Đại âm hi thanh, đại tượng hi hình

—— Lão Tử

Anh ấy từng cho chúng ta âm nhạc, mà giờ đây, anh ấy không thể cho chúng ta nữa.

Nhưng đại âm chân chính có thể không cần nhờ đến tiết tấu âm luật, tiếng động lớn chân chính làm rung động lòng người có thể là sự trầm tịch, thế nên, anh ấy vẫn đang cho chúng ta âm nhạc.

Anh ấy là tiên sinh Sử Vĩ Lượng.

Đối với tôi, anh ấy gần như là một nhân vật mang tính truyền kỳ. Trước kia, những gì anh ấy làm là công tác hậu phương kháng chiến, ở Đông Bắc——trên mảnh đất thần bí, bi tráng ấy (chỉ có trên mảnh đất với những rặng núi um tùm cỏ cây và sông ngòi cuồn cuộn ấy, mới có thể dưỡng dục nên những nhân vật thuần khiết như anh ấy chứ!). Anh ấy lại học âm nhạc ở Tây Ban Nha, ở Đức, là nhà soạn nhạc, là nhà lý luận âm nhạc, một lòng muốn làm cho tốt một thư viện âm nhạc, anh ấy còn không quản leo núi lội suối để đi thu thập các khúc ca dân gian...

Mùa thu năm ngoái, tôi nhờ người gửi một kịch bản sân khấu của mình là "Nghiêm Tử dữ thê" đến cho anh ấy. Chẳng bao lâu sau, tôi gọi điện thoại cho anh ấy, giọng nói của anh ấy dịu dàng một cách khác thường:

"Tôi thích kịch bản này lắm, viết thật là hay."

Là một người viết kịch, về mặt tinh thần thì gần như là trần trụi, bất kỳ ai cũng có thể cho bạn lời ca tụng hoặc cũng có thể quất roi vào bạn, tôi từ sớm đã học được sự thản nhiên, nhưng lời ca tụng của tiên sinh Sử thì khác, tôi xúc động siết chặt ống nghe điện thoại.

"Tôi có thể giúp được gì không?"

Tôi đang không biết phải mở lời thế nào, vậy mà anh ấy lại nhân từ nói trước.

"Ý tưởng của tôi về phần nhạc nền là thế này, tôi cho rằng kịch nghệ là chính, âm nhạc không thể lấn át chủ nhà, tôi hy vọng khán giả thậm chí còn không phát hiện ra âm nhạc——mặc dù âm nhạc vẫn luôn ở đó, âm nhạc Trung Quốc từ xưa đến nay vốn dĩ không hề bá đạo."

Những lời anh ấy nói tuy rất giản dị, nhưng tôi vẫn cảm thấy kinh ngạc, để một nghệ sĩ chịu nhún nhường nhiều như thế, ở người khác ắt sẽ phải trải qua những cuộc tranh luận với đối phương, những mâu thuẫn với chính mình, cho đến cuối cùng mới đạt được sự dung hòa. Còn ở tiên sinh Sử, lại tự nhiên và giản dị đến vậy.

Khi ý thu càng đậm hơn, anh ấy đã giao ra cuộn băng ghi âm sơ bộ, ngày hôm đó, tiên sinh Nhiếp Quang Viêm là người thiết kế sân khấu và ánh sáng cũng đến, người chịu trách nhiệm hiệu ứng thị giác và người chịu trách nhiệm hiệu ứng thính giác bắt đầu dò dẫm đối phương để tiến hành điều chỉnh sâu hơn nữa.

"Cảm ơn bạn thật nhiều, nhân cơ hội này tôi ngược lại đã nghĩ đến rất nhiều điều trước kia mình chưa từng nghĩ tới, rất có ích đối với tôi."

——Anh ấy luôn khiến tôi kinh ngạc, người nên nói lời cảm ơn đương nhiên phải là tôi, thế mà anh ấy lại thốt ra những lời như vậy. Dường như có người chỉ trích bản tính anh ấy cô độc cao ngạo, nhưng tiên sinh Sử mà tôi biết lại khiêm tốn một cách khác thường.

