Câu chuyện này do Remedios Mendoza ở Manila kể lại, nhưng bản thân sự tích lại bắt nguồn từ tỉnh Tagalog mang tên Bulakan.
Câu chuyện này do một sinh cậu sinh viên kể cho tôi. Cậu ấy bảo rằng lần đầu nghe nó tại một trong những buổi tụ họp thân mật vốn rất phổ biến ở Bocawe, Bulakan, vào mùa hè. Các chàng trai thường tụ tập tại một cửa hàng nhỏ do một cô gái trẻ trông coi, và ở đó, người kể chuyện của làng thường say sưa kể những tích cũ. Chuyện về Juan này được một cụ ông khoảng năm mươi tuổi kể lại trong một buổi tụ họp như thế.
Juan năm nay tròn hai tuổi. Ở độ tuổi ấy, cậu bắt đầu trở nên nổi tiếng khắp chốn xóm làng nhỏ bé của mình. Người cậu thấp lùn. Đôi mắt không buồn cũng chẳng vui: chúng đen láy và chậm chạp đảo trong hốc mắt. Miệng cậu hẹp. Cằm hai ngấn, còn chiếc mũi thì ngắn và tẹt. Trán rộng, môi dày. Mái tóc đen và thẳng. Thân hình tròn vo như quả bí ngô, đôi chân thì ngắn cũn cỡn. Lúc nào trông cậu cũng có vẻ mệt mỏi. Mặc dù sở hữu bao nét kỳ lạ về ngoại hình ấy, Juan vẫn được mời đến mọi buổi bayluhan và katapusan, bởi cậu chắc chắn sẽ mang theo tiếng cười cùng sự vui nhộn.
Juan sống trong một xóm nghèo, nơi chỉ gồm dăm ba mái tranh xơ xác. Xóm có một nhà nguyện nhỏ bằng đá, gắn tháp chuông và chuông. Trước sân nhà nguyện dựng một cây thánh giá.
Lác đác vài ngôi nhà tranh nằm dọc theo những con đường vắng vẻ của xóm. Ngay sát rìa làng có một con lạch nhỏ. Dòng nước của nó khuất lấp và chìm dần vào một khu rừng rậm kéo dài tới tận chân núi.
Vào thời điểm câu chuyện bắt đầu, Juan đang ăn sáng cùng mẹ. Bà là một góa phụ lớn tuổi, với hoài bão duy nhất là giúp Juan có được một chỗ đứng đàng hoàng trong xã hội. Mỗi khi có cơ hội răn dạy, bà lại không ngừng khuyên con trai mình phải luôn dò la tìm cho được một người vợ hiền thảo. Bà bảo rằng, vì bản thân là một phụ nữ từng trải và lớn tuổi, cậu bắt buộc phải nghe theo lời khuyên của bà. Lời khuyên ấy là một người vợ tốt thì lúc nào cũng trầm tính, kiệm lời, không đi lại rầm rầm quanh nhà. Vốn là một người con ngoan ngoãn, Juan chẳng mấy chốc quyết định sẽ kiếm cho bằng được một người vợ hiền. Chẳng bao lâu sau, Juan quay về nhà tìm mẹ và thưa rằng: “Thưa mẹ, con đã tìm thấy cô gái mà mẹ sẽ ưng ý — người sẽ làm vợ con đây. Cô ấy chẳng nói chẳng rằng, cũng chẳng cử động. Đôi mắt cứ trân trân nhìn về một hướng. Dù con đã quan sát kỹ lưỡng suốt mười hai tiếng đồng hồ, con chẳng hề thấy dù chỉ một cử động nhỏ nhất ở đôi môi và mi mắt của cô ấy. Cô ấy cứ nằm yên trên giường, mặc cho trong nhà có bao nhiêu kẻ reo hò ồn ào đi nữa.”
“Và chỉ có thế thôi ư?” mẹ cậu hỏi.
“Dưa mẹ, chưa hết đâu ạ,” Juan đáp, “tay cô ấy lạnh ngắt. Cô ấy bị điếc, và chẳng thèm đáp lời con. Điểm này lại càng làm cô ấy đáng yêu hơn gấp bội, và con chắc chắn mẹ sẽ quý mến cô ấy. Chỉ có điều duy nhất là mẹ đã không dặn con trước.”
“Mẹ nghĩ,” mẹ cậu nói, “rằng mẹ đã khuyên bảo con rất chu đáo rồi chứ.”
“Vâng, con cũng nghĩ vậy,” Juan đáp. “Cô gái ấy thoang thoảng một mùi hôi tựa như sáp thối.”
