Hôm nay chúng ta sẽ nói về Văn học và Nhân sinh. Người Trung Quốc xưa nay vốn cho rằng văn học không phải là thứ mà người bình thường cần đến. Phải là những kẻ nhàn nhã tự tại, phong lưu tự thưởng mới đi bàn chuyện văn chương. Ở Trung Quốc, các tác phẩm văn học như thơ, từ, tiểu thuyết... xưa nay vốn rất nhiều, nhưng các loại sách bàn về văn học là thứ gì, văn học bàn về những vấn đề gì lại rất ít; sách dạy cách đọc văn, cách phê bình văn học cũng rất khan hiếm. Tác phẩm "Văn tâm điêu long" của Lưu Hiệp có thể coi là chuyên thư bàn về văn học, nhưng xem xét kỹ thì cũng không hẳn, bởi vì ông không hề đề cập đến những vấn đề như văn học là gì, v.v. Ông chỉ đưa ra những định nghĩa chủ quan của bản thân cho các thể loại khác nhau trong văn học. Thơ là gì, phú là gì, ông chỉ đưa ra một định nghĩa chủ quan, chứ không hề phân tích, nghiên cứu tác phẩm. "Thi phẩm" của Tư Không Đồ cũng không hề bàn đến những vấn đề kiểu như "thơ bao hàm những gì". Nhìn từ mọi góc độ, tác phẩm văn học thì nhiều, nhưng tiểu luận nghiên cứu về các tác phẩm văn học lại rất ít. Do đó, giữa văn học và các lĩnh vực khác như triết học, ngôn ngữ văn tự học, v.v., không có ranh giới rõ ràng. Những người bàn về văn học phần lớn đều phê bình ở khía cạnh tu từ, chứ không chú ý đến tư tưởng. Còn về mối quan hệ giữa văn học với các ngành học khác thì lại càng chưa được nhắc đến. Cho nên, để nói về đề tài này, trong sách vở Trung Quốc xưa nay gần như không có tài liệu để tham khảo. Giờ đây, chỉ có thể nói trước đôi điều về nghị luận của người phương Tây đối với văn học, sau đó mới bàn đến văn học Trung Quốc xưa nay có liên quan gì đến nhân sinh hay không.

Các nhà nghiên cứu văn học phương Tây có một câu khẩu hiệu phổ biến nhất, đó là: "Văn học là sự phản chiếu (Reflection) của nhân sinh", con người sống thế nào, xã hội ra sao, văn học sẽ phản ánh lại tất cả những điều ấy. Ví như nhân sinh là một cái cốc, thì văn học chính là cái bóng của cái cốc đó trong gương. Cho nên có thể nói "nền tảng của văn học là xã hội". "Nền tảng" chính là nơi mà nó khởi phát. Ví như có một cuốn tiểu thuyết kể về cảnh một gia đình trước giàu sau nghèo, thì chúng ta phải hỏi xem nó đang nói về triều đại nào. Nếu nói là thời Càn Long triều Thanh, vậy thì chúng ta xem những lời nhân vật nói trong đó, rốt cuộc có giống phong thái thời Càn Long hay không? Nếu giống thì mới coi là được. Hai câu trên rất phổ biến. Từ hai câu đó, có lẽ có thể biết được văn học là gì. Tất nhiên, văn học cũng có những tác phẩm vượt lên trên nhân sinh, cũng có những tác phẩm bàn về thế giới lý tưởng, loại văn học đó có những tác phẩm thực sự rất hay, nhưng đều không phải là văn học của xã hội. Bây giờ chúng ta bàn về mối quan hệ giữa văn học và nhân sinh, nếu chỉ giải thích là "xã hội" thôi vẫn chưa đủ, có thể chia ra bốn mục dưới đây để nói rõ.

(1) Nhân chủng. Văn học và nhân chủng có mối quan hệ rất mật thiết. Nhân chủng khác nhau, tình điệu văn học cũng khác nhau; loại người nào thì có loại văn học ấy, cũng giống như việc họ có màu da, mái tóc, đôi mắt khác nhau vậy. Phàm là một nhân chủng, luôn có đặc chất riêng của mình; dân tộc phương Đông thường chứa đựng tính thần bí, do đó văn học của họ cũng mang tính siêu thực. Tính cách dân tộc cũng có liên quan đến văn học. Người Teuton khắc khổ chịu khó, lại có tính cách trung dung, văn học của họ cũng như vậy; ngay cả khi họ viết tiểu thuyết tình yêu, khi nói đến kết cục đau khổ, cũng không bao giờ mãnh liệt như người Pháp. Nhà văn Pháp khi miêu tả nhân vật, viết về tình cảm của họ thì vô cùng mãnh liệt. Giả sử một người trong lòng phiền muộn, muốn uống chút rượu, người Anh chỉ uống vài ly bia, nhưng người Pháp nhất định phải uống loại brandy mạnh. Ví dụ về hai nước Anh Pháp này, quả có thể đem ra để so sánh. Điểm khác biệt này trong văn học là vô cùng hiển nhiên.

