Dù câu chuyện này không khác gì một mảnh ghép rời rạc, tôi vẫn đưa nó vào đây bởi những mối liên hệ thú vị của nó. Các yếu tố chính dường như có ba: (1) việc người anh hùng bị một mụ phù thủy ăn thịt người bắt cóc, (2) con ngựa tốt bụng, (3) cuộc trốn chạy có phép biến hóa và sự tẩu thoát của người anh hùng. Rõ ràng có rất nhiều chi tiết bị thiếu. Số phận của người anh hùng ra sao không được nhắc đến, ngoại trừ việc chàng trốn thoát khỏi tay lũ phù thủy. Hình thức câu chuyện thiên về cổ tích thần kỳ hơn là một truyện cổ tích thuần túy, bởi vì nó chủ yếu xoay quanh một nữ quái vật thích ăn thịt trẻ con. Thoạt nhìn, người ta có thể nhầm nó với một câu chuyện truyền thuyết bản địa được kể như một lời răn đe trẻ em không nên mở cửa cho người lạ vào ban đêm. Nhưng khi nhìn sâu hơn bên dưới lớp vỏ ấy, ta nhận ra rằng các chi tiết của câu chuyện hẳn đã được du nhập từ bên ngoài chứ không phải sản phẩm bản địa — chẳng hạn như Boroka, con ngựa, cuộc trốn chạy biến hóa; và chỉ cần tìm kiếm đôi chút về các nguồn gốc khả dĩ, ta sẽ thấy câu chuyện này đại diện cho tàn tích của một truyền thống văn học từ châu Âu. Để chứng minh, tôi sẽ dẫn ra một bản thơ ca lãng mạn tiếng Pampangan và một bản lãng mạn tiếng Tagalog, trong đó bản trước có lẽ chính là cội nguồn của truyện dân gian chúng ta. Ngược lại, hai tác phẩm lãng mạn này sẽ cho thấy chúng có nguồn gốc vay mượn từ phương Tây.

Truyện thơ Pampangan là một câu chuyện dài gồm 954 khổ thơ bốn dòng với các dòng dài 12 âm tiết, mang tựa đề “Câu chuyện về cuộc đời của Vua Don Octavio và Hoàng hậu Teodora, cùng với người con trai Don Fernando của họ, ở Vương quốc Tây Ban Nha [không rõ năm].” Mặt trong của bìa sách ghi chú rằng tác phẩm này thuộc quyền sở hữu của Doña Modesta Lanuza. Señora Lanuza chắc chắn là người biên soạn phiên bản này; tên bà cũng xuất hiện trong các corrido khác (xem JAFL 29 : 213). Dù việc xem xét thể loại văn học này đưa chúng ta ra khỏi ranh giới của những câu chuyện bình dân theo nghĩa nghiêm ngặt, chúng ta có thể biện minh cho việc tóm tắt nó bằng thực tế rằng tác phẩm lãng mạn tiếng Tagalog có liên quan, “Juan Tiñoso,” là một trong những câu chuyện được biết đến rộng rãi nhất ở các hải đảo, và được kể như một truyện dân gian ở nhiều tỉnh thành nơi không có bản dịch in ấn nào của nó tồn tại. Câu chuyện về “Don Octavio” — hay còn gọi là “Pugut Negro,” theo cách gọi phổ biến của người Pampangan — diễn ra như sau:—

Ở Tây Ban Nha có một vị vua mà hoàng hậu, khi mang thai đến tháng thứ chín, rất thèm ăn quả pau (một loại xoài). Vì phong tục lúc bấy giờ là phải tìm cho bằng được bất kỳ loại trái cây nào mà phụ nữ mang thai thèm ăn, cả vương quốc đã xôn xao đi tìm quả pau nhưng vô ích. Cuối cùng, một vị tướng cùng đoàn lính được phái đi lùng sục khắp vương quốc đã tìm thấy một cây pau trên núi Silva; nhưng người chủ của nó, một tên khổng lồ tên là Legaspe, nhất quyết không chịu chia lại trái cây trừ khi chính nhà vua đến xin. Khi được báo tin, nhà vua liền đến gặp tên khổng lồ và buộc phải đồng ý để hắn làm cha đỡ đầu cho đứa con sắp chào đời. Thế là ngài được trao cho trái cây.

