng qua lấy ra miêu tả một chút mà thôi, không phải trong nhân gian vốn không có hiện tượng này, mà nhà chủ nghĩa tự nhiên mới sáng tạo ra. Đã vốn có hiện tượng này, người làm tiểu thuyết nhìn thấy, người khác cũng nhìn thấy, tiểu thuyết gia không miêu tả, người khác cũng sẽ cảm thấy. Cho nên chuyên trách cứ nhà chủ nghĩa tự nhiên tiết lộ tin xấu, là không đúng (xin tham khảo những lời tôi và Chu quân cùng giao lưu trong thư từ số 5 tập 13 "Tiểu Thuyết Nguyệt Báo"). Huống hồ những điều chúng ta cần học từ nhà chủ nghĩa tự nhiên, không phải là thuyết định mệnh vân vân, mà là miêu tả khách quan và quan sát thực địa của họ. Nhà chủ nghĩa tự nhiên mang theo hai báu vật này - miêu tả khách quan và quan sát thực địa - ở các đô thị lớn phương Tây tìm kiếm tài liệu tiểu thuyết, kết quả đạt được là những tư tưởng không kiện toàn như thuyết định mệnh vân vân bị người chê trách. Nhưng nay chúng ta dùng hai công cụ này tìm tài liệu tiểu thuyết trong xã hội Trung Quốc, e rằng chưa chắc đạt được những gì giống hệt với nhà chủ nghĩa tự nhiên phương Tây đã tìm được đâu. Vạn nhất giống nhau, thì chỉ có thể trách xã hội không tốt, và hai công cụ kia không dính dáng chút nào. Quên đi nhân sinh thực tại đáng bị chê trách, lại chuyên đi nguyền rủa thứ chụp ảnh nhân sinh thực tại đáng bị chê trách đó, và nguyền rủa lây sang cả dụng cụ chụp ảnh (đó là hai pháp miêu tả khách quan và quan sát thực địa), thì không tránh khỏi quá nhàm chán. Tiểu thuyết phái tự nhiên phương Tây cố nhiên là chỉ nhìn thấy thú tính của nhân gian, cố nhiên là mê tín thuyết định mệnh, cố nhiên là tràn đầy bi ai tuyệt vọng, nhưng điều này đều vì nhân sinh phổ biến nhất của châu Âu thế kỷ mười chín chính là nhiều xấu xa, phục tùng dưới thuyết định mệnh vật chất cơ giới; nhân sinh phổ biến nhất trong xã hội của chúng ta, nếu không phải là giống với họ, thì tuy dùng miêu tả khách quan và quan sát thực địa để tìm tài liệu, chắc chắn sẽ là "tửu điếm" (quán rượu) của Paris; nếu giống nhau, chúng ta lẽ nào còn giả vờ điếc câm, muốn tự mình huý kỵ sao? Cho nên tôi cảm thấy lập luận trên tư tưởng đối với việc Trung Quốc hiện nay đề xướng chủ nghĩa tự nhiên hoài nghi, cũng là quá lo xa.

Lời của tôi đã hết rồi. Ngoài hy vọng mọi người phê bình nghiêm khắc, còn có hai điểm cần thanh minh: (1) Bài viết này viết xong vội vã, do đó đoạn đầu phê bình tiểu thuyết phái cũ vốn muốn dẫn nhiều ví dụ, cũng không được như ý, chỉ tùy tay lấy ra một cái; (2) Phàm là ý kiến tôi nói, đều lấy giới tác giả và giới độc giả rộng khắp làm đối tượng, không phải lấy mấy tác giả phái mới đã có chút thành tựu làm đối tượng, vì tôi mặc dù phản đối thuyết "sáng tạo tự do" giống như cổ động mù quáng đó, mà đối với "sáng tạo tự do" chân chính của tác giả thực có thiên tài và đã nghiên cứu văn học thì là kính trọng và hoan nghênh mười phần.