Câu chuyện về hai đối thủ này, con khỉ và con rùa, rất phổ biến ở Philippines. Trong phần giới thiệu của một tuyển tập truyện Bagobo có bao hàm một dị bản của ngụ ngôn này, Laura Watson Benedict cho biết (JAFL 26 [1913] : 14): “Câu chuyện ‘Con khỉ và con rùa’ rõ ràng đã được cải biên từ một nguồn gốc Tây Ban Nha.” Trong phần chú thích này, tôi hy vọng sẽ chứng minh không những câu chuyện vốn mang tính bản địa theo nghĩa nó hẳn phải tồn tại ở các quần đảo này từ thời trước Tây Ban Nha, mà phiên bản của người Bagobo còn đóng vai trò là nhịp cầu nối giữa các dạng thức khác ở Philippines với nguồn gốc nguyên thủy của toàn bộ chuỗi truyện, đó là một truyện Jātaka Phật giáo. Chỉ tính riêng qua số lượng các dị bản Philippines đã được sưu tầm, chúng ta có lý do để nghi ngờ rằng đây là một câu chuyện Mã Lai: nó xuất hiện từ đầu này đến đầu kia của quần đảo, và các bộ lạc nguyên thủy cũng như những cộng đồng văn minh đều có những phiên bản của riêng mình. Bên cạnh một phiên bản Tagalog và hai phiên bản Pampangan của chúng ta, năm dạng thức Philippines khác đã được xuất hiện trên bản in và có thể được dẫn chiếu để so sánh. Đó là những bản sau đây:—

(d) Bagobo, “Con khỉ và con rùa nước” (JAFL 26 : 58).

(e) Visayan, “Ca Matsin và Ca Boo-ug” (JAFL 20 : 316).

(f) Tagalog, “Con khỉ và con rùa” (JAFL 21 : 46).

(g) Tinguian, “Con rùa và con khỉ” (Cole, 195, Số 77).

(k) Tagalog, “Con khỉ và con rùa” của Rizal.1

Trước khi bàn về nguồn gốc của câu chuyện, chúng ta có thể khảo sát các tình tiết khác nhau có trong các phiên bản Philippines. Việc chúng khác biệt đáng kể có thể thấy rõ qua danh sách sau đây:—

A Việc chia thân cây chuối: khỉ lấy ngọn, rùa lấy gốc. Phần của khỉ héo khô còn phần của rùa đơm hoa kết trái, hoặc (A¹) khỉ và rùa cùng nhau phát hiện một cây chuối đang lớn; rùa không thể trèo lên được trong khi khỉ dễ dàng hái được quả.

B Khỉ ăn cắp chuối của rùa và nhất định không cho rùa một chút nào, hoặc (B¹) nhét quả chuối vào hậu môn rồi ném cho rùa, hoặc (B²) đại tiện thẳng vào miệng rùa.

C Để trả thù, rùa cắm những chiếc cọc nhọn (hoặc gai góc) quanh gốc cây chuối; và khi khỉ trèo xuống, nó bị thương nặng, hoặc (C¹) bị bỏ mạng.

D Rùa đem thịt khỉ bán cho những con khỉ khác; hoặc là trò bịp của nó bị lũ khỉ vô tình phát hiện, hoặc (D¹) rùa chế nhạo chúng vì đã ăn thịt đồng loại.

E Rùa bị kết án tử hình. Nó kêu lên: “Các người muốn thiêu hay giã thế nào cũng được, nhưng vì lòng từ bi xin đừng dìm tôi xuống nước!” Bấy giờ lũ khỉ liền “dìm” rùa xuống nước, và nhờ thế nó trốn thoát.