Không lâu sau sự kiện đó, hoàng hậu hạ sinh một hoàng tử. Khi đứa bé đang được bồng đến nhà thờ để làm lễ rửa tội, tên khổng lồ xuất hiện và đòi quyền lợi của mình. Sau lễ rửa tội, hắn giật lấy đứa trẻ từ tay nhũ mẫu rồi đem về hang động của hắn. Hắn tìm một mụ đàn bà lớn tuổi để chăm sóc đứa trẻ sơ sinh, và đứa trẻ lớn lên thành một thiếu niên tuấn tú.

Giờ đây, tên khổng lồ này ăn thịt người. Một ngày nọ, khi cậu thiếu niên khoảng mười lăm tuổi, tên khổng lồ đưa ra mệnh lệnh khủng khiếp này cho mụ già: “Nếu hôm nay tao không bắt được con người nào làm bữa tối, mày sẽ phải nấu chín đứa con đỡ đầu của tao, vì tao đang đói cồn cào không chịu nổi.” Vừa lúc tên khổng lồ khuất dạng, mụ già liền đánh thức cậu thiếu niên dậy và bảo rằng: “Chủ ta muốn tao nấu thịt mày làm bữa tối, nhưng tao không thể làm thế được. Tao sẽ cứu mày. Đằng kia mày thấy con ngựa đấy chứ? Hãy dắt nó lại đây để chúng ta cao chạy xa bay ngay lập tức.” Cậu thiếu niên liền đi dắt ngựa ra, rồi cậu cùng mụ già leo lên lưng ngựa, phi nước đại nhanh nhất có thể.

Tuy nhiên, họ đi chưa được bao xa thì nghe tiếng tên khổng lồ gầm thét đuổi theo sau. Mụ già liền ném chiếc lược của mình xuống đất, và nó biến thành một ngọn núi lớn. Nhờ vậy họ kéo dài được chút thời gian; nhưng tên khổng lồ chẳng mấy chốc đã bám sát họ lần nữa. Mụ già lại ném cây kim của mình xuống, thứ này biến thành một bụi gai rậm rạp; nhưng tên khổng lồ cũng vượt qua được cả chướng ngại này. Giờ thì mụ già trút hết nước trong một chiếc lọ nhỏ ra, và ngay lập tức xuất hiện một vùng biển lớn, nơi tên khổng lồ đã bị chết đuối. Lúc này, hai người bạn đồng hành đã cách xa Tây Ban Nha một khoảng rất lớn. Mụ già bấy giờ mới bảo hoàng tử trẻ: “Hãy cầm lấy chiếc roi này. Trên đường về nhà, mày sẽ nhìn thấy xác một tên da đen. Hãy lột da hắn và mặc vào để ngụy trang. Hãy rèn luyện lòng khiêm nhường, đối xử tử tế với mọi người, và hãy nhờ cậy vào cây roi này khi cần kíp.” Sau khi dặn dò xong, mụ già vốn chính là Đức Mẹ Đồng Trinh cải trang liền biến mất.

Pugut-Negru (“kẻ da đen cải trang”) tiếp tục lên đường và chẳng mấy chốc tìm thấy xác tên da đen. Sau khi lột da hắn và mặc tấm da đen vào, chàng leo lên lưng ngựa nhưng lại ngồi quay mặt về phía đuôi ngựa. Khi đến kinh thành Albania, chàng bị tất cả mọi người chế giễu không thương tiếc. Tuy nhiên, chàng vẫn vào yết kiến nhà vua và xin việc làm. Nhà vua bảo chàng có thể đi chăn đàn cừu của ngài ở một đồng cỏ nọ. Khi được dẫn đến đồng cỏ chăn cừu, chàng nhìn thấy xương cốt của rất nhiều người. Người ta đồn rằng mọi người chăn cừu ở chốn đó đều bị “ma quỷ” (multos) sát hại. Đêm hôm đó, lũ ma quỷ ném xương vào Pugut-Negru; nhưng chàng đã dùng roi quất chúng tơi bời và từ đó được sống yên ổn.

