Hai dị bản khác ở Philippines thuộc chuỗi truyện “Mèo đi hia” đã được ấn bản,—một bản bằng tiếng Visayan mang tên “Masoy và con vượn” (JAFL 20: 311–314); và bản kia bằng tiếng Tagalog có tựa “Juan và con khỉ” (sđd, 108–109). Qua đó, không chỉ nhờ sự phổ biến rộng rãi mà còn từ lời kể của những người ghi chép truyện, có thể thấy câu chuyện này khá quen thuộc và được yêu thích khắp quần đảo.
Thư mục đầy đủ nhất về chuỗi truyện này là phần chú thích của Bolte-Polívka cho tập truyện Grimm, số 33 (a), “Mèo đi hia” (Anmerkungen, I: 325–334). Xem thêm chú thích của Köhler cho tập Gonzenbach, số 65, “Vom Conte Piro” (2: 242 f.); Macculloch, chương VIII (tr. 225 f.); W. R. S. Ralston trên tờ “Nineteenth Century” (13 [1883]: 88–104). Phiên bản cổ nhất được biết đến của câu chuyện là của Straparola (XI, i), được dịch trọn vẹn bởi Crane (tr. 348–350). Phiên bản cổ thứ hai cũng thuộc về người Ý, do Basile chắp bút (2: iv); phiên bản thứ ba thuộc về người Pháp, là câu chuyện “Le Chat Botté” của Perrault. Cả ba bản đều dùng con mèo làm con vật trợ giúp, giống như các phiên bản bằng tiếng Đức, Scandinavia, Anh và Pháp đều không có ngoại lệ. Ở các bản tiếng Ý, con vật thường là mèo, dù cáo lại đóng vai trò này [336] trong một số truyện kể Sicilia. Trong các thể loại tiếng Hy Lạp, Romania, Bulgaria, Serbia, Nga, và nhìn chung tất cả các dạng thức Đông Âu, con vật trợ giúp thường là con cáo, tương tự như các trường hợp được sưu tầm ở Siberia, Kurdistan, Daghestan và Mông Cổ. Ở bốn dị bản Ấn Độ được biết đến, con vật đó là chó rừng; ở bốn dị bản từ Philippines, đó là con khỉ. Trong một câu chuyện Swahili (Steere, tr. 13), đó là một con linh dương. Không khó để nhận ra rằng qua quá trình truyền miệng, chó rừng, cáo và mèo có thể hoán đổi cho nhau; nhưng nguồn gốc của con khỉ trong các phiên bản Philippines, vốn được dùng nhất quán ở mọi bản, lại khó lý giải hơn; tương tự là trường hợp con linh dương Swahili. Tuy nhiên, tôi đã thử đưa ra một lời giải thích bên dưới.
Khảo sát bốn thành viên trong nhóm truyện Philippines cho thấy một số điểm tương đồng rõ rệt về mặt cốt truyện: (1) Động lực giúp đỡ của con khỉ trong mọi câu chuyện đều giống nhau: con vật trộm cắp bị mắc bẫy, và hứa sẽ phò tá người anh hùng suốt đời nếu được tha mạng. Con vật đã giữ đúng lời hứa. (2) Trong tất cả các câu chuyện đều xuất hiện chi tiết chiếc giành đo lường đi mượn được trả lại với những đồng tiền dính ở đáy. (3) Ở mọi dị bản đều có sự kiện người anh hùng nghèo khó kết hôn với con gái tù trưởng, nhờ sự tháo vát của con khỉ. (4) Ở ba dị bản (tất cả trừ bản Pangasinan), sự kiện cuối cùng là việc tiêu thụ một mụ phù thủy hoặc con quỷ hùng mạnh, và con khỉ đã đoạt lấy toàn bộ gia sản của kẻ đó cho người anh hùng. Trong các dị bản Ấn Độ, chúng ta thấy động lực biết ơn của con chó rừng trùng khớp với động lực trong các phiên bản của chúng ta. Về các mặt khác, chúng có điểm khác biệt (ngoại lệ là đám cưới, vốn xuất hiện ở hầu hết thành viên thuộc chuỗi truyện “Mèo đi hia”): truyện Ấn Độ thiếu đi chi tiết chiếc giành mượn và việc tiêu diệt con quỷ. Do đó, xét về phần mở đầu, các dị bản của chúng ta và dị bản Ấn Độ cùng chung một cội nguồn. Dù vậy, sự tách biệt hẳn đã diễn ra từ rất lâu trước kia; bởi vì ở Ấn Độ, con vật luôn là chó rừng, còn ở Philippines lại là khỉ. Dạng thức duy nhất khác mà tôi biết có con vật là khỉ chính là bản tiếng Ả Rập trong “Nghìn lẻ một đêm”, mang tên “Aboo Mohammed kẻ lười biếng”; nhưng ở đây, con vượn trợ giúp sau đó lại hóa thành một tên quỷ độc ác, kẻ đã phản trắc bắt cóc người vợ xinh đẹp của người anh hùng. Cuối cùng, nhờ sự giúp đỡ của một vị thần thiện lành, người anh hùng giải cứu được vợ, bắt sống con vượn và nhốt nó vĩnh viễn vào một cái bình bằng đồng thau. Từ đó, anh sở hữu toàn bộ khối tài sản khổng lồ của con quỷ. Thật khó để tìm thấy mối liên hệ trực tiếp nào giữa phiên bản Ả Rập và các bản của chúng ta.
