Hồi nhỏ đón Tết, người lớn luôn bắt chúng tôi phải nói lời cát tường. Nhưng bôn ba nửa đời người, đến một ngày tôi cũng phải dạy con mình nói lời cát tường, mới bỗng nhiên giật mình nhận ra trên đời này quả thực có những lời hay, khiến người ta suy ngẫm khôn nguôi, thế nhưng lại chẳng phải mấy câu như "thăng quan", "phát tài", "thêm đinh" kiểu ấy. Vậy lời hay là gì? Đêm mùa đông, từ hương thơm ngào ngạt của hạt bạch quả nổ giòn, tôi chợt nhớ lại dăm ba câu, khi liền khi đứt.

1.

Các con thích ăn thịt mỡ? Hay là thịt nạc?

Kể câu chuyện này là một người giúp việc trẻ tuổi tên A Mật. Năm đó tôi tám tuổi, nghe người phụ nữ hay quên này lặp đi lặp lại một câu chuyện mà chị tự thấy vô cùng hay ho, tôi không khỏi phát ngấy. Chuyện là thế này:

Có một người nọ thiếu nợ người ta, cứ khất lần mãi, khất đến tận Tết vẫn chưa trả được, bởi vì làm gì có tiền mà trả. Về sau chủ nợ bực bội, trong lòng ấm ức không cam, nên đến bữa cơm tất niên bèn lén chạy tới nhà kẻ mắc nợ, nấp ngoài cửa nghe trộm, muốn xem xem người này là thật sự hết tiền hay giả vờ hết tiền. Nghe tiếng dọn cơm, người mắc nợ kia liền nói:

"Tết năm nay, nhà mình ăn một bữa thật đã nhé. Mấy đứa nhỏ các con thích ăn thịt mỡ? Hay là thịt nạc?"

(Xin chêm vào một câu, đây là một câu chuyện xưa, vào thời buổi ấy thì thịt mỡ hay thịt nạc đều là mỹ vị tuyệt trần.)

Tên chủ nợ đứng ngoài cửa nghe rành rành từng chữ, tức đến muốn chết, thầm nghĩ: Ngươi nợ tiền ta, hại ta ăn Tết chẳng yên ổn, thế mà chính các ngươi lại còn có thịt mỡ thịt nạc để kén chọn cơ đấy! Hắn tức mình bèn xông thẳng vào nhà, định bụng vạch mặt cho đối phương bẽ bàng. Đợi đến lúc chạy tới trước bàn nhìn thử, nào có thịt thà gì đâu, chỉ vỏn vẹn một bát củ cải và một bát khoai lang. Người mắc nợ đứng dậy bảo: "Hết cách rồi, ngày Tết mà, củ cải coi như thịt mỡ, khoai lang coi như thịt nạc, dỗ dành con trẻ thôi mà!"

Thì ra thịt mỡ của họ chính là củ cải trắng phau, còn thịt nạc chính là khoai lang đỏ ửng. Họ thật sự nghèo xơ xác. Chủ nợ mủi lòng, tiền cũng chẳng buồn đòi nữa, chạy vội về nhà đón Tết.

Bao nhiêu năm trôi qua, cứ mỗi độ ăn cơm tất niên, câu chuyện này lại tự động vọng về bên tai tôi. Rõ ràng là một câu chuyện xưa cũ chẳng còn hợp thời, nhưng lời lẽ của người cha nghèo ấy sao mà hay đến thế. Khó khăn phải vượt qua, lễ tiết phải giữ gìn, tiền bạc tuy không có, nhưng chỉ cần thương xót đùm bọc lấy nhau, thì rễ rau ngọn cỏ ắt cũng đậm đà béo ngậy!

Những khi bữa tiệc đời thanh đạm khốn khó khôn cùng, những khi ải ngặt hiểm nghèo gian nan cùng cực, tôi vẫn muốn tự vực dậy tinh thần mà nhủ thầm:

"Này, mày thích ăn thịt mỡ? Hay là thịt nạc?"

2.

Anh thích dùng chung một giờ với em.

Anh ấy sang châu Âu họp, sau đó chuyển tiếp qua Mỹ, trước sau mất hai tháng mới về nhà. Tôi ra sân bay đón, nhắc anh: "Chỉnh lại đồng hồ của anh đi, giờ phải dùng giờ Đài Loan rồi."