Tuy nhiên, lớp cải trang da đen này của Hoàng tử Fernando chỉ dành cho đất nước Albania. Rời Albania một thời gian, chàng mặc y phục hoàng tử trở về thăm cha mẹ. Chàng phát hiện ra họ đang nằm dưới ách thống trị của người Moor, những kẻ đã chinh phục vương quốc Tây Ban Nha. Chỉ bằng cây roi trong tay, chàng đã đuổi sạch người Moor ra khỏi đất nước và giải cứu hoàng gia của mình. Sau đó, chàng đi đến Navarre, chiến thắng trong một giải đấu võ nghệ và giành được bàn tay của công chúa. Thế nhưng, thay vì kết hôn với nàng — bởi vì chàng đã đem lòng yêu con gái út của Vua Albania — chàng quay trở lại, tiếp tục công việc chăn cừu cũ trong lớp giả dạng da đen.

Một thời gian sau, có chiếu chỉ ban ra rằng bất kỳ ai chữa khỏi bệnh cho nhà vua sẽ được trọng thưởng hậu hĩnh. Nhà vua mắc bệnh về mắt, nhưng không một vị ngự y uyên bác nào chữa được. Cuối cùng, có lời đồn rằng Pugut-Negru biết cách chữa các bệnh về mắt, thế là nhà vua cho triệu tập chàng tới. “Nếu ngươi chữa khỏi bệnh cho trẫm,” vị quốc vương đau khổ nói, “trẫm sẽ gả một trong các công chúa cho ngươi. Còn nếu không, ngươi sẽ bị treo cổ.” — “Thần sẽ cố gắng hết sức, thưa bệ hạ,” Pugut-Negru nhún nhường đáp. Chàng liền hái một số loại thảo mộc và đắp lên mắt nhà vua. Chẳng bao lâu sau nhà vua khỏi bệnh, ngài bèn hỏi ba cô con gái xem ai muốn kết hôn với vị ân nhân của mình. “Con không đời nào!” cô cả đáp. “Con cũng không,” cô thứ tiếp lời. Nhưng cô con gái út xinh đẹp nhất liền thưa rằng: “Con xin vâng lệnh cha ạ.” Thế là Pugut-Negru cưới cô út làm vợ. Sau lễ cưới, chàng quay lại với đàn cừu của mình nhưng không sống cùng vợ mà để nàng lại ở hoàng cung.

Chỉ vài tháng sau khi nhà vua khỏi bệnh, hoàng hậu lạiâm thầm đổ bệnh. Cũng như trước, triều đình ra chiếu rằng ai chữa khỏi bệnh cho hoàng hậu sẽ được kết hôn với một trong các công chúa. Hai vị hoàng tử xuất hiện và hứa sẽ tìm cho được sữa sư tử cần thiết để chữa bệnh cho hoàng hậu. Sau khi lên đường tìm kiếm, họ đến chỗ ở của Pugut-Negru và ép chàng phải đi cùng. Pugut-Negru giả vờ què quặt để không thể theo kịp bước chân họ. Vì chàng quá chậm chạp, họ nhẫn tâm ném chàng vào một bụi gai rồi bỏ mặc ở đó. Nhưng chàng thì thầm với cây roi thần của mình rằng: “Hãy xây ngay cho ta một lâu đài láng lẫy dọc theo con đường mà hai vị hoàng tử sẽ đi qua; và hãy để sư tử, báo cùng muông thú tụ tập xung quanh.” Lệnh vừa dứt thì lâu đài đã được dựng lên, và Pugut-Negru đang đứng bên trong, khoác lên mình bộ xiêm y lộng lẫy như vua chúa. Khi hai vị hoàng tử tiến đến, họ ngỏ lời: “Chúng tôi có thể xin một ít sữa sư tử của ngài được không?” — “Được chứ, ta sẽ cho các ngươi sữa với một điều kiện: các ngươi phải để ta đóng dấu tên ta lên người.” Dù điều kiện này vô cùng cay đắng, họ vẫn phải đồng ý. Sau đó, họ vội vã quay về dâng sữa cho hoàng hậu, và bà liền gả họ cho hai cô con gái lớn của mình. Pugut-Negru lại trở về với cuộc sống chăn cừu quen thuộc.