“Ôi Juan!” mẹ cậu thốt lên, “Qua bản mô tả dài dòng của con, mẹ đã láng mang đoán ra rằng con đã làm theo đúng từng câu từng chữ trong lời chỉ dẫn của mẹ rồi. Người con tìm thấy là một xác chết đấy. Giờ thì hãy nhớ lấy điều này: những kẻ bốc mùi chính là những kẻ đã chết.”
“Con cảm ơn mẹ,” Juan điềm tĩnh đáp, “Con sẽ không bao giờ quên điều đó.”
Vài ngày sau, khi Juan và mẹ đang ăn sáng, Juan ngửi thấy một mùi hôi thối. Cậu đảo mắt nhìn quanh căn phòng nhỏ. Vì chẳng thấy bóng người nào khác ở đó, cậu đinh ninh rằng mẹ mình đã chết. Thế rồi, nhân lúc mẹ đang ngủ trưa, Juan tự nhủ: “Chắc chắn mẹ đã chết rồi.” Cậu lẳng lặng bước ra ngoài, tự tay đào một cái huyệt cho bà. Sau đó, cậu chôn cất mẹ xuống đó và để tang bà suốt chín ngày liền. Giờ đây, Juan chỉ còn lại một mình trơ trọi trên cõi đời.
Một buổi sáng nọ, khi Juan đang thui thủi ăn sáng một mình, cậu lại ngửi thấy mùi hôi thối ấy. Cậu nhìn quanh, và vì chẳng thấy ai cả, cậu tự nghĩ rằng chính bản thân mình đã chết. Chẳng có ai để chôn cất cậu cả. Thế là cậu lủi thủi ra sông, chặt năm sáu thân cây chuối rồi kết thành một chiếc bè. Cậu nằm phịch lên bè, phó mặc cho dòng nước cuốn đi. Chỉ sau ba tiếng đồng hồ, dòng nước đã đưa cậu vào sâu trong rừng thẳm. Giữa lúc đang trôi dạt lững lờ qua khu rừng, đột nhiên có một giọng quát dữ tợn từ trên bờ vọng lại gọi cậu. Hóa ra đó là tướng cướp của một băng cướp. Juan vẫn nằm yên bất động tại chỗ. Tiếng thét thứ hai vang lên kèm theo một lời nguyền rủa đáng sợ. Lúc này Juan mới mở mắt. Cậu buồn rầu nhìn đám cướp và thông báo rằng mình là một thây ma. Bọn cướp cười ồ lên; nhưng khi Juan khăng khăng đòi ở lại trên sông, tên tướng cướp bèn dọa nạt, bảo rằng hắn sẽ bắn nếu cậu không chịu đứng dậy. Vì chẳng mặn mà gì với mùi vị của đạn dược, Juan đành lủi thủi bò lên bờ sông, trong đầu vẫn đinh ninh rằng mình là một cái xác biết đi.
Juan theo chân bọn cướp vào rừng. Sào huyệt của chúng nằm ở một chốn thâm sơn cùng cốc hoang vắng. Tên tướng cướp giao cho Juan trọng trách làm người quản gia. Hắn bảo cậu nấu cơm, nhưng đồng thời ra lệnh phải giữ im thin thít và thật trật tự, kẻo bị binh lính Tây Ban Nha (cazadores) tóm gọn. Dặn dò xong, bọn cướp kéo nhau đi hành sự, để lại Juan thui thủi một mình trong nhà. Cậu đóng sập các cửa sổ lại, mọi thứ xung quanh chìm vào tĩnh mịch chẳng một tiếng động. Cậu thậm chí còn cố nín thở vì sợ tiếng thở của mình sẽ gây ra tiếng động. Cậu thận trọng cầm lấy một chiếc nồi đất, đong gạo và đổ nước vào. Đoạn, cậu đặt nồi lên bếp rồi ngồi bệt xuống ngay bên cạnh. Mọi thứ vắng lặng như tờ. Nhưng bỗng nhiên, một âm thanh rì rào phát ra từ trong nồi. (Đó là lúc nước bắt đầu sôi.) Chẳng mấy chốc, tiếng động ấy nghe to hẳn lên. Juan đinh ninh rằng chiếc nồi đang lẩm bẩm: “Buluk ka.” Cụm từ này có nghĩa là: “Mày đã thối rữa rồi.” Thế là Juan đạm nổi giận lôi đình. Cậu thì thầm bảo cái nồi hãy im đi; nhưng chiếc nồi chẳng thèm đếm xỉa gì đến cậu, âm thanh rì rào ấy cứ ngày một lớn dần. Cuối cùng, Juan tức lộn ruột, liền vồ lấy một đoạn ống thổi lửa bằng tre (ihip) và giáng cho chiếc nồi một cú chí mạng. Thế là đặt dấu chấm hết cho chiếc nồi, hạt gạo và cả ngọn lửa.