Anh sững người một chút, bảo:

"Đồng hồ của anh xưa nay vẫn là giờ Đài Loan mà! Anh căn bản có thèm vặn lại đâu!"

"Thế thì bất tiện biết bao!"

"Cũng chẳng sao cả, để giờ Đài Loan anh mới biết em và con đang làm gì, anh mới hình dung được bây giờ em đang ăn cơm, bây giờ em đang ngủ, bây giờ em đã dậy rồi... Anh thích dùng chung một giờ với em."

Câu nói ấy của anh, tính ra đến nay đã mười năm, nhưng hệt như một bức gấm thêu treo trước ngưỡng cửa, nền vải tươi màu dẫu trải qua năm tháng vẫn nhận ra đó là ngọn lửa cháy rực nồng nàn. Tôi và anh, bất quá cũng chỉ là một người đàn ông và một người đàn bà bình thường đến mức không thể bình thường hơn giữa cõi hồng trần, định sẵn là những con người chẳng có mấy tình tiết ly kỳ để kể lại. Thế nhưng trong một câu nói nhạt nhòa lúc vừa gặp lại sau chuỗi ngày dài xa cách, lại ẩn chứa ân tình khiến tôi suốt cả đời này không nguôi rung động, cảm kích khôn cùng.

3.

Cà phê ngon luôn phải đựng trong tách ấm!

Khi đi ngang qua Rome, một người bạn mới quen nằng nặc đòi dẫn chúng tôi đi uống cà phê.

"Ngon lắm đấy, uống một lần là cả đời khó quên!"

Chúng tôi đi theo anh ấy rẽ đông quẹo tây khắp các phố lớn ngõ nhỏ, những con đường lát đá ghép lại đẹp đẽ và cầu kỳ, đi lâu rồi khiến người ta quên mất đích đến, ngỡ như mình ra đường chỉ để giẫm lên những phiến đá này vậy.

Bỗng nhiên, một làn hương cà phê nồng nàn ập tới, chẳng cần người dẫn đường chỉ lối cũng tự khắc biết tiệm cà phê đã ở ngay trước mắt.

Cà phê được rót trong những chiếc tách sứ trắng nhỏ, sứ rất dày, so với loại sứ mỏng người Trung Quốc ưa dùng thì mang lại một cảm giác vững chãi, đôn hậu khác biệt. Khách trong quán ai nấy đều chuyên tâm thưởng thức cà phê, lòng không chút xao nhãng.

Người phục vụ lấy tách ra cho chúng tôi từ một chiếc máy giữ ấm đặc biệt. Tôi nâng trên tay, không kìm được ngạc nhiên thốt lên:

"Ơ kìa, chiếc tách này tự nó đã nóng rồi này!"

Người phục vụ quay người, hơi cúi mình, nói: "Thưa bà, cà phê ngon luôn phải đựng trong tách ấm!"

Nét mặt anh ta chẳng hề phấn khích, cũng không kiêu ngạo, thậm chí chẳng có chút phóng đại nào mang hơi hướng quảng cáo, chỉ bình thản thốt ra một điều hiển nhiên đúng như trời đất vốn thế.

Phải rồi, cà phê ngon luôn phải được rót vào chiếc tách ấm, tách nguội sẽ làm cà phê bị nguội đi, hương thơm nghĩ lại chắc hẳn cũng hao hụt vài phần, thực ra trà ngon rượu quý há chẳng phải đều như thế sao?

Hóa ra đến cả "vật" cũng tự biết nâng niu trân trọng mình đến nhường này. Chim quý trong sách Trang Tử chọn cành mà đậu, bảo kiếm trong truyện phương Tây cắm sâu vào đá chờ đại anh hùng tới rút ra, thảy đều là vẻ thanh cao tôn quý của vạn vật, không chịu để bản thân bị xem thường cẩu thả. Thiền sư thuở xưa thường thông qua việc uống trà húp cháo để khai ngộ cho chúng sinh, chẳng hay người phục vụ bưng cà phê nơi góc phố Rome kia có điều gì muốn nhắn nhủ với tôi chăng? Tôi xiết bao mong mỏi bản thân cũng là một phần hương vị thơm nồng sau ngàn lần nghiền giã, rồi được trân trọng rót vào một chiếc tách sứ dày trắng muốt và ấm áp, khơi mở nên một buổi sớm mai tươi đẹp.

