Giống như khỉ và rùa, khỉ và cá sấu vốn là những kẻ thù truyền kiếp từ thuở hồng hoang. Tuy nhiên, trong nhóm truyện hiện tại của chúng ta, các vai trò đã bị đảo ngược: con khỉ thì khôn ngoan; còn loài vật dưới nước (cá sấu) thì độc ác và ngu ngốc. Hai dạng thức rất sớm của câu chuyện này là “Vānarinda-jātaka” (số 57), kể về việc con cá sấu nằm chờ trên tảng đá để bắt khỉ và con khỉ đã vượt qua cá sấu bằng sự mưu trí thế nào; và “Sumsumāra-jātaka” (số 208), trong đó một con cá sấu muốn có trái tim của khỉ, còn con khỉ thì giả vờ rằng tim nó đang treo trên một cây vả. Từ các văn bản Phật giáo, câu chuyện đã lan truyền vào bộ sưu tập nổi tiếng mang tên “Kalilah và Dimnah”, trong đó nó tạo thành chương thứ chín trong ấn bản của De Sacy, và phần thứ năm trong bản dịch tiếng Syriac sau này (bản dịch tiếng Anh do I. G. N. Keith-Falconer thực hiện, Cambridge, 1885). Trong “Pancatantra”, câu chuyện này tạo thành khung sườn cho cuốn sách thứ tư. Để bàn luận về những biến thể mà câu chuyện này đã trải qua khi nó chuyển sang các bộ sưu tập khác và lan rộng khắp châu Âu, xin xem Benfey, quyển 1, trang 421 và các trang tiếp theo. Dường như Benfey không biết về hai câu chuyện tiền thân Phật giáo này; nhưng ông đã chỉ ra một cách rất tài tình rằng hầu hết các ngụ ngôn trong “Pancatantra” đều bắt nguồn từ các văn bản Phật giáo. Cũng không thể có bất kỳ nghi ngờ nào trong trường hợp này, mặc dù không thể cho rằng năm trăm bốn mươi bảy truyện Jātaka là do các tu sĩ Phật giáo viết chúng ra đã sáng tạo nên. Nhiều câu chuyện trong số đó còn cổ xưa hơn cả Phật giáo.
Phiên bản Zambal của chúng ta về câu chuyện này không phản ánh dạng thức nguyên thủy nhất. Một biến thể gần gũi hơn nhiều với tích Phật giáo và gần với truyện Tagalog là một câu chuyện do Wenceslao Vitug ở Lubao, Pampanga sưu tầm. Ông cho biết câu chuyện này rất phổ biến ở khắp tỉnh của ông, và cũng rất nổi tiếng ở vùng Visayas. Phiên bản của ông được tóm lược như sau:
Một con cá sấu đi tìm gan khỉ cho người vợ đang ốm nghén ở nhà. Khi cá sấu bắt đầu vượt qua một con suối, một con khỉ liền xin qua nhờ trên lưng nó. Cá sấu vui vẻ nhận lời, và khi ra đến giữa dòng, nó liền chế nhạo con khỉ cả tin, đồng thời bảo rằng nó đang cần một lá gan khỉ. Con khỉ liền nói: “Sao anh không nói điều đó trước? Có một lá ở trên cây gần bờ chúng ta vừa rời khỏi đấy.” Con cá sấu khờ khạo quay trở lại bờ, nhờ thế con khỉ thoát được, bèn leo vót lên cây để cười nhạo cá sấu. Cá sấu sau đó thử “giả chết”, nhưng nó không thể lừa được con khỉ. Tiếp theo, nó quyết định đến nhà của con khỉ. Con khỉ nghi ngờ ý định của cá sấu, bèn lớn tiếng nói: “Khi không có ai ở nhà, nhà ta sẽ lên tiếng trả lời mỗi khi ta gọi.” Con cá sấu ẩn nấp bên trong thật ngốc nghếch đến mức lên tiếng đáp lời khi con khỉ gọi ngôi nhà của mình, thế là con khỉ bỏ chạy trong tiếng cười vang.