Đến trưa, toán cướp bụng đói cồn cào trở về nhà. Chúng sững sờ khi thấy Juan đang thở hổn hển trong góc tối tăm nhất của ngôi nhà, chiếc nồi thì vỡ nát, còn gạo tung tóe khắp sàn. Chúng gặng hỏi Juan chuyện gì đã xảy ra. Juan hồn nhiên đáp rằng cái chiếc nồi hư đốn ấy cứ làm ầm ĩ và dám cả gan nhạo báng cậu; hơn nữa, vì tên tướng cướp đã dặn dò cậu phải cẩn thận chớ để phát ra tiếng động, nên cậu mới đập cho chiếc nồi vỡ tan tành. Tên tướng cướp nghe xong chỉ biết nén cười trước sự ngớ ngẩn của Juan, đoạn hắn bảo cậu hãy chuẩn bị bữa trưa bằng bất cứ thứ gì kiếm được trong nhà.
Ngày hôm sau tới, toàn bộ lương thực đã cạn sạch. Tên tướng cướp đưa cho Juan ít tiền, giục cậu ra chợ mua vài cái nồi đất cùng ít cua. Khi đến chợ, Juan gom sạch số cua mà cậu tìm thấy, kèm theo khoảng hai chục cái nồi đất cỡ lớn. Lát sau, cậu nhận ra đám nồi này quá cồng kềnh để xách về, dẫu chúng chẳng nặng nề gì. Cuối cùng, cậu nghĩ ra một diệu kế để mang chúng đi. Cậu đem số nồi tập kết ra một góc chợ, rồi mua một đoạn mây dài. Cậu vót nhọn một đầu thanh mây rồi xiên thẳng qua đáy của tất cả các cái nồi, nhờ thế mà việc mang vác chúng trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Cậu vác tòng teng chúng lên vai, rồi quả quyết lên đường mang nồi và cua về nhà. Chẳng mấy chốc, cậu đi đến một con sông lớn, rộng thênh thang với dòng chảy xiết cuồn cuộn. Cậu ngồi bệt xuống bờ sông, trăn trở không biết phải tính sao. Bỗng cậu nhớ ra loài cua bơi rất cừ, thế là cậu quyết định cởi trói cho chúng để chúng tự bơi sang bờ bên kia. Vừa tháo dây cho từng con cua, cậu vừa dặn dò: “Này các chú cua, chúng ta phải vượt qua con sông rộng lớn này rồi. Ta biết các chú bơi rất giỏi. Còn bản thân ta thì bơi lội chậm chạp, nhất là lại phải mang theo đống nồi niêu này nữa. Xin hãy bơi sang bờ bên kia thật nhanh lên nhé, vì ta không thể cõng các chú được đâu. Nếu các chú đến bờ bên kia trước ta, cứ việc lội thẳng về nhà, hoặc đứng đó chờ ta cũng được.” Căn dặn xong, cậu lần lượt thả từng con cua xuống để chúng xếp thành một hàng thẳng tắp mà bò đi. Thấy chúng bơi nhanh vun vút, cậu vô cùng phấn khởi. Sau đó, nhờ sự trợ giúp của một đoạn gậy tre và sau bao phen vật lộn vất vả, cuối cùng chính cậu cũng sang được bờ bên kia. Cậu đảo mắt tìm kiếm lũ cua; nhưng chẳng thấy bóng dáng con nào, cậu bỗng tự nhủ: “Chắc là chúng chán ngấy cảnh phải chờ đợi ta nên đã cõng nhau tắp lẹ về nhà thẳng tiến, y như lời ta dặn rồi. Quả là một bất ngờ thú vị cho đại ca đây!” Juan vô cùng hoan hỉ trước quyết định của bấy lâu lũ cua, liền hớn hở bước về sào huyệt của bọn cướp, trong lòng vẫn ôm hy vọng bắt kịp cái đuôi của đoàn diễu hành cua dài dằng dặc ấy. Chẳng mấy chốc cậu đã về đến nhà. Cậu lăng xăng hỏi đám cướp xem lũ cua đã về tới nơi chưa. Khi biết rằng không một con cua hư hỏng nào chịu vâng lời mình, Juan ngậm ngùi tự trách bản thân sao quá đỗi hiền lành, đồng thời thề độc sẽ không bao giờ đặt niềm tin vào loài cua thêm một lần nào nữa. Tên tướng cướp cất tiếng hỏi về đống nồi. Juan hớn hở báo cáo rằng tất cả vẫn còn nguyên vẹn, đồng thời bảo tên đại ca phải cảm phục sự thông minh tài trí của cậu khi giải quyết được bài toán hóc búa làm sao để mang cùng lúc hai chục chiếc nồi cỡ lớn. Cả bọn cướp tò mò muốn tận mắt chứng kiến mưu mẹo của Juan. Khi mục kích tận nơi thành quả của cậu và nhìn thấy những chiếc lỗ thủng hoác ở đáy của từng cái nồi, chúng chẳng thể nhịn được cười. Tuy nhiên, tên tướng cướp vẫn trút lên đầu Juan tràng chửi rủa với đủ mọi từ ngữ đanh đá nhất trong từ điển tiếng lóng. Ngay lúc ấy, hắn hạ quyết định từ nay về sau sẽ không bao giờ để Juan ở nhà một mình nữa, và bắt đầu từ hôm đó, hắn luôn lôi cậu đi theo trong mọi cuộc hành sự.
