Vào thời trị vì của Vua Charles thứ Năm, ở Tây Ban Nha có một cặp vợ chồng nghèo tên là Fernando và Juana. Họ có một đứa con trai tên là Juan, mười tuổi, và một đứa con gái tên là Maria mới tròn tám tháng tuổi. Fernando là một người vô cùng tàn nhẫn đối với vợ con, lại thêm tính ích kỷ. Vào các bữa ăn, hắn chỉ ăn một mình mà không hề mời vợ con cùng ăn.

Một hôm, Fernando bảo vợ: “Bà phải đem hai đứa con của chúng ta đi nơi khác. Nếu lệnh của tôi không được thi hành, chính mạng sống của bà sẽ phải đền tội cho sự chống đối này.” Người mẹ đau đớn gọi các con lại, vừa rơi nước mắt vừa kể cho chúng nghe mệnh lệnh tàn nhẫn của người cha. Bọn trẻ buộc phải vâng lời vì chúng rất sợ cha, thế là chúng lên đường vào chốn núi rừng. Suốt nhiều ngày liền, chúng lang thang khắp nơi, sống qua ngày bằng trái cây rừng và ngủ dưới những gốc cây.

Một hôm, Juan vô cùng kinh ngạc khi nghe Maria cất tiếng xin nước uống, bởi trước đó em chưa từng biết nói. Xung quanh chẳng có con suối nào, và Juan chẳng biết làm thế nào để dắt em đi tìm nước giải khát. Cuối cùng, cậu trèo lên một cái cây để phóng tầm mắt xem có nguồn nước nào ở gần đó không, và cậu nhìn thấy ở thung lũng cách đó không xa một ngôi nhà lộng lẫy được bao quanh bởi ngập tràn hoa thơm. Juan nhanh chóng trèo xuống, và hai anh em liền rảo bước hướng về phía ngôi nhà. Khi đến nơi, chúng gõ cửa nhưng chẳng có ai đáp lời. Sau khi gõ thêm mấy lần nữa mà vẫn vô ích, cậu con trai quyết định bước vào. Cậu đẩy cửa mở ra và thấy mình đang ở trong một căn phòng khách dát vàng, được bày biện sang trọng với những chiếc ghế bằng vàng và bạc. Trên bức tường bạc treo bức tranh về Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên tội. Hai đứa trẻ quỳ xuống trước bức tranh và cầu nguyện. Sau đó, chúng đi vào phòng ăn, nơi có một chiếc bàn bằng vàng bày la liệt những món ăn ngon tuyệt hảo đủ các loại.

Nhiều năm trôi qua. Dưới sự chở che của Đức Mẹ, Maria đã lớn lên thành một thiếu nữ kiều diễm. Một hôm, khi Maria đang cầu nguyện, Đức Mẹ đã hiển linh phán bảo qua bức tranh rằng vị hoàng tử hào hoa của Borgoña sẽ đến vùng núi này để săn nai và sẽ bị lạc đường trong rừng. Ngài ấy sẽ tìm đến ngôi nhà của họ để xin nước uống và sẽ đem lòng yêu Maria. Mọi chuyện diễn ra đúng như những gì đã được tiên đoán. Vị hoàng tử hào hoa bị thu hút sâu sắc bởi vẻ đẹp và sự duyên dáng của Maria, đến mức ngài không kìm nổ mà thốt lên rằng: “Ta yêu nàng.” Được sự đồng thuận của người giám hộ là Đức Mẹ, Maria đã nhận lời vị Hoàng tử Borgoña, và ngày cưới của họ đã được ấn định. Nhà vua, hoàng tử cùng toàn thể giới quý tộc Borgoña đã lên đường vào núi để đón Maria, và khi đến nơi, ai nấy đều ngỡ ngàng trước sự tráng lệ của ngôi nhà. Vị giám mục đi cùng đoàn tùy tùng đã cử hành hôn lễ cho đôi uyên ương, và toàn bộ đoàn người quay trở về kinh thành.

Khi Juan nhận ra mình bị bỏ lại một mình trong ngôi nhà, cậu quỳ xuống trước bức tranh và thổ lộ hoàn cảnh cô đơn của mình với Đức Mẹ. Đức Mẹ liền bảo cậu: “Đừng lo lắng! Ngày mai, hãy cưỡi con ngựa trong chuồng, mặc giáp sắt vào người, rồi lên đường sang vương quốc Moscobia để giúp nhà vua đánh đuổi giặc Moor.” Juan làm theo lời dặn, và khi đặt chân đến Moscobia, cậu bắt gặp hàng vạn quân Moor đang đe dọa nhà vua. Chỉ với thanh gươm trong tay, cậu đã tiêu diệt được một nửa quân giặc, số còn lại đành tháo chạy toán loạn. Nhờ có công lao to lớn ấy, nhà vua đã gả con gái cho Juan, và đôi vợ chồng mới được tôn lên làm vua và hoàng hậu.