(2) Môi trường. Chúng ta sống ở đây, xung quanh là những gì? Giả sử chúng ta là người Tùng Giang, thì xã hội Tùng Giang chính là môi trường của tôi. Tôi có gia đình thế nào, có những người bạn ra sao... tất cả đều là môi trường của tôi. Môi trường có ảnh hưởng rất lớn đến văn học. Người ở Thượng Hải, tác phẩm luôn đề cập đến tình hình Thượng Hải; người làm cách mạng, lời nói luôn mang theo khí phách cách mạng; người sinh ra trong gia đình giàu sang phú quý, dù nhiệt tâm với chủ nghĩa bình dân, đôi khi vẫn không tự chủ được mà toát ra vẻ công tử. Một thời đại có một môi trường, sẽ có văn học dưới môi trường thời đại ấy. Môi trường vốn không chỉ giới hạn ở vật chất, trào lưu tư tưởng, tình hình chính trị, phong tục tập quán thời bấy giờ đều là môi trường của thời đại đó. Tác giả ở mọi nơi đều âm thầm chịu ảnh hưởng của môi trường mình đang sống, quyết không thể thoát ly khỏi môi trường mà độc lập được. Cho dù là nhà thơ thần bí khám phá những bí ẩn của vũ trụ, trong tác phẩm của ông có thể không liên quan đến môi trường cụ thể - tức là không nhắc đến môi trường nào khác - nhưng tư tưởng trong tác phẩm của ông chắc chắn có liên quan đến môi trường lớn của mình. Ngay cả khi phản lại trào lưu tư tưởng thời đại mình, vẫn cứ có liên quan, bởi vì cái sự "phản" đó là do chịu sự kích thích từ trào lưu thời bấy giờ, tuyệt đối không phải tự nhiên nhảy ra từ hư không. Còn về những ví dụ chính diện thì trong lịch sử văn học nhiều vô kể. Ví dụ như nước Pháp sinh ra những đại văn hào như George Sand, những gì họ chứng kiến là cuộc cách mạng và phục tịch lần thứ hai ở Pháp, cho nên những gì họ miêu tả đều là những nhân vật dưới môi trường thời đại đó ở Pháp. Sand tuy vì tư tưởng cách mạng của mình mà phải chạy trốn ra nước ngoài, nhưng tác phẩm của bà vẫn không thoát khỏi màu sắc của thời đại Pháp bấy giờ. Lấy ví dụ ngay trước mắt: Chúng ta ở Thượng Hải, thấy là tàu điện, ô tô, những người tiếp xúc phần lớn có thể coi là tầng lớp trí thức, nếu viết tiểu thuyết, tuyệt đối không thể rời xa môi trường này để đi viết về cuộc sống trong núi hay ở nông thôn. Bài thơ phong cảnh đồng quê của nhà thơ Anh Burns, bây giờ người ta nói nó hay thế nào, đẹp thế nào, bình lặng thế nào; cuối thế kỷ XIX, các nhà văn đều viết về tình trạng đô thị, có người nói họ đồi trụy; đây đều là do môi trường tạo nên. Lại như cuối thế kỷ XIX, nhiều người Đức chán ghét cuộc sống thành thị, đi miêu tả đồng quê, nhưng nỗi nhớ quê hương của họ, nhìn qua là biết ngay. Đây chính là ví dụ phản diện. Có thể thấy môi trường và văn học có mối quan hệ vô cùng mật thiết, không ở trong môi trường nào đó thì nhất định không thể viết ra được môi trường đó; khi đã ở trong môi trường đó, nhất định không thể nhảy ra khỏi môi trường ấy để miêu tả cái khác. Có người nói, tiểu thuyết Trung Quốc gần đây phạm vi quá hẹp, nói về yêu đương chỉ dừng ở học sinh trung học nam nữ, kể về gia đình thì chẳng qua là chuyện vụn vặt thường ngày, bàn về nhân đạo thì chỉ có chuyện phu xe kéo bị người ta đánh đập v.v. Thực ra đây không phải là người Trung Quốc không có năng lực để viết tốt hơn, mà thực sự là vì môi trường của các nhà văn hiện nay như vậy, nhà văn muốn viết về cuộc sống tầng lớp dưới, mà họ chỉ thấy chuyện phu xe kéo bị đánh đập loại này, thì họ làm sao có thể viết về cái khác?