Vài ngày sau, vào một đêm nọ, tên tướng cướp gọi Juan lại, giục cậu chuẩn bị sẵn sàng vì chúng sắp đi cướp một nhà nọ. Cả bọn băng qua khu rừng rậm, chẳng mấy chốc đã đến một bãi đất trống, sừng sững giữa không gian ấy là một ngôi nhà sàn lợp lá nipa rộng lớn. Khi vẫn còn đang ẩn nấp trong bụi rậm, tên tướng cướp gọi Juan đến bên mình, căn dặn: “Juan, hãy đột nhập vào khu gầm sàn2 của ngôi nhà, rồi thám thính xem gia chủ đã thức chưa. Giờ hãy nhớ lấy điều này: nếu sờ thấy thứ gì ấm áp, đó là con người; nhưng nếu lạnh ngắt, thì đích thị là dao bầu. Mày đã rõ chưa?” Juan ngoan ngoãn dạ vâng, rồi tuân lệnh bước về phía ngôi nhà, trong miệng lẩm nhẩm nhắc đi nhắc lại chỉ thị của đại ca. Cậu thận trọng luồn dưới gầm nhà, ngó nghiêng quan sát. Chẳng chốc sau, một vật ấm ấm rơi trúng lưng cậu. Cậu hoảng hốt cắm cổ chạy thục mạng, miệng la oai oái: “Tao, tao!” (“Người, người!”) Đám cướp nghe thấy đều hồn vía lên mây, thế là chúng cũng hò nhau cắm cổ chạy toán loạn. Hồi lâu sau, cả bọn mới tụ tập lại một chỗ. Nhận thấy không có kẻ địch truy đuổi đằng sau, tên tướng cướp liền gọi Juan lại, hậm hực mắng: “Juan, sao mày dám chơi khăm bọn ta? Có ma nào đuổi theo chúng ta đâu.”
“Dạ,” Juan phân bua, “con đã làm đúng theo lệnh của đại ca mà. Đại ca bảo nếu sờ thấy vật gì ấm thì là người, còn lạnh thì là dao bầu. Con đã lẻn vào gầm sàn. Con ngước mắt nhìn lên. Có một ánh sáng lờ mờ và con thấy một chiếc chiếu lớn hằn rõ trên sàn nhà. Giữa lúc con đang ngước nhìn, bỗng có một vật ấm áp rơi trúng lưng con. Thế là con phải cắm cổ chạy để báo động cho các đại ca đấy chứ.”
“Để xem nào,” tên tướng cướp sốt ruột gắt, “cái thứ người nào đã rơi trúng lưng mày thế hả.” Một tên cướp quẹt diêm. Cả bọn túm lại kiểm tra lưng Juan, và chúng chỉ thấy mỗi một con thằn lằn nhỏ xíu đang bám chặt lấy chiếc áo sơ mi mỏng tang, rách rưới của cậu.3 Lũ cướp kẻ thì tức tối giậm chân, người lại cười bò trước sự ngớ ngẩn tột cùng của Juan. Tên tướng cướp phẩy tay đuổi cổ Juan đi, bảo cậu muốn đi đâu thì đi vì loại người như cậu chẳng tích sự gì cho đời. Hắn còn đe dọa cấm Juan không được hé môi nửa lời với bất kỳ ai về việc từng tòng phạm với chúng, bằng không cậu sẽ phải bỏ mạng.
Juan rời khỏi băng cướp, dứt khoát lên tít trên ngọn cây để sinh sống, bởi cậu ta bộc bạch rằng mình hiện giờ chỉ có một thân một mình. Cậu vác theo một chiếc bàn tre thấp rồi leo lên một cây xoài khổng lồ. Cậu chọn một chỗ kín đáo, cẩn thận cột chặt chiếc bàn vào các cành cây. Ban ngày, cậu lang thang khắp các thị trấn lân cận để kiếm ăn, nhưng cứ đến đêm là lại trèo lên ngọn cây cắm chốt ngủ qua đêm.