F Lũ khỉ định uống cạn nước trong hồ để bắt cho bằng được rùa: chúng uống đến mức vỡ bụng mà chết. Hoặc (F¹) chúng nhờ một con cá tát cạn hồ nước; con cá bị một con chim mổ thủng, nước ào ạt chảy ra và lũ khỉ chết đuối. Hoặc (F²) lũ khỉ gọi tất cả các loài động vật khác đến giúp chúng uống cạn nước hồ. Các loài vật dùng lá bịt kín hậu môn lại để nước không thể chảy ra; nhưng một con chim bay đến mổ rách đám lá, khiến lũ khỉ quay sang trả thù con chim.

(F³) Chúng bắt con chim và nhổ trụi lông; nhưng con chim hồi phục, rồi quay lại trả thù theo cách dưới đây (G).

G Khỉ cùng các loài động vật khác bị dụ đến một cây ăn quả nằm giữa bãi cỏ, rồi bị thiêu chết trong vụ cháy rừng do rùa và người bạn chim của nó châm lửa.

H Tình tiết canh gác cây ăn quả hoặc cây bánh mì (ớt chỉ thiên) của nhà vua.

J Tình tiết canh gác thắt lưng của nhà vua (trăn khổng lồ).

K Rùa dùng những câu trả lời để đánh lừa khỉ, khiến khỉ tưởng rằng một bộ phận trên cơ thể chính mình đang nhạo báng nó. Trong cơn thịnh nộ, nó tự đánh mình bằng đá cho đến chết.

L Rùa bị thợ săn bắt được bèn phỉnh phờ khỉ đổi chỗ cho mình bằng cách bày vẽ ra những lợi thế của hoàn cảnh đó. Kết quả là khỉ liền bị thợ săn bắn chết sau đó.

Các tình tiết này được phân bố như sau:

Phiên bản (a) ABC¹DE

Phiên bản (b) ABCHJK

Phiên bản (c) (Phần đầu khác biệt, nhưng khỉ tham lam giống như trong mục B) L

Phiên bản (d) A¹B²C¹D¹EF²F³G

Phiên bản (e) ABC¹DEF¹

Phiên bản (f) A¹BC (có mảnh thủy tinh trên thân cây) EF (trong cơn thịnh nộ, khỉ lao theo rùa và chết đuối)

Phiên bản (g) AB¹C¹ (vỏ sò nhọn) DEF (lũ khỉ lao mình xuống nước để bắt cá khi thấy rùa xuất hiện với một con cá ngậm trong miệng, rồi bị chết đuối). Các tình tiết K và một dạng của tình tiết J xuất hiện trong câu chuyện “Con rùa và con thằn lằn” (Cole, 196)

Những tình tiết phổ biến ở hầu hết các phiên bản này đều mang một dạng nào đó của chuỗi ABCDEF; và tôi cho rằng, chúng ta phải coi đây là những phần không thể thiếu của câu chuyện. Có thể thấy rằng một trong các phiên bản của chúng ta (bản c) thực ra không hề thuộc về chuỗi truyện này nếu xét theo định nghĩa thông thường về nhóm. Trong tất cả những câu chuyện này, rùa là kẻ phải chịu thiệt thòi: nó hiện lên là kẻ điềm tĩnh, lặng lẽ nhưng khôn ngoan. Ngược lại, con khỉ được khắc họa là kẻ ích kỷ, hay phá phách, xấc láo nhưng ngốc nghếch. Nhìn chung, dù các phiên bản có khác biệt về chi tiết, chúng vẫn là một câu chuyện thống nhất ở điểm kể về việc một con khỉ lăng mạ một con rùa vốn chẳng làm hại gì đến nó, để rồi cuối cùng phải trả giá đắt cho sự hỗn xược của mình.