4.

Mai này chúng ta cùng già đi.

Thật ra, buổi họp hôm ấy lại rất nghiêm túc, dường như bàn về chuyện nghiên cứu và phát triển của trường học hay đại loại thế.

Có một thầy giáo đứng dậy phát biểu:

"Trường chúng ta là một ngôi trường mới, các thầy cô khi vào đây đều trẻ trung như nhau, mai này có già thì chúng ta sẽ cùng nhau già đi..."

Nghe câu ấy, cõi lòng tôi nhói đau quặn thắt, vội vã quay đầu sang chỗ khác để tránh để người ta nhìn thấy giọt nước mắt chực trào — chưa từng nghĩ cơ duyên bèo nước gặp gỡ giữa các đồng nghiệp lại có thể là một đời một kiếp như vậy! Trong học viện ngày thường ai nấy đều bận rộn, người thì phân tích thảo dược, người thì giải phẫu chó con, người dắt sinh viên làm phẫu thuật, người lại vùi đầu vào đống sách vở kinh điển... Hướng nghiên cứu cách nhau vời vợi, chẳng ai rảnh rỗi để bận tâm đến người khác, thế nhưng giữa từng đợt ve kêu nơi núi sau, giữa từng hồi chuông tan lớp, giữa nhịp điệu ngát hương của rừng keo tương tư phủ khắp núi đồi Đài Loan, cuối cùng chúng tôi rồi cũng sẽ dần dà già đi, cùng nhau dâng hiến thanh xuân của mình rồi già đi.

5.

Em lớn rồi, phải học cách làm người!

Nhà thầy Uông là nơi tôi thường lui tới từ thời còn học đại học. Thầy cô không có con cái, tôi ở đó theo thầy học "Hoa Gian Từ", hòa giọng hát Côn khúc theo tiếng sáo của thầy, rồi còn ở lại ăn nồi lẩu thịt cừu ấm cúng...

Tốt nghiệp đại học, tôi làm trợ giảng, vẫn thường xuyên qua lại như trước. Có một lần, vì không đủ tiền mua một cuốn sách đắt đỏ, tôi bèn tìm đến thầy nhờ viết cho một tấm danh thiếp để xin chút ưu đãi giảm giá. Đợi viết xong danh thiếp, tôi cầm lấy xem, không kìm được kêu lên:

"Thầy ơi, thầy viết nhầm rồi, sao thầy lại viết là 'Kính giới thiệu đồng nghiệp Trương Hiểu Phong', phải viết là 'học trò Trương Hiểu Phong' chứ ạ!"

Thầy đón lấy tấm danh thiếp, nhìn tôi, chậm rãi bảo:

"Thầy không viết nhầm đâu, em không hiểu, phải viết như thế này đấy. Em trước kia là học trò của thầy, sau này về mặt riêng tư vẫn là học trò, nhưng bây giờ chúng ta ở chung một trường, thầy là giáo sư, em là trợ giảng, cấp bậc tuy khác nhau nhưng đều là giáo viên cả, chúng ta không phải đồng nghiệp thì là gì! Em đừng có giữ mãi cái tính khí trẻ con ấy, giờ em lớn rồi, phải học cách làm người, thầy viết em thành đồng nghiệp là để giữ thể diện cho em, nếu không cứ mãi 'học trò' với 'học sinh', thì bao giờ em mới trưởng thành? Phải nhớ lấy, em lớn rồi, phải học cách làm người!"

Hôm ấy, tôi cầm danh thiếp của thầy đi mua sách, nhận được mức giảm giá ưng ý, còn tiết kiệm được bao nhiêu tiền thì tôi đã sớm quên sạch, nhưng điều không thể nào quên chính là những lời dặn dò đằng sau tấm danh thiếp ấy. Mãi đến khoảnh khắc đó, trong sự cưng chiều và trọng thị của người thầy, tôi mới hiểu ra mình cũng được hưởng chung sự tôn nghiêm với bậc học giả, chung niềm vinh dự với bậc tiền bối. Có lẽ trông tôi chưa "giống" một người đồng nghiệp của thầy, nhưng quả thực đã "là" đồng nghiệp của thầy rồi.

Hóa ra có một câu nói lại khiến tôi trưởng thành chỉ sau một đêm.