Tiên sinh Lưu Phượng Học biết việc tiên sinh Sử đồng ý làm nhạc nền, cảm thấy vô cùng kỳ lạ:

"Kỳ nghỉ hè anh ấy vừa mới phẫu thuật lớn xong mà."

"Phẫu thuật?" Tôi hoàn toàn ngơ ngác.

"Đúng vậy, ung thư."

Không, không thể nào, không phải ung thư, nhất định là ai đó truyền sai tin rồi, anh ấy trông vẫn khỏe mạnh và bình thường, hoặc là khối u đó đã được cắt bỏ rồi, tóm lại, ung thư không nên có liên quan gì đến anh ấy mới đúng, anh ấy hãy còn rất nhiều việc phải làm.

Anh ấy hầu như luôn mỉm cười, hàm răng của anh ấy cực kỳ trắng, cực kỳ đẹp, từ mũi trở lên của anh ấy mang một vẻ đẹp tang thương trải qua năm tháng và ưu hoạn, từ mũi trở xuống lại là một vẻ đẹp ngây thơ non nớt như trẻ thơ. Nụ cười của anh ấy khiến tôi yên tâm, một người cười thoải mái như vậy sao có thể là bệnh nhân ung thư.

Anh ấy đã viết xong toàn bộ phần nhạc nền, gom đủ người lại, mọi người cùng làm việc trong phòng thu âm suốt mười hai tiếng đồng hồ, mới xem như hoàn thành.

Anh ấy nói với đạo diễn Hoàng Dĩ Công: "Có lẽ là lần hợp tác cuối cùng của chúng ta rồi."

Tôi đi dò la khắp nơi, bệnh anh ấy mắc phải quả thực là ung thư, hơn nữa tình hình còn tồi tệ hơn tưởng tượng, bác sĩ căn bản không hề cắt bỏ khối u độc cho anh ấy, họ cho rằng đã không còn cách nào để cắt nữa rồi, thoạt đầu bác sĩ thậm chí còn không nói cho anh ấy biết tình hình thực tế, nhưng anh ấy nói với một người bạn cũ rằng: "Tôi đã biết rồi, tôi nhìn thấy trong ánh mắt của bạn bè."

——Nghe những lời như vậy tôi vô cùng bàng hoàng, từ đó về sau mỗi lần tôi đến thăm anh ấy đều cố gắng chú ý xem ánh mắt của mình đã điều chỉnh tốt chưa, cho dù là lừa dối, tôi cũng bắt buộc phải để anh ấy nhìn thấy một đôi mắt vui tươi.

Tháng mười một, chúng tôi vì ấn phẩm đặc biệt của buổi biểu diễn mà đi chụp ảnh, anh ấy lặn lội từ Bắc Đầu đến phim trường Hoa Thị, ngày hôm đó anh ấy mặc chiếc sơ mi sọc xanh nền trắng, chiếc áo khoác màu xanh xám, anh ấy toát lên một vẻ ưu nhã vừa thoát tục lại vừa thoải mái mà chỉ người đọc sách Trung Quốc mới có thể có.

Để nhường người khác chụp trước, chúng tôi ngồi xuống trò chuyện, anh ấy bất chợt nói muốn nhân dịp Tết Thiếu nhi tổ chức một buổi biểu diễn ca vũ kịch thiếu nhi, anh ấy nói đã tìm được bốn học sinh, chia ra đi viết ca vũ kịch thiếu nhi rồi, ngày hôm đó chỗ tay tôi vừa hay có sẵn một bài thơ thiếu nhi viết cho cô con gái nhỏ, tựa đề là "Cả thế giới đều đang chơi cầu trượt":

Cánh hoa đào chơi cầu trượt trong gió,

Cá bơi nhỏ chơi cầu trượt trong sóng nước,

Bầu trời đêm mùa hè là chiếc cầu trượt,

Để lại cho một ngôi sao nhỏ tha hồ nghịch ngợm.