(3) Thời đại. Từ này có lẽ dịch chưa sát. Tiếng Anh gọi là Epoch, bao gồm cả trào lưu tư tưởng thời đại, tình hình xã hội v.v. Hoặc gọi là thời thế thì gần hơn chút. Hiện nay chúng ta đều biết đến cụm từ "tinh thần thời đại". Tinh thần thời đại chi phối chính trị, triết học, văn học, mỹ thuật v.v., giống như cái bóng đối với cái hình. Nhà văn các thời đại sở dĩ có diện mạo khác nhau là do tinh thần thời đại; các nhà văn cùng thời sở dĩ tất có khuynh hướng chung thống nhất cũng là do tinh thần thời đại. Tất nhiên cũng có ngoại lệ, nhưng nhìn chung đại thể luôn là như vậy. Chúng ta thường nghe người ta nói, hai Hán có văn phong của hai Hán, Ngụy Tấn có văn phong của Ngụy Tấn... chính vì hai Hán có tinh thần thời đại của hai Hán, Ngụy Tấn có tinh thần thời đại của Ngụy Tấn. Văn học phương Tây cận đại là tả thực, chính vì tinh thần thời đại cận đại là khoa học. Tinh thần khoa học trọng ở chỗ cầu chân, cho nên văn nghệ cũng lấy cầu chân làm mục đích duy nhất. Thái độ của nhà khoa học trọng ở quan sát khách quan, nên văn học cũng trọng ở miêu tả khách quan. Vì cầu chân, vì trọng miêu tả khách quan, nên mắt nhìn thấy như thế nào thì viết như thế ấy. Lại vì tôn trọng cá tính, nên mọi người cảm thấy dù có đặc biệt hay không hay, cũng không được vì sợ người ta không thấu hiểu mà không nói. Trong lòng nghĩ thế nào thì miệng nói thế ấy. Trung thực thẳng thắn, không được lừa người. Đây là ví dụ về tinh thần thời đại cận thế biểu hiện trong văn nghệ.

(4) Nhân cách tác giả (Personality). Nhân cách tác giả cũng rất quan trọng. Người làm cách mạng nhất định sáng tác văn học cách mạng, người yêu thiên nhiên nhất định đem thiên nhiên hòa tan vào trong văn học của mình; nhân cách kiên cường đặc biệt của Tolstoy người Nga cũng được thể hiện ra trong văn học của ông. Tác phẩm của các đại văn hào, cho dù chịu ảnh hưởng của thời đại môi trường, vẫn luôn có nhân cách của họ hòa tan trong đó. Anatole France người Pháp nói: "Tác phẩm văn học, nói một cách nghiêm túc, đều là tự truyện của nhà văn...". Chính là ý này vậy.

Trên đây là những nghị luận của người phương Tây, Trung Quốc xưa nay tuy không có những nghị luận kiểu này, nhưng khi xem xét văn học Trung Quốc, chúng ta cũng lấy bốn mục này làm căn cứ. Thứ nhất, văn học Trung Quốc đều biểu hiện tính tình người Trung Quốc: không thích hiện thực, bàn về huyền học, phàm sự đều trung dung hòa giải. Tiểu thuyết Trung Quốc, bất kể hay dở, cuối cùng nhất định có một cái đại đoàn viên: đây là bằng chứng của việc không đi đến cực đoan. Về mục nhân chủng, có thể nói là không hề đi ngược lại. Thứ hai, về môi trường thì càng đương nhiên. Môi trường của văn học Trung Quốc đương nhiên đều là gia đình xã hội Trung Quốc. Thứ ba, mối quan hệ về thời đại ở Trung Quốc dường như không mấy rõ ràng. Nhưng xem xét kỹ thì cũng có. Người bàn về văn học cũ nói: cùng là phú, của hai Hán với Ngụy Tấn khác nhau; cùng là thơ, sơ Đường, thịnh Đường, vãn Đường cũng khác nhau. Bất kỳ bài thơ nào của Lý Nghĩa Sơn, nhất định không thể đặt vào trong thơ của Sơ Đường tứ kiệt được. Thơ của họ, cùng là vài chữ ghép thành, cùng bàn về cách luật, chỉ vì thời đại khác nhau, tác phẩm liền khác biệt hẳn. Văn tự của "Thế thuyết tân ngữ", về cú pháp và văn khí đều khác với các sách khác, "Tống nhân ngữ lục" cũng như vậy, khác với "Thủy hử", lại khác với "Tuyên Hòa di sự". Những điều này đều có thể nói là vì thời đại không giống nhau. Không chỉ tư tưởng khác nhau, văn khí, cách luật cũng khác nhau. Có thể thấy ảnh hưởng của thời đại cũng rất ghê gớm. Còn về nhân cách, nhà văn chân chính, không phải kẻ lừa đời dối danh, cũng đều có nhân cách của họ trong tác phẩm. Cho nên bốn mối quan hệ giữa văn học và nhân sinh, ở Trung Quốc cũng không phải là ngoại lệ. Lời giải thích đơn giản về văn học và nhân sinh chỉ có thế. Từ đây, chúng ta rút ra một bài học, đó là phàm muốn nghiên cứu văn học, ít nhất phải có kiến thức về nhân chủng học, ít nhất phải hiểu môi trường khi tác phẩm văn học ấy ra đời, ít nhất phải hiểu tinh thần thời đại của thời kỳ tác phẩm ấy ra đời, và phải hiểu được thân thế cùng tâm trạng của nhân vật chính trong tác phẩm văn học đó.