Hai dạng thức Visayan của chúng ta mang sự quan tâm đặc biệt vì chúng sử dụng mánh khóe “Búp bê nhựa đường” để bắt con khỉ. Nếu Joseph Jacobs đúng khi cho rằng chi tiết này bắt nguồn từ một câu chuyện tiền kiếp của Đức Phật mang tên “Pancāvudha-jātaka”, số 55 (xem Indian Fairy Tales, tr. 305 và tiếp theo), thì Philippines hoàn toàn có thể tiếp thu nó trực tiếp từ Ấn Độ cùng [337] với các ngụ ngôn Phật giáo khác (chẳng hạn như “Con khỉ và con cá sấu”, số 56, bên dưới). Quả thực, lời giải thích đầy minh triết của Batten rằng nhân vật Thỏ Bác tài trong văn hóa dân gian người da đen là sự hồi tưởng về một tiền kiếp của Đức Phật cũng có thể áp dụng hợp lý cho con khỉ trong các truyện Visayan của chúng ta, bởi vì hình hài con khỉ xuất hiện ở Bồ Tát nhiều hơn hẳn loài thỏ. Trong tổng số năm trăm bốn mươi bảy truyện Jātaka, Đức Phật chỉ sinh làm thỏ đúng một lần; trong khi ở mười một câu chuyện riêng biệt, ngài xuất hiện dưới hình dạng con khỉ — trên thực tế, tần suất này cao hơn bất kỳ loài động vật nào khác (sư tử, mười lần; hươu đực, chín lần; voi, bảy lần). Lời giải thích tương tự này (nghĩa là “Mèo đi hia” chính là tiền thân của Bồ Tát) cũng có thể giải thích cho sự xuất hiện của con linh dương (hươu) trong câu chuyện Swahili. Sự thông minh tột bậc của Bồ Tát trong hầu hết các hóa thân động vật rất có thể đã gợi ý cho chuỗi truyện “Mèo đi hia”. Một điểm đáng chú ý khác gắn liền với học thuyết này là lòng trung thành nhất quán của con vật. Sự vô ơn của người anh hùng loài người, vốn xuất hiện ngay cả trong một số phiên bản phương Tây, đối lập với lòng biết ơn của con vật, tạo thành một mô típ tương phản ưa thích trong Phật giáo. Nhìn chung, tôi thấy hoàn toàn hợp lý khi cho rằng không chỉ chi tiết “Búp bê nhựa đường” mà toàn bộ chuỗi truyện “Mèo đi hia” đều bắt nguồn từ kho tàng văn hóa Phật giáo. Để lý giải sự xuất hiện của cả hai ở Philippines, chúng ta không cần phải tìm kiếm nguồn gốc từ châu Âu. Mánh khóe “Búp bê nhựa đường” nhằm bắt con chó rừng hay trộm cắp cũng được tìm thấy trong một câu chuyện của người Santal, mang tên “Chó rừng và lũ gà” (Bompas, số CXII). Xem thêm hai câu chuyện Nam Phi trong tác phẩm của Honeÿ — “Câu chuyện về cái đập nước” (tr. 73), và “Khải hoàn của thỏ” (tr. 79). Để tham khảo các tài liệu khác, xin xem Dähnhardt, 4: 26–43 (chương 2).