Sáng tinh mơ nọ, Juan chợt tỉnh giấc bởi những tiếng thì thầm to nhỏ. Cậu cúi xuống nhìn, phát hiện hai người đàn ông đang chụm đầu bàn tán cực kỳ sôi nổi. Một kẻ đang xách theo một bọc tiền. Juan nhanh trí tháo lỏng chiếc bàn rồi buông tay cho nó lao thẳng xuống đầu hai kẻ kia. Một tiếng rầm vang dội cất lên, khiến chúng hoảng hồn cắm cổ tháo chạy. Juan lẹ làng tuột khỏi ngọn cây, vơ lấy bọc tiền rồi chuồn thẳng. Lần này, cậu quyết định sẽ định cư hẳn hoi trong thị trấn. Sau khi chọn được một xóm làng vừa ý, cậu sắm một ngôi nhà, một con trâu nước và một chiếc xe kéo. Cậu sống cuộc đời yên bình trong cơ ngơi mới. Thỉnh thoảng cậu cũng làm việc; nhưng quái lạ là phần lớn thời gian cậu chỉ để dành cho việc ngủ nghén, bởi bản tính vốn đã lười biếng tận xương tủy.
Một buổi sáng, vị lý trưởng (capitan) của thị trấn sai người đi rao truyền một mệnh lệnh khắp chốn. Võng lọng làng ra rả xướng lên: “Quan lý trưởng ra lệnh cho tất cả người dân phải vẩy nước lên đoạn đường trước hiên nhà mình.” Nghe vậy, Juan liền thủ sẵn một chiếc gáo dừa múc đầy nước, lững thững bước ra đường rồi vẩy nước. Đến buổi chiều, vị lý trưởng thân chinh đi thị sát khắp các con đường để kiểm tra xem dân chúng đã tuân thủ mệnh lệnh hay chưa. Ông phát hiện ra rằng mọi nhà đều đã chấp hành nghiêm chỉnh, ngoại trừ một mình Juan. Ông liền sầm sập tiến thẳng đến nhà Juan, hách dịch gặng hỏi lý do vì sao cậu không chịu vẩy nước đường; và Juan đã thành thật thuật lại những gì mình vừa làm. Nghe xong, vị lý trưởng bèn nghiêm giọng bảo rằng cậu phải dùng thật nhiều nước vào. Ngừa vừa khuất bóng vị lý trưởng, Juan liền hì hục xách từng thùng nước hắt lênh láng ra đường. Thế nhưng khi thấy dòng nước cứ thế chảy đi sạch trơn, Juan lại đinh ninh rằng hệ thống tưới tiêu của mình vẫn chưa đủ đô: thế là cậu liền dắt trâu, giáp xe kéo rồi hùng hục cuốc hẳn một con mương to đùng. Suốt cả đêm hôm đó, Juan cặm cụi làm việc để dẫn nước ngập đầy con mương. Sáng hôm sau, khi vị lý trưởng mục kích con mương khổng lồ trước nhà, cơn thịnh nộ bốc lên ngút trời liền triệu tập Juan tới tra hỏi. Juan điềm nhiên thanh minh rằng luật lệ của thị trấn vốn dĩ được ban hành chẳng hề rõ ràng rành mạch gì cả. Cực chẳng đã, vị lý trưởng đành phải để Juan nhởn nhơ ra về.
Chủ nhật tới, Juan đến nhà thờ đảnh lễ. Trên bục giảng, vị linh mục căn dặn giáo dân hãy dán một cây thánh giá nhỏ xíu lên khung cửa ra vào nhà mình. Về đến nhà, Juan liền bẻ một đoạn gót lá dừa (tinting) rồi hì hục vót thành một cây thánh giá tí hon cao chừng hai inch. Khi vị linh mục đi kinh lý kiểm tra, ngài hoàn toàn chẳng tài nào nhìn thấy cây thánh giá đâu vì nó quá ư bé nhỏ. Ngài bèn cợt nhả hỏi Juan giấu cây thánh giá ở xó xỉnh nào. Juan thật thà chỉ cho ngài xem; vị linh mục liền quắc mắt bảo cậu phải làm một cây thật to vào, chứ bé thế này thì lũ ma quỷ tà ma sao mà ngó thấy được. Nghe lời, Juan vác dao bầu đi chặt hai đoạn tre dài dằng dặc. Lần này thì cây thánh giá của cậu to đến mức vị linh mục cũng chẳng thể nào thấy nổi luôn. Tệ hại thay, vị linh mục nổi trận lôi đình trước sự đần độn hết chỗ nói của Juan, liền quyết định tống cổ cậu ra khỏi thị trấn. Juan vui vẻ vẫy tay chào tạm biệt rồi cất bước ra đi. Cậu bán đứt ngôi nhà của mình, cộ lỉnh kỉnh xe cộ cùng con trâu để di cư sang một thị trấn khác.