Câu chuyện Zambal của chúng ta rõ ràng đã bị pha tạp với cốt truyện “Khỉ và Rùa”; bởi vì nó thiếu đi tình tiết đặc trưng là trái tim (hoặc lá gan) của con khỉ, và chứa đựng tình tiết H từ truyện số 55 của chúng ta. Tuy nhiên, nó vẫn giữ lại một ẩn dụ về điểm nhấn chính của chuỗi sự kiện này — đó là chuyến vượt suối trên lưng cá sấu của con khỉ. Các phiên bản phương Đông khác về tình tiết “trái tim trên cây” bao gồm: bản tiếng Trung trong tác phẩm “Romantic Legend of Sâkya Buddha” của S. Beal (Luân Đôn, 1875), trang 231–234, nơi một con rồng đóng vai trò thay thế cho cá sấu; bản tiếng Swahili của Steere, trang i, nơi thay vì cá sấu, chúng ta có một con cá mập (tương tự như Bateman, số I); bản tiếng Nhật trong “Japanese Fairy World” của W. E. Griffis, trang 144, nơi loài vật dưới biển là một con sứa. Một biến thể thú vị của Nga, trong đó một con cáo đóng vai trò của con khỉ, được in trong sách Cambridge Jātaka, quyển 2, trang 110.
Ngày xửa ngày xưa, vua loài cá là một kẻ thiếu khôn ngoan. Các cận thần của hắn bảo rằng, một khi kiếm được trái tim của một con cáo, hắn sẽ trở nên thông thái. Thế nên hắn bèn cử một phái đoàn gồm những nhân vật quyền thế bậc nhất của đại dương — cá voi và các loài khác. “Đức vua của chúng tôi muốn xin ý kiến của ngài về một số việc chính sự.” Con cáo lấy làm hãnh diện, bèn nhận lời. Một con cá voi chở nó trên lưng. Trên đường đi, sóng biển vỗ ầm ầm vào người nó. Cuối cùng nó hỏi rốt cuộc họ muốn gì. Họ đáp rằng điều đức vua thực sự muốn là được ăn trái tim của nó, qua đó ngài hy vọng sẽ trở nên khôn ngoan. Nó liền nói: “Sao các anh không nói điều đó sớm hơn? Tôi sẵn sàng hy sinh mạng sống vì một mục đích cao cả như vậy. Nhưng loài cáo chúng tôi luôn để trái tim ở nhà. Hãy chở tôi quay lại, tôi sẽ đi lấy nó. Nếu không, tôi chắc chắn đức vua của các anh sẽ nổi giận.” Thế là họ chở nó quay lại. Ngay khi đến gần bờ, nó liền nhảy phóc lên đất, và hét lên: “A, lũ ngốc các ngươi! Các ngươi đã bao giờ nghe nói có loài động vật nào không mang theo tim của mình bên người chưa?”, rồi chạy biến đi. Bầy cá đành phải quay về tay không.
Dư âm của tình tiết này cũng được tìm thấy trong tập Steel-Temple, truyện số XXI, “Chó sói và chim đa đa”, trong đó một con chim đa đa thuyết phục cá sấu chở mình và chó sói qua sông, và trên đường đi đã gợi ý cho cá sấu lật úp con chó sói xuống nước, nhưng cuối cùng lại khuyên can bằng cách nói rằng con chó sói đã để quên mạng sống của nó ở bờ bên kia.
Có liên quan đến câu chuyện Zambal của chúng ta là hai truyện ngụ ngôn hiện đại của Ấn Độ, trong đó một con chó sói được dùng để thay thế cho con khỉ (sự thay thế này tương tự như việc người Ấn Độ thay thế con khỉ ở Philippines bằng con chó sói trong chuỗi truyện “Mèo đi hia”). Trong câu chuyện đầu tiên — Frere, số XXIV, “Cá sấu và chó sói” — chúng ta bắt gặp tình tiết ngôi nhà cất tiếng trả lời khi chủ nhân gọi. Trong tập Steel-Temple, số XXXI, “Chó sói và cá sấu”, con chó sói tán tỉnh cá sấu, và dụ dỗ nàng, dưới lời hứa hẹn kết hôn, bơi đưa nó qua sông để đến chỗ có thứ trái cây nó muốn ăn. Khi nàng ta đã đưa nó trở về, nó liền bảo rằng có lẽ còn lâu nữa nó mới có thể sắp xếp được lễ cưới. Để trả thù, con cá sấu canh chừng cho đến khi nó ra uống nước, rồi chộp lấy chân nó. Con chó sói bảo rằng nàng đã tóm phải một cái rễ cây chứ không phải chân nó: thế là nàng buông ra, và nó trốn thoát. Tiếp theo, nàng đến hang của nó để mai phục và giả chết. Khi con chó sói nhìn thấy nàng, nó liền bảo rằng những kẻ chết rồi thì cái đuôi vẫn phải ngoe nguẩy. Con cá sấu liền ngoe nguẩy đuôi, và con chó sói tót đi mất.