Chiếc cầu trượt xanh mướt của lá sen,

Để dành cho giọt nước nhỏ.

Trượt xuống từ phím đàn là,

Đồ, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si;

Trượt ra từ chiếc nôi là,

Nụ cười trong giấc mơ của em họ nhỏ.

Thật đấy, thật đấy,

Cả thế giới đều đang chơi cầu trượt.

Anh ấy xem xong, vô cùng vui mừng, hỏi tôi còn bao nhiêu bài nữa, anh ấy nói có thể gom thành một chùm để viết, tôi cũng rất phấn khích, nghe thấy một nghệ sĩ chịu hạ mình làm việc vì trẻ con, tôi luôn cảm thấy xúc động, sau đó tôi đã sưu tầm hơn chục bài, mang đến đưa cho anh ấy——nhưng lại là mang đến bệnh viện đưa cho anh ấy, anh ấy ngồi ở phòng tiếp khách của phòng bệnh số năm, tinh thần vẫn hăng hái, vẫn cười đẹp đến thế:

"Bài nào cũng có thể viết được cả, tôi cứ ra ngoài là sẽ viết, thật tuyệt."

Sau đó anh ấy vẫn mãi không thể xuất viện, anh ấy không biết là đang an ủi chính mình hay an ủi tôi, anh ấy nói: "Ủ mầm lâu hơn một chút, sẽ có lợi cho việc sáng tác."

Anh ấy còn bàn với tôi về vở opera của mình, phần khúc dạo đầu phía trước đã viết xong, ngẫm lại rất giống đoạn Trịnh Nguyên Hòa trong "Tú Nhu Ký" trở thành ca lang đi bán nghệ, anh ấy thuật lại cảnh một người thư sinh trong một cuộc thi ca giữa những kẻ bán nghệ mà giành được hạng nhất, kết quả những kẻ bán nghệ khác bài xích anh ấy, anh ấy cuối cùng trong hoàn cảnh cô đơn, không được chấp nhận, đã đi thẳng vào núi sâu, muốn ngộ ra rốt cuộc sinh mệnh là gì, chỉ tiếc đoạn ở giữa phần lời ca (thực ra không phải phần lời ca, mà là phần tư tưởng) vẫn chưa nghĩ ra cách xử lý nào khá hơn, anh ấy nhắc đến vở opera chưa hoàn thành này với một chút nỗi buồn man mác, anh ấy nói:

Khu ở nước ngoài, một vở đại opera đáng lẽ phải do một quỹ tài chính chủ động mời nhà soạn nhạc viết, như thế sẽ đỡ tốn sức hơn nhiều.

Anh ấy nói rất hàm ý, hơn nữa cũng không oán trách ai cả, trong tất cả các nghệ sĩ, nhà soạn nhạc hầu như còn thê thảm hơn cả nhà viết kịch, anh ấy bắt buộc phải tự viết, tự chép, tự đi tìm người biểu diễn, và chịu trách nhiệm biểu diễn (trên thực tế, hiện nay đến cả một nơi lý tưởng để có thể biểu diễn cũng không có), một vở opera cùng với dàn nhạc giao hưởng từ trăm người trở lên, đâu phải là thứ mà một giáo viên có thể gánh vác nổi, việc vở opera của anh ấy không thể viết tiếp được là một chuyện khiến người ta đau lòng.

Ở trong bệnh viện, thứ anh ấy quan tâm cũng không phải là bản thân mình, vào lễ Giáng sinh, ở tiền sảnh phòng bệnh Vinh Tổng có một cây thông Noel cao bằng hai tầng nhà, anh ấy rất phấn khích:

"Tôi nói với bệnh viện, để học sinh của tôi đến dâng hiến một chút âm nhạc Giáng sinh có được không, đáng tiếc bệnh viện không đồng ý, sợ làm ồn đến bệnh nhân."