Một thời gian sau, Juan viết thư cho em gái, gợi ý rằng họ nên [299] trở về thăm cha mẹ. Hai cặp vợ chồng, cùng đi với rất nhiều nhà quý tộc từ vương quốc của họ, lên đường trở về Tây Ban Nha. Người cha tàn nhẫn vô cùng kinh ngạc khi thấy các con mình nay đã đạt được địa vị cao sang nhường ấy, và ông ta cẩn trọng cầu xin sự tha thứ cho những đối xử khắc nghiệt trước kia. Họ đã tha thứ cho ông, rồi quay trở về vương quốc riêng của mình, nơi họ sống cuộc đời bình yên trong suốt nhiều năm tháng.

Mối liên hệ giữa truyện dân gian của chúng ta và câu chuyện lãng mạn kia không thực sự rõ ràng. Ở cả hai câu chuyện, chúng ta đều bắt gặp hình ảnh những đứa trẻ bị bỏ rơi, việc phát hiện ra ngôi nhà trong rừng nơi những đứa trẻ được nuôi dưỡng đến tuổi trưởng thành, và cuộc hôn nhân giữa Maria với vị hoàng tử bị lạc trong rừng sâu. Trong cả hai, Juan đều trở thành vua, và trong cả hai, hai đứa trẻ đều tìm lại người cha tàn nhẫn của mình để tha thứ cho họ. Mặt khác, có rất nhiều chi tiết trong truyện dân gian lại không xuất hiện trong truyện lãng mạn; chẳng hạn như sự kiện quả trứng nở thành một con gà chọi, hay sự kiện con nai đen với tấm da kỳ diệu. Trong truyện dân gian, Juan trở thành vua nhờ tài năng trong một giải đấu thương võ; còn trong truyện lãng mạn, chàng làm được điều đó là nhờ sự giúp đỡ của Đức Mẹ khi đánh bại cả một đại quân Moor. Ở câu chuyện này, nơi trú ẩn trong rừng chỉ là một căn lúp xúp mái tranh do một bà lão tốt bụng sinh sống; nhưng ở câu chuyện kia, đó lại là một dinh thự nguy nga chẳng có ai ở ngoài bức tranh của Đức Mẹ. Cả những điểm tương đồng lẫn khác biệt giữa hai phiên bản — không phiên bản nào trong số đó tỏ ra quá mới mẻ — đều gợi ý rằng nguồn gốc của truyện dân gian và truyện lãng mạn vốn chỉ là một, nhưng truyện dân gian đã đi theo lối đi riêng của mình, lối đi của nhân dân, và nhờ đó mang đậm diện mạo bản địa hơn. Rằng cội nguồn chung ấy xuất phát từ một câu chuyện châu Âu nào đó là điều hầu như không phải bàn cãi, theo tôi là vậy.

Phần mở đầu câu chuyện của chúng ta không khác mấy so với câu chuyện “Hänsel und Gretel” của nước Đức (Grimm, Số 15). Bolte và Polívka (1: 123) ghi nhận rằng có rất nhiều Märchen khác nhau mang phần mở đầu này: “về những đứa trẻ bị cha chúng đưa vào rừng bỏ mặc, xuất phát từ hoàn cảnh khốn cùng hoặc vì bị mẹ kế o ép.” Một trong những chu kỳ lan rộng nhất có tình tiết này là “Hop o’ my Thumb,” một phiên bản của nó được kể lại trong cộng đồng người Tagalog. Tôi xin kể lại phiên bản Tagalog này ở phần chú thích, như một sự dung hòa vậy: bởi mặc dù đây là một câu chuyện Tagalog chính hiệu được kể bằng phương ngữ địa phương, chắc hẳn nó đã tiếp thu trực tiếp từ châu Âu; và có vẻ như nó vẫn giữ nguyên hình hài khi mới được truyền đến, chỉ với một vài biến đổi nhỏ. Không có bất kỳ hình thái phương Đông nào khác của câu chuyện này từng được ghi chép lại (xem Bolte-Polívka, 1: 124–126). Câu chuyện Tagalog này được kể bởi Pacita Cordero ở Pagsanjan, Laguna, và nội dung diễn ra như sau:—