Tuy nhiên, vẫn tồn tại mối liên hệ giữa một số phiên bản phương Tây với ba bản của chúng ta — đó là chi tiết tiêu diệt con quỷ. Chi tiết này, như tôi đã chỉ ra, được hé lộ trong phiên bản thuộc “Nghìn lẻ một đêm”.1 Mặc dù nó tồn tại trong một số bản văn văn học châu Âu cổ nhất của câu chuyện và không có mặt trong các truyện cổ tích dân gian Ấn Độ hiện đại, tôi tin rằng chi tiết này có nguồn gốc phương Đông. Trong tác phẩm của Straparola, nó đã được hợp lý hóa, có thể nói là vậy. Một phiên bản trung gian mang ý nghĩa quan trọng giữa phương Đông và phương Tây về khía cạnh này cũng như về mặt địa lý, chính là câu chuyện Mông Cổ mang tên “Boroltai Ku” (FLJ 4: 32 f):—
Câu chuyện này mang phần mở đầu kiểu phương Đông: con vật là một con cáo, được người anh hùng đào khỏi hang và tha mạng. Nhờ sự khôn ngoan của mình, con cáo đã vun vén cho cuộc hôn nhân giữa Boroltai Ku, người đàn ông đã tha mạng cho nó, với con gái của Gurbushtên Khan. Sau lễ cưới, vị khả hãn cử đôi vợ chồng mới [338] trở về quê nhà, đi cùng họ có một vị quan hầu cận. Trên đường về, con cáo chạy vượt lên trước và yêu cầu mọi người chăn gia súc mà nó gặp trên đường, nếu có ai hỏi đang chăn dắt đàn gia súc của ai, hãy trả lời rằng: “Đó là gia súc của Boroltai Ku, vị khả hãn giàu có.” Cuối cùng, con cáo đến lều của Khan Manguis và rên rỉ. “Có chuyện gì thế?” Khan hỏi. “Một cơn bão sắp tới,” con cáo đáp. “Đó cũng là bất hạnh cho ta,” Khan nói. “Sao lại thế? Ngài có thể ra lệnh đào một cái hố sâu mười tầm và trốn xuống đó,” con cáo hiến kế. Mọi việc được tiến hành đúng như vậy. Boroltai Ku cùng đoàn tùy tùng liền xuất hiện, và anh ta chiếm lấy căn lều của khả hãn cứ như của chính mình. Con cáo quả quyết với vị quan hầu cận rằng chiếc lều đó là của Boroltai Ku, nhưng nó còn một điểm khuyết. “Điểm khuyết gì thế?” — “Dưới lều có một con quỷ sinh sống. Ngài có muốn gọi sấm sét xuống để tiêu diệt nó không?” Viên quan bèn gọi sấm sét xuống và tiêu diệt Khan Manguis, kẻ đang ngồi ẩn nấp dưới hố. Boroltai Ku trở thành khả hãn, chiếm đoạt toàn bộ tài sản, gia súc và thần dân của Khan Manguis, rồi dời đến sống gần cha vợ mình.
Trong câu chuyện này, có thể nhận thấy mưu kế của con vật hoàn toàn giống với các bản của chúng ta — nó thuyết phục vị khả hãn giàu có (tương ứng với con quỷ trong truyện của chúng ta) tự ẩn nấp trong một cái hố. Sau đó, kẻ đó bị sát hại ngay tại nơi ấy.
Chi tiết chiếc giành mượn được trả lại với những đồng tiền dính bên dưới đã từng gặp lại ở số 20 (c). Chi tiết này cũng xuất hiện ở những nơi khác trong các truyện cười dân gian Philippines. Thật kỳ lạ khi thấy nó lại gắn kết một cách nhất quán như vậy trong các câu chuyện “Mèo đi hia” của người Philippines.
Cuối cùng, có thể lưu ý thực tế rằng trong truyện “Andres kẻ bẫy thú”, sự lo lắng của con khỉ về diện mạo của chủ nhân khi xuất hiện tại nhà người giàu có lại có nét tương đồng với mối bận tâm tương tự của con chó rừng trong câu chuyện Santal:—
Trước bữa tiệc cưới, con chó rừng đã đưa ra cho Jogeswhar một vài gợi ý về cách cư xử. Nó cảnh báo anh rằng sẽ có ba hoặc bốn loại thịt và rau được dặn dò dọn lên ăn kèm với cơm, đồng thời dặn anh phải nhớ lấy thức ăn từ mỗi món; và khi trầu cau được đưa mời sau bữa tiệc, anh tuyệt đối không được nhận bất cứ thứ gì cho đến khi được trao một nắm tiền; nhờ cách cư xử đó, anh sẽ khiến tất cả mọi người đinh ninh rằng anh thực sự là một vị vương tử. — BOMPAS, tr. 175.
Trong câu chuyện của Dracott, người anh hùng loài người cũng là một thợ dệt, giống như trong truyện Santal. Chiến tích cuối cùng của anh ta đã được vay mượn từ một câu chuyện Ấn Độ khác không liên quan đến nhóm của chúng ta, đó là “Vicky dũng cảm người thợ dệt” (Steel-Temple, tr. 80; so sánh với Kingscote, số IX).
1 Câu chuyện Ả Rập, theo tôi, rất đáng để nghiên cứu khi gắn liền với học thuyết về nguồn gốc Phật giáo của chuỗi truyện này. Vai trò của con vượn; cuộc xung đột giữa các vị thần thiện và ác, trong đó con vượn thuộc về phe thứ hai; cùng lời tuyên bố của người kể chuyện: “Tất cả những điều này tôi đều nhận được từ ân huệ của Thượng Đế, Đấng mà danh tính phải được tôn vinh!” — gợi ý rằng bên dưới nền tảng của phiên bản này chính là cuộc đấu tranh giữa Phật giáo và Hồi giáo; với phần thắng tất nhiên thuộc về Hồi giáo.