Nhắc đến bệnh tật, anh ấy nói:

"Biết mình mắc bệnh, có hai loại tâm trạng, một loại là vội vã, nghĩ đến việc phải hoàn thành cho thật tốt những việc nên làm, một loại ngược lại là nhẹ nhõm——chẳng còn phải bận tâm đến điều gì nữa cả."

Buổi chiều mùa đông trầm tịch, ánh nắng mờ nhạt, ánh mắt của anh ấy yên bình, sâu thẳm, bạn trò chuyện với anh ấy, anh ấy dẫn dắt bạn bước vào thế giới của mình, thế nhưng, rõ ràng là, anh ấy còn có một thế giới khác, bạn có thể cảm nhận được sự dễ dãi hòa nhập theo số đông của anh ấy, nhưng đồng thời bạn lại cảm nhận được sự cô độc của anh ấy.

Cobalt-60 đối với anh ấy hoàn toàn vô tác dụng, hóa trị chỉ khiến bệnh tình của anh ấy chuyển biến xấu đi, có một lần anh ấy nói:

“Nếu như tôi sống ở một nơi nhỏ bé, từ trước đến nay không biết đến y học hiện đại, có lẽ tôi sẽ sống lâu hơn chút, thực ra ngẫm lại cái thứ đó, tôi đã mang nó từ hồi ở Mã Đức Lý rồi——cơ thể tôi có cách để kìm nén nó ở đó suốt bảy tám năm, nghĩ xem, mấy năm trước chẳng phải tôi vẫn chạy khắp núi non đồng nội để đi tìm các khúc ca dân gian đó sao?”

Tôi thích cái biểu cảm khi anh ấy nói chức năng cơ thể của mình có thể áp chế ung thư suốt bảy tám năm ấy, anh ấy từ đầu đến cuối vẫn luôn tự tin.

"Nghiêm Tử dữ thê" đã được công diễn, anh ấy rất phấn khích, đem tất cả vé chúng tôi tặng anh ấy phát hết cho bác sĩ, thế nhưng lại tự bỏ tiền túi ra mua vé cho bọn trẻ, chúng tôi đưa anh ấy một vạn tệ tiền thù lao soạn nhạc, anh ấy cũng không nhận, anh ấy nói:

“Tôi từ trước đến nay chưa từng nghĩ đến chuyện tiền nong, các bạn có thể dâng hiến, tôi cũng dâng hiến vậy!”

Anh ấy xin phép bệnh viện để đi xem kịch, phía bệnh viện rất khó xử:

"Hãy để tôi đi, có lẽ là lần cuối cùng rồi!"

Anh ấy đã đến, ngồi trong nhà triển lãm nghệ thuật, tất cả mọi người đều xúc động rưng rưng, trong toàn bộ nhà hát vũ trụ bao la này, cho dù ở hàng ghế khán giả chỉ có một mình tiên sinh Sử, buổi biểu diễn của chúng tôi cũng đã có giá trị.

Hạ màn rồi, chúng tôi đặc biệt giới thiệu tiên sinh Sử, anh ấy đứng dậy giữa những tràng pháo tay, vội vã chạy ra hậu đài bắt tay với các diễn viên, Vương Chính Lương đóng vai Nghiêm Tử không kìm được mà Oà khóc nức nở, nhà hát vốn dĩ là nơi nhộn nhịp nhất cũng là nơi quạnh hiu nhất, tất cả những cuộc hội tụ chẳng qua đều là để phân ly, tất cả những hình tượng cuối cùng rồi cũng hóa thành hư ảo——đó là bốn mươi ba ngày trước khi anh ấy qua đời, anh ấy an ủi Chính Lương đang nức nở không ngừng, anh ấy nói:

"Áp lực của diễn viên quả thực cũng rất nặng nề nha!"

Anh ấy quay sang an ủi diễn viên, anh ấy thật sự tốt đến mức khiến người ta phát bực! Anh ấy chưa bao giờ kêu một tiếng khổ, ngược lại cứ như người bị bệnh là kẻ khác, ngay cả khi bác sĩ hỏi, anh ấy cũng không nói nhiều, chỉ liên tục nói cảm ơn——mà thực ra, không đau đớn là điều không thể.