Không lâu sau sự kiện đó, người Moor tuyên bố chiến tranh với những người theo đạo Thiên Chúa. Đất nước của nhà vua bị xâm chiếm, và quân đội Thiên Chúa giáo đứng trước bờ vực đại bại, thì một hiệp sĩ lạ mặt mang roi thần (Pugut-Negru) xuất hiện trên chiến trường và đánh cho quân Saracen phải tháo chạy. Vị hiệp sĩ này tự rạch một vết thương ở tay trái để có cớ nhờ công chúa chăm sóc. Cô con gái út của nhà vua (chính là vợ của Pugut-Negru) đã băng bó vết thương cho chàng mà không hề nhận ra chồng mình. Sau khi trận chiến kết thúc, vị hiệp sĩ hỏi nhà vua: “Bệ hạ có biết anh trai Pugut-Negru của thần ở đâu không?” Nhưng nhà vua cảm thấy hổ thẹn vì cách đối xử tệ bạc trước kia của mình với Pugut-Negru, nên ngài chối phăng rằng không hề biết gì. Dù nhà vua hết lời nài nỉ vị hiệp sĩ lạ mặt vào cung điện, chàng vẫn từ chối. Chàng vội vã quay về với bầy cừu và khoác lại lớp giả trang xưa.

Một ngày nọ, nàng công chúa út, người vợ của Don Fernando, lén lút đến túp lều của Pugut-Negru. Nàng tìm thấy chàng trong hình hài thật không giả trang, và lập tức nhận ra chiếc khăn tay của mình mà nàng từng dùng để băng vết thương cho vị hiệp sĩ lạ mặt. Nàng ôm chầm lấy chồng trong niềm hạnh phúc tột cùng, rồi vội vã chạy về cung điện để báo cho vua cha biết phát hiện này. Nhà vua lập tức sai tể tướng đến túp lều ngoài đồng, và Don Fernando được rước về cung trong nghi thức trọng thể. Khi được chào đón nồng nhiệt tại hoàng cung, chàng đã kể hết mọi chuyện về cách đối xử tàn nhẫn của hai vị hoàng tử mà chàng gọi là những kẻ nô lệ của mình. Khi nhà vua đã tin chắc về trò lừa đảo của chúng — những kẻ từng khoe khoang rằng chúng tự lấy được sữa sư tử bằng lòng dũng cảm — ngài liền đuổi cổ chúng cùng những người vợ nhẫn tâm ra khỏi vương quốc. Sau nhiều phen phiêu lưu khác mà lần nào cũng thành công rực rỡ, Don Fernando đưa người vợ tên Maria về Tây Ban Nha, nơi họ sống cùng vua cha Octavio.

Dù không hoàn toàn chắc chắn rằng truyện dân gian “Pedro và mụ phù thủy” được bắt nguồn từ phần đầu của tác phẩm lãng mạn này, tôi cho rằng điều đó rất có khả năng. Vấn đề ở đây cũng tương tự như những gì chúng ta từng gặp trong phần chú thích của các truyện số 13, 16 và 21: Hình thức nào có trước — các dạng thức văn học tinh vi phức tạp hơn, hay các dạng thức dân gian giản dị hơn? Rõ ràng không thể đưa ra một quy tắc chung nào áp dụng cho tất cả: mỗi trường hợp cụ thể phải được xem xét riêng. Trong trường hợp hiện tại, như tôi đã chỉ ra ở phần đầu chú thích, bằng chứng dường như chỉ ra rằng truyện dân gian chính là sản phẩm phái sinh, không nhất thiết phải từ phiên bản câu chuyện cụ thể này, nhưng chí ít là từ nguồn gốc của tác phẩm lãng mạn đó.

Tác phẩm lãng mạn “Hoàng tử Don Juan Tiñoso, Con trai của Vua Artos và Hoàng hậu Blanca thuộc Vương quốc Valencia, cùng Bốn vị Công chúa, các con gái của Don Diego xứ Hungary,” mà chúng ta vừa nhắc đến ở trên như một tác phẩm lãng mạn tiếng Tagalog, cũng đã được in bằng các phương ngữ Pampangan, Visayan, Ilocano, Bicol và Pangasinan. Về thời điểm xuất hiện của phiên bản tiếng Tagalog, Retana có đề cập đến một ấn bản xuất bản trong khoảng thời gian từ 1860 đến 1898 (số 4176). Ta sẽ thấy tác phẩm lãng mạn này không có liên hệ trực tiếp với truyện dân gian của chúng ta, nhưng lại gắn bó mật thiết (ít nhất là ở nửa phần sau) với “Pugut-Negru.” Tóm tắt cuộc đời của Juan Tiñoso như sau:—