Cậu dừng chân lập nghiệp tại một vùng xóm nghèo có thổ nhưỡng đỏ au. Ở đây vài tuần, nhưng lòng dạ Juan cứ thổn thức khôn nguôi về quê cũ. Cuối cùng, cậu tự nhủ sẽ quay về đó cho bõ tức dẫu vị linh mục có nổi giận lôi đình đi chăng nữa. Cậu xúc đầy một xe toàn đất đỏ, rồi ách trâu vào xe. Cậu ngồi chễm chệ giữa xe, thong thả đánh trâu quay về thị trấn cũ của mình. Giữa lúc đang dật dờ dạo bước xe qua con đường cái quan vào buổi chiều tà, ngẫu nhiên sao lại đụng ngay vị linh mục! Vị linh mục hằn học quát tháo: “Ái chà Juan, hóa ra mày còn dám bén mảng quay lại đây cơ à! Ta chẳng từng cấm tiệt mày không bao giờ được đặt chân lên mảnh đất của thị trấn này nữa cơ mà? Nếu mày không cút ngay lập tức, ta sẽ mách quan lý trưởng nhốt giam mày vào ngục tối cho bã người.”
“Bẩm thưa cha kính mến,” Juan cung kính thưa, “trước khi quy tội cho con, xin cha hãy mở to mắt ra mà nhìn kỹ ạ. Con đâu có giẫm chân lên đất của cha đâu. Đống đất mà con đang chở trên xe này là của chính con cơ mà.” Vị linh mục tò mò liếc mắt vào chiếc xe. Lúc bấy giờ xung quanh đã bu đen bu đỏ rất đông người dân hóng chuyện, và họ cũng nhao nhao ghé mắt nhìn vào xe. Bọn họ được một phen cười phá lên trước sự ranh mãnh của Juan. Vị linh mục cũng ngứa ngáy muốn cười theo lắm chứ bộ; nhưng ngài ráng gồng mình nín nhịn, vì sợ rằng nếu cười toe toét thì uy tín đối với dân chúng sẽ không còn. Thế là ngài đành hậm hực trút lời đe dọa, hạ lệnh cho Juan phải cút xéo khỏi thị trấn ngay lập tức. Khổ thân Juan, chẳng còn cách nào khác đành ngậm ngùi khăn gói dắt díu nhau đi.
Cậu đành bán nốt con trâu cùng chiếc xe kéo, rồi vung tay quá trán nướng sạch số tiền vào các ngôi làng lân cận. Chẳng mấy chốc Juan lại túng quẫn nghèo rớt mồng tơi, thế là cậu quyết định quay về quê cha đất tổ. Về đến nơi, cậu ngỡ ngàng khi thấy mọi thứ đã thay đổi chóng mặt: nhà cửa khang trang hơn, còn nhà nguyện nhỏ thì xinh xắn lạ thường. Cậu rảo mắt tìm kiếm họ hàng hay bầu bạn quen thuộc, nhưng chỉ thấy mỗi người bà ngoại già nua đang thui thủi sống một mình ngoài đồng. Cậu rảo bước tìm bà và kể lể ngọn nguồn gia cảnh đời mình. Cuối cùng thì bà cụ cũng nhận ra đứa cháu nghịch tử, bà liền hỏi có phải cậu chính là thằng Juan từng đem chôn sống mẹ ruột hay không. Juan dõng dạc đáp “Vâng,” nhưng không quên phân bua rằng mình chỉ ngoan ngoãn tuân thủ răm rắp lời mẹ dạy mà thôi.
Từ đó, Juan tá túc luôn bên cạnh người bà. Căn lúp xúp bé xíu của bà được bao bọc xung quanh bởi một mảnh vườn trồng dăm luống rau xanh. Quanh năm suốt tháng Juan chẳng màng màng ngó ngàng gì đến công chuyện, chỉ biết ăn với ngủ. Chẳng bao lâu sau, cậu lây chứng thói hư tật xấu là hay ném vứt đồ đạc qua cửa sổ. Bà cụ thấy thế liền cằn nhằn bắt cậu phải ném chúng đi thật xa vào. Một buổi sáng nọ, bà cụ tá hỏa chẳng thấy bóng dáng Juan đâu, và mãi đến tận nửa đêm cậu mới lú mặt về nhà. Bà tra khảo xem cậu đã lang thang đi đâu giờ này mới chịu về, Juan hồn nhiên thưa rằng cậu vừa lặn lội sang tận sườn bên kia của ngọn núi chỉ để vứt đi vỏ một quả chuối còn sót lại trên đĩa ăn. Nghe xong, bà cụ phát hỏa bảo cậu đâu cần phải đi xa tít tắp đến thế, cứ quăng mấy cái vỏ chuối đó ra đằng sau hàng rào là xong chuyện.