Có một lần, tôi đến thăm anh ấy, anh ấy nằm đó, cố ra vẻ nhẹ nhõm mà nói:

"Tôi không đứng dậy đâu, tôi hơi 'lười'."

Anh ấy không nói không thoải mái, chỉ nói là "lười", tôi phát hiện ra giữa anh ấy và những người đến thăm bệnh luôn có một sự lừa dối lẫn nhau vô ích.

Bởi vì dạy học ở trường y, tôi cũng tìm lời để lừa anh ấy, "Có một giáo sư kể cho tôi nghe hai nhóm thí nghiệm, có hai nhóm chuột bạch, đều được tiêm vi khuẩn lao, nhưng nhóm thứ hai được tiêm bổ sung thêm tuyến thượng thận, kết quả là những con chuột ở nhóm thứ nhất đều mang vẻ mặt bệnh tật, những con chuột ở nhóm thứ hai vẫn vô cùng phấn khích, leo trèo vận động khắp nơi."

"Đúng vậy," anh ấy rất vui mừng, "Tôi chính là loại chuột thứ hai đó."

Tôi có lẽ không tính là lừa anh ấy, tôi chỉ là không kể hết toàn bộ câu chuyện, kết quả của thí nghiệm là nhóm chuột thứ hai đã đột ngột chết đi, mổ ra mới phát hiện ra toàn bộ phổi đều đã mục nát rồi——những con chuột đó không phải không có bệnh, chỉ là trong cơ thể sở hữu một thứ gì đó mạnh mẽ tương đương với bệnh mà thôi.

Sau khi vở kịch hạ màn, khúc vĩ thanh theo lệ thường chính là bị mắng, bản thân tôi vốn dĩ cũng chẳng phải là người độ lượng khoáng đạt gì cho cam, chỉ là nghe mắng quen thành thói quen, đại khái hiểu được nó là một phần tất yếu xảy ra trong các khâu của buổi biểu diễn, nên cũng cho qua, ngược lại anh ấy lại đến an ủi tôi:

"Đừng để ý đến bọn họ, chỗ tôi nhận được một bọc thư lớn, toàn là những lời hay ý đẹp." Anh ấy vậy mà lại đến an ủi tôi!

Bạch cầu của anh ấy đã giảm xuống.

Anh ấy bắt đầu phải dùng đến oxy.

Anh ấy bắt đầu bị tràn dịch màng phổi.

Cũng chẳng biết là ai đang lừa ai, chúng tôi vẫn đang bàn về chuyện sau khi xuất viện sẽ hợp tác làm một bản Cantata (Thanh xướng kịch), đó đã là mười ngày trước khi anh ấy qua đời rồi, anh ấy nói:

"Tôi rất hy vọng có thể đến giúp bạn."

Thực ra, tôi chẳng mấy hứng thú với Cantata, tôi chỉ muốn đem lại cho một kẻ cận kề cái chết thêm nhiều sức mạnh để sống tiếp mà thôi, tôi muốn mang giai điệu chủ đạo cho anh ấy xem trước, nhưng đó là bài hát Tô Vũ hát trong giá rét băng tuyết đối mặt với cái chết, tôi sợ anh ấy xem xong không tránh khỏi khí huyết cuồn cuộn, dẫn đến việc không thể tĩnh tâm dưỡng bệnh, giằng co mãi rất lâu mà không dám hành động, thế nhưng giờ đây, anh ấy không bao giờ có thể nhìn thấy được nữa rồi, giai điệu khúc nhạc đó đã được định tên là "Huyết địch" (Sáo máu).

