Một dị bản Visayan, “Hai người vợ và mụ phù thủy”, có thể tìm thấy trong JAFL 19 : 105. Trong phiên bản miền nam, “Juan rẫy người vợ đầu nhan sắc bình thường để lấy người thứ hai đẹp hơn. Người vợ đầu, ngồi khóc bên bờ giếng, được một mụ phù thủy biến thành một phụ nữ xinh đẹp. Cô giành lại được tình cảm của chồng. Người vợ thứ hai, đến lượt mình bị bỏ rơi, ngồi khóc bên bờ giếng và bị phù thủy biến thành một mụ già xấu xí đến mức khi nhìn vào gương [325]thấy sự gớm ghiếc của mình, mụ cự tuyệt ăn uống và chết chỉ sau vài ngày.”
Xét một cách tổng quát, câu chuyện này và câu chuyện của chúng ta thuộc nhóm “Cóc và Kim Cương” (xem Grimm, số 13 [“Ba chàng trai nhỏ trong rừng”] và số 24 [“Mẹ Holle”]; cùng các chú thích của Bolte-Polívka cho hai câu chuyện này). Tuy nhiên, trong các nhóm này, hai người trẻ tuổi lại là chị em — một người xấu và một người tốt. Điểm chung duy nhất giữa khuôn mẫu của chu kỳ “Cóc và Kim Cương” với các câu chuyện của chúng ta là hoàn cảnh của người phụ nữ bề ngoài tầm thường nhưng chung thủy, vị tha, tốt bụng lại được một sinh vật siêu nhiên ban cho sự giàu có và sắc đẹp; trong khi người phụ nữ xinh đẹp nhưng ích kỷ, độc ác, ghen tị với vận may của đối thủ, lại trở nên ghê tởm và khốn khổ khi xin ơn huệ từ chính nguồn cội siêu nhiên ấy.
Thành viên duy nhất khác trong nhóm này kể câu chuyện về hai người vợ thay vì hai chị em là tác phẩm số 22 của Lal Behari Day. Theo tôi, câu chuyện Bengal này có mối liên hệ với cả các câu chuyện của chúng ta lẫn các câu chuyện thuộc nhóm “Mẹ Holle”, qua đó gắn kết câu chuyện của chúng ta với nhóm sau. Dưới đây là bản tóm tắt của Cosquin về câu chuyện của Day (2 : 123):—
Một người đàn ông có hai người vợ — một trẻ, một già. Người vợ sau bị người kia đối xử như thể nô lệ. Một ngày nọ, trong cơn thịnh nộ, đối thủ đã giật lấy búi tóc duy nhất trên đầu người đàn bà lớn tuổi và đuổi bà ra khỏi cửa. Người đàn bà lớn tuổi đi vào rừng. Đi ngang qua một cây bông gòn, bà thấy mặt đất xung quanh cây cần được quét dọn nên đã quét sạch. Cái cây vô cùng hài lòng liền ban phước lành cho bà. Bà làm điều tương tự cho những cái cây khác — cây chuối và cây hương nhu — cũng như cho một con bò đực mà bà quét dọn chuồng sạch sẽ. Tất cả đều chúc phúc cho bà. Tiếp đó, bà đến túp lều của một vị đạo sĩ đáng kính (một dạng tu sĩ khổ hạnh) và kể cho ông nghe về nỗi thống khổ của mình. Vị đạo sĩ bảo bà hãy xuống ngâm mình một lần, đúng một lần duy nhất, ở một hồ nước nào đó. Bà vâng lời và bước lên khỏi mặt nước với mái tóc đẹp nhất thế gian cùng vẻ ngoài trẻ hóa hoàn toàn. Vị đạo sĩ tiếp đó bảo bà bước vào lều của ông và chọn trong số rất nhiều chiếc giỏ liễu chiếc nào vừa ý mình. Người phụ nữ chọn một chiếc trông rất đ giản. Vị đạo sĩ bảo bà mở ra: nó đầy ắp vàng và đá quý, và không bao giờ cạn. Trên đường trở về nhà, bà đi ngang qua cây hương nhu. Cái cây bảo bà rằng: “Hãy về nhà bình an! Chồng ngươi sẽ yêu ngươi đến phát cuồng.” Kế đến, con bò đực tặng bà một số đồ trang sức bằng vỏ ốc vốn ở trên sừng của nó, và bảo bà đeo vào cổ tay: chỉ cần lắc chúng, bà sẽ có mọi món trang sức mình mong muốn. Cây chuối tặng bà một chiếc lá lớn tự động đầy ắp những món ăn tuyệt hảo. Và cuối cùng, cây bông gòn tặng bà một cành cây, nếu lắc nó, bà sẽ có đủ mọi loại trang phục lộng lẫy. Khi bà trở về nhà, người vợ kia khó thể tin vào mắt mình. Sau khi biết được những cuộc phiêu lưu của người đàn bà lớn tuổi, cô ta cũng đi vào rừng: nhưng cô ta đi ngang qua những cái cây và con bò đực mà không dừng lại. Và thay vì chỉ nhúng mình một lần xuống hồ như vị đạo sĩ đã dặn, cô ta lại lao xuống lần thứ hai với hy vọng trở nên xinh đẹp hơn nữa; và thế là cô ta bước lên khỏi mặt nước xấu xí y như trước. [326]Vị đạo sĩ cũng chẳng tặng cho cô ta món quà nào; và từ đó về sau, bị chồng hắt hủi, cô ta chấm dứt cuộc đời mình trong vai trò một kẻ ăn kẻ ở trong nhà ông.
Thật không an toàn khi cố gắng truy nguyên một câu chuyện chỉ với ba ví dụ làm dữ liệu; nhưng đối với tôi, thật không vô lý khi cho rằng câu chuyện Tagalog của chúng ta là một bản hiện đại hóa mang tính tinh tế, sùng đạo và Thiên chúa giáo hóa từ dạng thức Visayan được thể hiện qua “Hai người vợ và mụ phù thủy”; và rằng dạng thức Visayan, đổi lại, bắt nguồn từ một câu chuyện đạo đức nào đó của Ấn Độ hoặc Mã Lai về hai người vợ cạnh tranh tình cảm của người chồng. Câu chuyện Bengal khó có thể là nguồn trực tiếp cho dạng thức Visayan của chúng ta, nhưng có vẻ mang mối liên hệ khá mật thiết với nguồn gốc ấy.
1 Người Phi-líp-pin có nhiều bài đồng dao chế giễu nhạo báng các dị tật cơ thể, chẳng hạn như sẹo đậu mùa, lác mắt, da ngăm đen, v.v. Chúng luôn gây tiếng cười mỗi khi được ngâm đọc.