Gắn bó mật thiết với câu chuyện sau cùng này là một truyện kể của Rouse, số 20, “Con chó sói xảo quyệt”, chỉ có điều đối thủ của con chó sói ở đây là một con rùa. Câu chuyện gốc chưa qua phóng tác diễn tiến như sau theo các ghi chép của ông Rouse:
Chó sói nhìn thấy những trái dưa ở bên kia sông. Nó nhìn thấy một con rùa. “Gia đình anh dạo này thế nào?” — “Tôi vẫn khỏe, nhưng tôi chưa có vợ.” — “Sao anh không nói với tôi? Một số người ở bên kia sông từng nhờ tôi tìm mối gả con gái cho họ.” — “Nếu anh nói thật lòng, tôi sẽ chở anh qua sông.” Rùa chở chó sói qua trên lưng mình. Khi dưa đã hết (hoặc đã qua mùa?), con chó sói trang hoàng một cây jhan trông giống như một cô dâu. “Kia là cô dâu của anh đấy, nhưng nàng quá thẹn thùng nên sẽ không nói năng gì cho đến khi tôi rời đi.” Rùa chở chó sói quay trở lại. Chó sói gọi cái gốc cây. Không có tiếng đáp lại. — Nó bước lại gần và chạm vào đó. Nhận ra đó chỉ là một cái cây. Vả thề sẽ trả thù. Khi chó sói đang uống nước, rùa chộp lấy chân nó. “Đồ ngốc! Ngươi đã tóm nhầm một cái gốc cây rồi; nhìn kìa, chân ta đây này!”, vừa nói nó vừa chỉ vào gốc cây. Rùa nhả ra, chó sói trốn thoát. Rùa đến hang của chó sói. Chó sói quay về, nhìn thấy những vết chân dẫn thẳng vào trong hang. Nó chất những chiếc lá khô trước cửa hang rồi châm lửa đốt. Con rùa chết ngạt.
Cũng xin hãy so sánh với một câu chuyện ở Borneo về con hoẵng chuột và con cá sấu (Evans, 475). Trong một câu chuyện của người Santal (Bompas, số CXXIII, “Chó sói và loài báo”), một con chó sói lừa gạt vài con báo. Ở nửa phần sau, nó qua mặt một con cá sấu. Cá sấu chộp lấy chân chó sói. Chó sói nói: “Đúng là một con cá sấu ngốc nghếch khi tóm lấy một gốc cây thay vì chân ta!” Cá sấu buông ra, và chó sói tẩu thoát. Cá sấu ẩn nấp trong một đống rơm để mai phục chó sói. Chó sói đi tới, trên cổ đeo một chiếc lục lạc cừu mà nó nhặt được. Cá sấu liền kêu lên: “Phiền phức thật đấy! Một con cừu đang đến đây, trong khi ta lại đang phải đợi con chó sói.” Chó sói nghe thấy tiếng kêu đó, bèn châm lửa đốt đống rơm và tiêu diệt con cá sấu.
Truyện “Vānarinda-jātaka” (số 57) chứa đựng cái mà tôi tin là nguồn gốc nguyên bản của tình tiết hài hước “nhà trả lời chủ nhân” trong biến thể Pampangan của chúng ta. Con khỉ nghi ngờ con cá sấu đang rình rập trên tảng đá để bắt nó; thế nên nó liền hô lớn: “Này, hòn đá!” ba lần, nhưng chẳng nhận được hồi âm. Sau đó nó nói: “Sao lạ vậy hả Hòn đá thân mến, hôm nay anh lại không chịu trả lời tôi thế?” Con cá sấu, nghĩ rằng có lẽ đó là phong tục của hòn đá là phải đáp lại lời chào, liền lên tiếng trả lời thay cho hòn đá; nhờ thế con khỉ nhận biết được sự hiện diện của nó và tẩu thoát bằng một mưu mẹo. Tình tiết “nhà trả lời chủ nhân” này cũng được tìm thấy trong một câu chuyện ở Zanzibar mang tựa đề “Thỏ và Sư tử” (Bateman, số 2, trang 42–43). Nhân vật thỏ ở đây gợi ý về một nguồn gốc từ Phật giáo.
Trong số tất cả các hình thức phương Đông hiện đại của câu chuyện, phiên bản Tagalog và biến thể Pampangan của chúng ta là gần gũi nhất với các truyện Jātaka, và chúng ta có thể kết luận một cách không chút do dự rằng chúng đánh dấu một dòng dõi truyền thừa trực tiếp từ Ấn Độ. Thực tế là câu chuyện này rất phổ biến ở nhiều vùng của quần đảo khiến cho việc nó được tái du nhập vào phương Đông thông qua một bản dịch tiếng Tây Ban Nha của tác phẩm “Kalilah và Dimnah” trở nên vô cùng khó xảy ra.
Để tìm hiểu thêm về thư mục và những bàn luận xoay quanh chuỗi truyện này, xin xem Dähnhardt, quyển 4, trang 1–26.