Máu của tôi là một ống sáo đỏ nhất nóng nhất

Ống sáo dài nhất dịu dàng nhất

Từ đỉnh đầu cho đến ngón chân

Uốn lượn chảy quanh tình yêu róc rách của tôi

Dâng cho người, Trung Quốc của tôi

Trái tim tôi là một mặt trống sâu nhất trầm nhất

Chiếc trống hào hùng nhất bi thương nhất

Gõ thẳng từ thời thái cổ đến cõi vĩnh hằng

Sốt ruột hiến dâng tình yêu rực cháy của tôi

Cũng chẳng biết có tính là mùa xuân hay không, những đóa anh đào sớm trong vườn hoa của bệnh viện Vinh Tổng đã đỏ rực một cách thê lương, hoa đồng tiền mọc lan tràn vàng rực cả mặt đất.

Có một hôm, Tư Mã Trung Nguyên gọi điện thoại đến hỏi tôi về phòng bệnh của anh ấy, anh ấy nói người bên Hoa Thúc muốn đến thăm anh ấy.

"Dù sao đi nữa, cũng chỉ còn lại việc anh ấy lừa chúng ta, chúng ta lừa anh ấy thôi." Tôi đau xót nói.

"Vốn dĩ là thế mà——nếu như tôi có ngày đó, cậu cũng lừa tôi nhé!" Tôi cảm thấy một nỗi bi thương lạnh thấu xương, nhưng vẫn xốc lại tinh thần nướng cho anh ấy một chiếc bánh gạo tôm kiểu tây nhờ Tư Mã mang đi hộ, sau sự việc con gái của anh ấy nói với tôi rằng:

"Bố chỉ ăn mấy miếng, bố nói rất ngon."

Chỉ với mấy câu nói ấy, tôi đã cảm thấy một niềm hạnh phúc nghẹn ngào.

Nhớ có một lần tôi đến Đài Nam thăm người bạn cũ của tiên sinh Sử là tiên sinh Triệu (tác giả của "Cuồn cuộn Liêu Hà"), phu nhân họ Triệu trong bữa tiệc bỗng nhiên nhắc đến một bí mật ba mươi năm chưa từng kể với ai——đó là chuyện ngay cả bản thân tiên sinh Sử cũng không biết.

Hồi đó, tiên sinh Sử muốn ra nước ngoài học âm nhạc, những người bạn cũ đều biết anh ấy nghèo, mỗi người quyên góp một ít tiền, tiên sinh Triệu lúc bấy giờ làm bác sĩ quân y, đãi ngộ rất thấp, lực bất tòng tâm, nhưng ông ấy vẫn gửi một phần tiền——đó là số tiền có được nhờ bán máu.

Cách nhau hai mươi năm, tiên sinh Triệu chỉ thản nhiên thốt lên một câu: "Tôi bán máu vốn dĩ rất tiện tay, tôi làm việc ở bệnh viện mà!"

Có một người bạn sẵn sàng bán máu vì bạn đương nhiên là một chuyện hạnh phúc, nhưng ngược lại mà nói, có thể sở hữu một người bạn đáng để mình vì thế mà đi bán máu, anh ấy sống, có thể tận hưởng sự dâng hiến của bạn, hẳn là một chuyện hạnh phúc tương tự.

"Chuyện của thế hệ họ, con người ngày nay không những không hiểu nổi," có một lần trò chuyện điện thoại với Lượng Hiên, anh ấy nói, "hơn nữa cũng không thể tưởng tượng nổi."

Thật vậy, tiễn biệt nhau ở khách sạn du lịch, chỉ định phải uống một loại brandy niên hạn nào đó, bàn về quyền cư trú của ai đó, ai có thể hiểu được thế hệ gắn kết với nhau bằng máu mủ ấy chứ.

Tiên sinh Sử từ sớm đã chịu phép rửa tội, anh ấy từ trước đến nay chưa từng là kiểu tín đồ tiêu chuẩn điểm danh theo giờ, thế nhưng sự nghiêm cẩn trong đời sống riêng tư của anh ấy, tính cách ngay thẳng cao ngạo của anh ấy, mong ở đời này có được mấy người, ở tận sâu trong nội tâm, anh ấy thành kính và nhiệt thiết hơn bất kỳ ai.