Tài liệu cổ xưa nhất mà tôi được biết, kể về các cuộc đối đầu giữa khỉ và rùa, là một mẩu chuyện tiền kiếp của Phật giáo, mang tên “Kacchapa-jātaka”, Số 273, thuật lại việc một con khỉ đã lăng mạ một con rùa bằng cách nhét bộ phận sinh dục của nó vào họng con rùa đang ngủ, và cách mà con khỉ ấy phải chịu trừng phạt. Mặc dù trò đùa tục tĩu cụ thể này không được tìm thấy ở bất kỳ phiên bản nào của chúng ta, tôi cho rằng vẫn còn một dấu tích của nó được lưu giữ trong câu chuyện của người Bagobo. Đoạn văn đó diễn tả như sau (sđd, tr. 59–60): “Lúc đó tất cả lũ khỉ đều nổi giận [tình tiết D], và vừa la hét vừa chạy đuổi theo con rùa. Nhưng con rùa đã trốn dưới thân cây palma brava già đã bị chặt hạ. Khi mỗi con khỉ chạy sát qua thân cây nơi con rùa đang ẩn nấp, rùa liền nói: ‘Hãy kéo lê (hoặc hạ thấp) dương vật của ngươi xuống! Đây là một thân cây đổ đấy.’ Cứ thế, mọi con khỉ đều chạy qua mà không chạm vào thân cây, cho đến khi con khỉ cuối cùng xuất hiện; nó vừa mù vừa điếc. Khi chạy theo những con khác, nó không thể nghe thấy tiếng rùa gọi, và dương vật của nó đã va mạnh vào thân cây đổ. Nó khựng lại, và nhận ra có con rùa ở ngay bên dưới. Bấy giờ nó liền thét lên với những con khác; tất cả lũ khỉ liền quay đầu chạy lại, vây quanh con rùa và đe dọa nó.” Tình tiết này, trong hình thức hiện tại vốn dĩ mơ hồ và phi lý (thật khó hiểu vì sao việc làm theo lời rùa dặn lại có thể giúp lũ khỉ tránh khỏi thương tích, và vì sao con khỉ mù lẫn điếc lại có thể ‘nhận ra’ con rùa chỉ đơn thuần vì nó đâm đầu vào thân cây), ban đầu có lẽ miêu tả việc con rùa dùng răng ngoạm lấy con khỉ cuối cùng (trong hình thức hiện tại là ‘dương vật của nó va mạnh vào thân cây đổ’), nhờ đó mà con khỉ cảm nhận được một cách đau đớn sự hiện diện sát nút của con rùa. Do đó mới có những tiếng thét—cũng vì đau đớn. Đi cùng với tình tiết B² là hai câu chuyện khác của Phật giáo cần được đem ra so sánh. Truyện “Mahisa-jātaka”, Số 278, kể về một con khỉ hỗn xược phóng uế lên người một con trâu hiền lành (Bồ Tát) đang đứng dưới gốc cây. Con khỉ đê tiện đó sau này đã bị tiêu diệt khi nó giở lại trò cũ với một con bò đực khác. Trong “Kapi-jātaka”, Số 404, một con khỉ hư hỏng đại tiện lên đầu rồi tiếp tục phóng uế vào miệng một vị tu sĩ, người sau đó đã trả thù con khỉ bằng cách sai người tiêu diệt toàn bộ năm trăm con khỉ thuộc bầy đàn của nó. Nhìn chung, sự tương đồng về đại cương lẫn một số chi tiết giữa những câu chuyện Ấn Độ giáo này với câu chuyện của chúng ta đã tạo cho tôi cơ sở để tin tưởng rằng các câu chuyện của chúng ta bắt nguồn trực tiếp từ các tích ngụ ngôn Phật giáo, rất có thể chính là những bộ Jātaka này. Hãy so sánh thêm các phần chú thích cho mục 48 và 56.

Về một dị bản vùng Celebes của câu chuyện “Con khỉ và con rùa”, xin xem Bezemer, tr. 287.