Có bữa nọ, sáng tinh mơ bà cụ phải đi thị trấn có việc nên đành phó thác cơ ngơi lại cho Juan coi sóc. Bà dặn dò cậu hãy nấu hộ bà hai vốc gạo nhỏ (chupas), bởi có lẽ khi trở về bụng bà sẽ đóu cồn cào. Dặn dò xong, bà hớn hở bước đi với niềm tin chắc mẩm rằng thằng cháu trời đánh đã hiểu thấu ý mình. Vừa khuất bóng bà, Juan liền thầm nhủ đã đến lúc phải tiến hành nấu nướng. Cậu ngớ người khi lục lọi trong hũ đất mà chỉ thấy có độc nhất một chiếc vốc đong gạo. Cậu lùng sục khắp xó xỉnh nhưng chẳng thấy chiếc thứ hai đâu, liền đinh ninh rằng bà cụ đã lú lẫn nên mới dặn nhầm mình nấu tận hai vốc gạo. Thế là chẳng ngần ngại, cậu vác dao bầu tót ra ngoài, chặt một khúc tre rồi tự chế tạo một chiếc vốc gỗ y chang cái cũ. Công đoạn này ngốn của cậu khối thời gian; nhưng khi đã hoàn tất, cậu đong đầy cả hai chiếc vốc bằng gạo khô rồi trút thẳng vào bếp lửa. Giữa lúc mấy cái vốc gỗ đang bén lửa bốc cháy phừng phừng thì bà cụ trở về nhà. Bà gọi u ớ tên Juan, giuối hỏi cơm nước đã xong xuôi chưa vì bụng dạ bà đang réo âm ĩ. Juan hí hửng báo cáo rằng cơm đã chín nhừ rồi ạ. Bà cụ hoảng hốt khi thấy trong nhà sáng rực như ban ngày, linh tính mách bảo nhà cửa đang bị hỏa hoạn. Juan liền chỉ tay giải thích đó là do hai cái vốc đang cháy đấy thôi. Mắt thấy tai nghe chiến tích mà thằng cháu quý tử vừa lập nên, bà cụ tức đến tím mặt gan ruột. Dù vậy, bà vẫn ráng nén giận để chỉ bảo lại cho Juan cách nấu cơm sao cho đúng đắn. Dưới sự kèm cặp sát sao của bà, Juan ngoan ngoãn rửa sạch một chiếc nồi đất, trút gạo vào. Tiếp đó, cậu đổ nước xăm xắp vào nồi, rồi cẩn trọng đặt nồi lên bếp lửa. Bà cụ lui vào ngơi nghỉ, dặn dò cậu phải túc trực canh chừng nồi cơm cho cẩn thận. Lát sau, từ trong nhà bà cất tiếng gọi vọng ra:
“Con đã đậy nắp nồi lên chưa đấy [tinungtungan mo na ang paliok]?”4
“Dạ chưa ạ,” Juan đáp.
“Thế thì đậy nắp nồi ngay đi chứ [tungtungan mo]!” bà hét toáng lên.
“Chuyện đó là bất khả thi ạ,” Juan ngây ngô cãi.
“Sao lại bất khả thi hả giời?” bà cụ gào lên. “Không đậy nắp thì cơm sẽ bị ám khói hôi lắm đấy.”
“Dạ vâng,” Juan lồm cồm bò dậy. Cậu tiến lại gần khu vực lò sưởi, trầm ngâm suy tư đôi chút. Rồi bất thình lình, cậu nhảy cẫng lên bám lấy mấy thanh xà gồ trên trần nhà vốn chỉ cách đỉnh đầu chừng hai gang tay. Cậu nhắm chuẩn vị trí ngay phía trên chiếc nồi, căn chỉnh tư thế hai chân cho thật vững chãi, đoạn buông thõng người lao thẳng xuống. Bốp! Chiếc nồi vỡ tan tành ra trăm mảnh. Bà cụ giật mình tỉnh giấc ngủ ban trưa bởi tiếng va chạm đinh tai nhức óc, liền hốt hoảng la lên: “Chuyện quái quỷ gì thế hả Juan? Cơm nước chín nhừ cả chưa con?”