Lúc anh ấy mới đổ bệnh, tôi đã viết một bức thư gửi cho anh ấy, đính kèm một bài cầu nguyện, tôi không nói cho anh ấy biết tác giả của bài cầu nguyện là tôi, tôi không quen áp đặt ý chí mạnh mẽ của mình lên người khác, nhưng anh ấy có vẻ vô cùng vui mừng, anh ấy nói: "Bài cầu nguyện đó thực sự rất hay, tôi đã cầu nguyện theo cách đó rồi." Lại qua một khoảng thời gian nữa, anh ấy bảo con trai mua cho mình một cuốn sổ tay, bài cầu nguyện đó được chép lại ở trang đầu tiên:

Thượng đế, con chỉ là một người nhỏ bé

Nhưng vẫn biết ngưỡng mộ sự vĩ đại của Ngài

Thượng đế, con là một kẻ hay phạm sai lầm

Nhưng vẫn khao khát được đến gần sự thánh thiện của Ngài

Thượng đế, con là một kẻ yếu đuối

Nhưng vẫn hướng về tình yêu cứu chuộc trên cây thập tự

Thượng đế, sinh mệnh của con ngắn ngủi tựa một tiếng thở dài

Nhưng sự vĩnh hằng nằm ở nơi Ngài

Thượng đế, con không biết phải nương náu vào đâu, như một chiếc sậy trong gió,

Nhưng nhìn thấy Ngài, ngọn cỏ yếu ớt cũng hóa thành ống sáo sậy

Thượng đế, người khác chỉ có thể nhìn thấy bóng dáng đứng hiên ngang của con

Ngài lại nhìn trộm thấy con đang sụp lạy Ngài từ tận sâu thẳm trong tâm hồn

Tôi nhân tiện chuyến đi họp ở Hồng Kông đã mua một chiếc thánh giá làm bằng gỗ ô liu ở Giê-ru-sa-lem mang về tặng anh ấy, vẫn gỗ tinh xảo cổ mộc, anh ấy vô cùng xúc động ôm chặt lấy vào ngực, mân mê, ấn chặt lấy, khoảnh khắc đó, tôi cảm thấy thứ anh ấy đang nắm giữ không phải là một món quà nhỏ, mà là một mô hình cuộc sống mà anh ấy hằng yêu mến——cả đời anh ấy vẫn luôn vác trên mình cây thánh giá.

Anh ấy liên tục nói lời cảm ơn với tôi, nói rằng tôi đã cho anh ấy món quà quý giá nhất——thực ra so với những gì anh ấy tặng cho tôi, tôi chẳng cho anh ấy thứ gì cả, thứ anh ấy cho tôi là chút sức khỏe ít ỏi còn lại sau khi bản thân anh ấy biết mình không qua khỏi, là ánh sáng và nhiệt lượng được đánh cược tất tay vào thời điểm cuối đời của sinh mệnh, tôi không thể báo đáp lại tình nghĩa thấu hiểu và coi trọng lẫn nhau giữa chúng tôi, tôi chỉ có thể đem bản thân mình dấn thân nhiều hơn nữa vào những đám đông mà anh ấy từng yêu thương.

Vào lúc 3 giờ 50 phút chiều ngày 14 tháng 2 năm 1977, anh ấy đã nhắm mắt lại.

Cái chết của một số người là "hết", còn của tiên sinh Sử lại là "hoàn thành", anh ấy đã hoàn thành trọn vẹn hành trình của một "con người".

Phần nhạc nền của "Nghiêm Tử dữ thê", vốn dĩ không phải là khúc ca tuyệt mệnh cuối cùng của anh ấy, bởi vì tiếng đàn chân chính vẫn ngân vang ngay cả khi ngón tay đã ngừng lại, tiếng ca chân chính vẫn vương vấn ngay cả khi nhịp phách đã dứt, những gì tiên sinh Sử để lại là điển phạm của một đời nhà âm nhạc, là đại âm vô thanh, là tiếng động lớn trầm tịch.