Tôi không thể chỉ ra nguồn gốc của những tình tiết khác mà tôi chưa tìm thấy trong các câu chuyện Phật giáo. Tuy nhiên, nhiều tình tiết trong số đó lại xuất hiện trong truyện kể về loài vật của các quốc gia phương Đông lẫn phương Tây khác: ví dụ, tình tiết E là một mô-típ quen thuộc trong các câu chuyện về “Brer Rabbit” ở cả Châu Phi lẫn Châu Mỹ, từ đó nó lan truyền vào truyện kể của người da đỏ châu Mỹ (xem chẳng hạn, Honeÿ, 82; Cole, 195, chú thích; Dähnhardt, 4 : 43–45); tình tiết J cùng một tình tiết khôi hài khác xuất hiện trong một câu chuyện Ilocano—mô-típ “chuông của nhà vua” (= tổ ong)—cũng được tìm thấy trong một câu chuyện Milanau ở Sarawak, Borneo, mang tên “Con hươu chuột Plandok và con lợn” (Roth, 1 : 347), và trong hai câu chuyện Bắc Borneo khác được ghi chép bởi Evans (tr. 474), là “Plandok và Gấu” cùng “Plandok và Hổ”. Trong các câu chuyện Mã Lai nói chung, hươu chuột (plandok) được khắc họa là loài vật khôn ngoan nhất, đóng vai trò tương tự như thỏ trong truyện châu Phi và chó rừng trong truyện Ấn Độ giáo. Trong câu chuyện Ilocano được nhắc tới, cả hai tình tiết này—thắt lưng của nhà vua và chuông của nhà vua—đều xuất hiện, mặc dù phần còn lại của cốt truyện lại thuộc về nhóm “Carancal” (Số 3; xem thêm Số 4 [b]). Tình tiết L được tìm thấy ở những người da đen Nam Phi (Honeÿ, 84, nơi hai con vật là khỉ và chó rừng). Hãy so sánh tình tiết G với một câu chuyện Tây Tạng (Ralston, Số XLII), nơi con người bàn bạc cách tiêu diệt một bầy khỉ đang phá hoại hoa màu của họ. Kế hoạch được đưa ra là chặt bỏ tất cả những cái cây mọc xung quanh khu vực đó, chỉ chừa lại duy nhất một cây Tinduka. Một hàng rào gai được dựng lên xung quanh khoảng trống, và lũ khỉ sẽ bị tiêu diệt bên trong khoảnh đất khi chúng trèo lên cây tìm thức ăn. Tuy nhiên, lũ khỉ đã trốn thoát; bởi vì một con khỉ khác đã đến và phóng hỏa ngôi làng, qua đó đánh lạc hướng sự chú ý của con người. Tình tiết D, bữa tiệc kiểu Thyestean, rất phổ biến trong các sử thi châu Âu và văn học Märchen: nhưng ngay cả tình tiết này cũng được Cosquin (I : xxxix) liên hệ với Ấn Độ thông qua một câu chuyện An Nam. Hãy so sánh tình tiết F³ với một câu chuyện đến từ Bắc Borneo thuộc Anh (Evans, 429–430), trong đó chim già đẫy (lungun) và rùa cùng nhau trả thù lũ khỉ. Lũ khỉ đã nhổ sạch lông của con chim khi nó đang ngủ. Hai tháng sau, bộ lông mọc trở lại, và con chim tìm cách trả thù. Nó nhờ rùa giúp bằng cách đặt cơ thể rùa bịt kín một cái lỗ lớn dưới đáy thuyền để nước không thể tràn vào; sau đó con chim điều khiển chiếc thuyền ra khơi. Lũ khỉ muốn được đi nhờ, và con chim đã cho bốn mươi mươi mốt con bước lên thuyền. Khi thuyền ra đến giữa đại dương và bắt đầu chòng chành, con chim khuyên lũ khỉ hãy tự buộc đuôi của chúng lại với nhau theo từng đôi một rồi ngồi sát mép thuyền để giữ thăng bằng. Ngay sau đó con chim bay đi, rùa buông mình khỏi cái lỗ, và chiếc thuyền chìm nghỉm. Tất cả lũ khỉ đều chết đuối ngoại trừ một con lẻ loi.

1 Đáng tiếc là tác phẩm này hiện không có sẵn, nên tôi không thể chỉ ra cụ thể các tình tiết của nó. Dù vậy, nó không chứa đựng bất kỳ điểm độc đáo nào.