Vua Artos và Hoàng hậu Blanca xứ Valencia có một người con trai duy nhất là Don Juan Tiñoso — tuấn tú, dũng cảm, mạnh mẽ và nhân hậu. Một ngày nọ, khi đi ngang qua nhà tù, Don Juan nghe thấy những tiếng than khóc thảm thiết. Khi được phép bước vào, chàng nhìn thấy tên khổng lồ Mauleon, một tù nhân bị giam giữ bởi vua cha. Động lòng trước những lời khẩn cầu của tên khổng lồ, Juan đã phóng thích hắn; và để bày tỏ lòng biết ơn, con quái vật đã trao tặng chàng một chiếc khăn tay phép thuật có thể cung cấp cho chàng bất cứ thứ gì chàng muốn, đồng thời sẽ khuất phục toàn bộ dã thú nếu được giơ lên. Sau đó tên khổng lồ bỏ đi. Vua Artos vô cùng giận dữ khi con trai dám thả một tù nhân nguy hiểm, liền đuổi Juan khỏi vương quốc. Juan lên núi và trở thành vua của muông thú ở đó.

Một đêm nọ, Juan nằm mơ thấy nàng Flocerpida xinh đẹp, người con gái út và cũng là người xinh đẹp nhất trong bốn người con gái của Diego, Vua xứ Hungary. Quyết tâm chịu đựng hình phạt vì sự cả gan thả Mauleon trước đây, Juan bèn dùng chiếc khăn tay thần kỳ để biến thành hình dạng một kẻ phong hủi già nua, và thề sẽ mang lớp giả dạng đó suốt bảy năm trời. Chàng đến Hungary và xin vào làm người làm vườn cho Vua Diego. Công chúa Flocerpida vô cùng thương xót người hành khất già, và tình yêu của Juan dành cho nàng ngày càng sâu đậm. Một đêm nọ, khi Juan đang tắm, Flocerpida nhìn thấy chàng không trong lớp giả dạng, và ngay lập tức đem lòng yêu chàng. Một ngày nọ, Vua Diego triệu tập toàn bộ các hiệp sĩ trong vương quốc để các công chúa của ngài có thể chọn chồng. Ba cô chị ném những quả lựu vàng của họ lên, và chúng đều được bắt lấy bởi những người có vương tước; riêng Flocerpida nhất quyết không chịu ném quả lựu của mình. Nổi giận, ngày hôm sau nhà vua ra lệnh cho tất cả thần dân phải có mặt và bắt con gái mình phải ném quả táo vàng. Nàng đã ném nó cho lão thợ làm vườn phong hủi, thế là hai người kết hôn với nhau; nhưng nhà vua đã nhẫn tâm đuổi công chúa khỏi hoàng cung.

Chẳng bao lâu sau, Vua Diego lâm bệnh nặng. Các ngự y kê đơn thuốc bằng sữa sư tử, và ba vị hoàng phò mã quý tộc liền lên đường đi tìm. Họ ép người thợ làm vườn, cũng chính là em rể của họ, phải đi theo cùng và mắng nhiếc chàng suốt dọc đường; nhưng vì chàng phải đi bộ, họ nhanh chóng bỏ lại chàng ở phía sau. Nhờ chiếc khăn tay thần kỳ, Juan biến ra áo giáp và chiến mã của hoàng tử, rồi phi nước đại vượt lên trước các anh vợ để đến hang của sư tử cái. Chẳng mấy chốc họ cũng tới nơi và cất lời xin sữa. Juan, vị vua của muông thú, chỉ đồng ý cho họ với điều kiện họ phải để chàng đóng dấu lên lưng một dòng chữ ghi rằng họ là đầy tớ của Don Juan Tiñoso. Họ đành ngậm đắng nuốt cay đồng ý và nhận được sữa. Trên đường trở về, Don Juan lại phi nhanh vượt mặt họ, hóa trang lại thành lão ngự uyên ương gớm ghiếc, và thế là lại bị các anh vợ mắng chửi thậm tệ khi họ bắt kịp. Vua Diego uống sữa và đã bình phục sức khỏe.