“Sao mẹ cứ hỏi con mãi thế nhỉ?” Juan bực bội càu nhàu. “Chính mẹ vừa bảo con dẫm chân lên chiếc nồi cơ mà, giờ lại còn bày đặt hỏi cơm đã chín hay chưa!”
Bà cụ hớt hải lao xầm xập ra góc bếp; và khi mục kích bãi chiến trường với chiếc nồi vỡ nát bét, cơn giận dữ của bà chính thức bùng nổ đỉnh điểm. Bà tru tréo tống cổ Juan ra khỏi nhà, tuyên bố dứt khoát rằng từ nay về sau cấm bén mảng sống chung với bà nữa vì cái tội chuyên gia gây họa quá ư phiền toái.
Bấy giờ Juan đành lủi thủi gói ghém khăn gói dắt díu nhau lang thang từ thị trấn này sang thị trấn khác. Thỉnh thoảng cậu buộc phải lao động cật lực mới kiếm được hạt cơm dằn bụng. Cuối cùng, cậu đặt chân đến một thị trấn sầm uất nọ, nơi người ta ai nấy đều xúng xính mang giày dép và tay lăm lăm ô dù che mưa che nắng. Juan đâm ra mê mẩn trước thứ giày dép và ô dù ấy đến phát cuồng: thế là cậu hì hục làm việc quần quật, ky cóp dành dụm cho kỳ đủ số tiền để tậu cho bằng được cả đôi giày lẫn chiếc ô. Thế nhưng cậu lại làm cho bất cứ ai tình cờ trông thấy cũng phải trố mắt kinh ngạc; bởi cách chơi trội của cậu là tòng teng xách đôi giày lủng lẳng ở thắt lưng, còn chiếc ô thì cứ gấp gọn hơ kẹp chặt dưới nách. Vài gã tò mò quá hoá rảnh rỗi bèn lẵng nhẵng bám theo sau lưng cậu để xem cho tường tận. Và chúng mục kích ra rằng, dẫu trời đổ mưa tầm tã hay nắng chang chang đổ lửa, Juan tuyệt nhiên chẳng bao giờ thèm bung ô ra che, ngoại trừ những lúc cậu ngồi nghỉ mệt dưới tán cây; đồng thời cậu cũng chẳng bao giờ xỏ chân vào giày khi đi trên đất khô ráo, mà chỉ chí tử mang giày khi lội qua những khúc sông suối. Chịu hết nổi, cuối cùng đám tò mò xúm lại gặng hỏi tại sao cậu lại làm những trò lố bịch đến thế. Juan thản nhiên đáp: “Bộ các người không biết trên ngọn cây có vô số sâu bọ và cành nhánh mục gãy lơ lửng hay sao? Giả sử, nhỡ có một con rắn độc rớt trúng đầu, thì chiếc ô sẽ đỡ hộ chứ sao. Còn vụ giày dép ấy à, tốt nhất là nên xỏ giày vào lúc lội qua sông suối, bởi ở dưới đó ta có nhìn thấy đường sá ra sao đâu mà tránh.” Nghe xong, thiên hạ ngán ngẩm bỏ mặc cậu đi; dẫu vậy vẫn có vài kẻ hâm hấp lại tưởng cậu thâm sâu khó lường nên bắt chước làm theo y hệt.
Juan tiếp tục hành trình ngao du tứ phương. Cuối cùng thì vị thần tình ái cũng gõ cửa trái tim cậu. Cậu xin vào hầu hạ gia đình nhà cô gái mình đem lòng thương mến, đảm nhận luôn chân đầu bếp trong nhà. Cậu khôn lỏi toàn giấu kỹ những phần thịt gà ngon nhất cho cô gái và bản thân, chỉ bố thí cho bố mẹ cô ấy mấy khúc xương xẩu. Bị phụ huynh chất vấn sao lại toàn dâng cho họ phần tệ hại nhất, Juan tỉnh bơ đáp: “Con làm thế là vì hai bác chính là chỗ dựa vững chắc cho chúng con. Xét theo cấu trúc một ngôi nhà, thì xương xẩu chính là phần móng và khung sườn đấy ạ.” Thân sinh cô gái nghe qua thấy lý lẽ của Juan ngấm vào gan ruột vô cùng hợp lý, liền gật đầu ưng thuận gả ngay con gái rượu cho cậu. Kể từ dạo đó, Juan lột xác trở thành một trang nam nhi ngoan ngoãn, tháo vát và chẳng bao giờ dại dột làm những trò ngớ ngẩn nữa.