Về sau, Vua Diego nhận được sứ thần từ người Moor thông báo rằng họ sắp đến tấn công ngài. Ngài bèn phong ba vị con rể làm tướng quân. Trong lúc họ đang chiến trận ngoài sa trường, Juan Tiñoso triệu ba tên khổng lồ tới và bảo chúng cũng ra trận đánh quân Moor, cướp lấy cờ của giặc rồi đem đổi lấy ba quả lựu vàng của các vị tướng quân. Khi đại quân Thiên Chúa giáo khải hoàn trở lại, một buổi yến tiệc lớn được chuẩn bị để vinh danh các hoàng tử thành công. Vua Artos và Hoàng hậu Blanca xứ Valencia cũng được mời đến dự. Trong ngày đầu tiên, một số khách khứa hỏi về tung tích của Flocerpida, và nhà vua ra lệnh cho nàng xuất hiện vào ngày hôm sau trong bộ cánh rách rưới của kẻ ăn mày mà ngài gửi cho nàng; thế nhưng Juan Tiñoso đã chuẩn bị cho vợ những bộ xiêm y lộng lẫy cùng một cỗ xe ngựa kiêu sa, bản thân chàng cũng khoác lên mình y phục hoàng tử. Họ đến dự tiệc, và ngay trước mặt nhà vua, chàng chỉ tay vào ba người anh vợ và đòi lại ba người đầy tớ của mình. Bọn chúng bị lột áo trước triều đình, và những vết đóng dấu trên lưng hiện lên rành rành không thể chối cãi. Khi ấy, Juan Tiñoso mới kể lại toàn bộ câu chuyện: rằng chính chàng là người đã lấy được sữa sư tử, là người đã chiến thắng quân Moor (và đồng thời trưng ra ba quả lựu vàng đổi được từ chiến kỳ của quân địch). Vua Diego và Vua Artos từ đó làm hòa với chàng và Flocerpida, trong khi ba vị hoàng tử kia cùng vợ của họ bị đuổi khỏi đất nước Hungary.

Chỉ sau “Doce Pares” và “Bernardo Carpio,” tác phẩm lãng mạn này là một trong những truyện thơ phổ biến nhất được lưu hành ở Philippines. Nó được đọc rộng rãi, được kể như truyện dân gian và được trình diễn dưới hình thức kịch moro-moro (xem JAFL 29 : 205 [chú thích], 206). Nó thuộc cùng một chuỗi truyện với tác phẩm của anh em nhà Grimm, số 136, mang tựa đề “Iron John,” vốn có rất nhiều biến thể tương tự. (Về tài liệu tham khảo thư mục, xin xem Köhler-Bolte, 330–334; Cosquin, I : 138–154.) Các biến thể này rất khác nhau, và một số trong số đó (ví dụ: Cosquin, số XII) xác lập rõ ràng mối liên hệ giữa thể loại “Pugut-Negru” — gồm các tình tiết anh hùng bị bắt cóc, ngựa thần, trốn chạy biến hóa, giả trang của anh hùng, v.v. — và thể loại “Juan Tiñoso,” mặc dù ta sẽ thấy tác phẩm lãng mạn thứ hai của chúng ta thiếu ba tình tiết đầu tiên đã được nhắc đến.

Toàn bộ dòng họ các câu chuyện này thực sự rất đáng để nghiên cứu chi tiết. Đáng tiếc là cuộc chiến tranh đã làm chậm trễ việc ra mắt tập III bộ “Anmerkungen” của Bolte-Polívka, vốn dự kiến sẽ chứa phần chú thích cho câu chuyện của anh em nhà Grimm; tuy nhiên, với các tài liệu tham khảo do Köhler-Bolte và Cosquin cung cấp, người ta hoàn toàn có thể đặt những bước đầu tiên thuận lợi cho một nghiên cứu như vậy. Hãy so sánh thêm với Rittershaus, số XXIV và các chú thích; Von Hahn, số 6 và các chú thích; Macculloch, trang 173.

Cũng xin bổ sung thêm một chi tiết khá thú vị rằng “Juan Tiñoso” được viết như phần tiếp theo của một câu chuyện khác cũng rất nổi tiếng rộng rãi, mang tên “Câu chuyện về Hoàng tử Oliveros và Công chúa Armenia tại Vương quốc Anh, cùng câu chuyện về Hoàng tử Artos và Công chúa Blanca, những người là cha mẹ của Don Juan Tiñoso tại Vương quốc Valencia.” Câu chuyện về Oliveros và Artos này có nguồn gốc trực tiếp từ một tác phẩm lãng mạn hiệp sĩ Tây Ban Nha, và là một dạng của mô típ “Người chết biết ơn” (xem Gerould, “The Grateful Dead,” FLS 1907).

1 Boroka, dường như là một biến thể sai âm từ từ bruja (“phù thủy”) trong tiếng Tây Ban Nha.