—— Khởi đầu thường gặp của truyện Trung Quốc
Ở Trung Quốc, sai lầm chưa chắc đã là một chuyện xấu. Thi sĩ Trịnh Sầu Y có một bài thơ mang tựa đề "Sai lầm", câu thơ ở đoạn cuối "Tiếng móng ngựa rộn rã của anh là một sai lầm đẹp đẽ" suốt bốn mươi năm qua tựa như một ống sáo nổi tiếng, không biết đã được bao đôi môi thổi lên vang dội.
Trong "Tam quốc chí", Chu Du vốn giỏi âm luật, cho dù sau khi say rượu vẫn dễ dàng nhận ra chỗ sai của nhạc công. Thời đó trong dân gian có câu hát rằng: "Khúc có sai, Chu Lang ngoảnh." Các thi sĩ đời sau nhiều chuyện, cố ý viết trổ đi hai câu: "Muốn làm Chu Lang ngoảnh, thường gảy sai phím đàn." Thật là vô cùng thú vị, miêu tả cô gái gảy đàn ham nhìn nét mày của Chu Lang, cố tình gảy sai mấy nốt để khiến chàng quay đầu nhìn lại mấy bận. Chu Lang phong lưu tài hoa nào ngờ bản thân lại vướng vào cái bẫy ngọt ngào do đôi tay ngọc gảy đàn giăng ra.
Ở Trung Quốc, sai lầm trong các câu chuyện cũng tựa như người con gái gảy đàn kia đang dùng chút mưu mẹo nhỏ, vừa thiện ý lại vừa tốt đẹp — thử nghĩ xem nếu không gảy sai vài nốt, thì làm sao có thể khiến chàng ngoảnh đầu nhìn lại? Sai lầm, đối với truyện Trung Quốc mà nói có đôi khi gần như là điều tất yếu. Nếu bạn nhìn thấy những vở tuồng như "Hoa điền sai", "Diều giấy sai", "Lạc vào đào nguyên" thì đừng cảm thấy kỳ lạ, nếu không sai một cú, thì làm sao có câu chuyện được chứ!
Có một nhà kịch nghệ người Đức là Bertolt Brecht từng viết vở "Vòng phấn Kavkaz", chẳng những lấy truyện Trung Quốc làm cốt truyện gốc, học theo lối biểu diễn kịch truyền thống Trung Quốc, mà đến cuối cùng, ngay cả vị quan tòa xét xử cũng đậm chất Trung Quốc. Ông cố ý phán xử nhầm hai vụ án, ngược lại lại cứu vodt được cuộc hôn nhân của cả hai bên, đúng là kiểu vô tình chạm trán mang đậm chất Trung Quốc, để rồi tự tạo nên một cái kết viên mãn.
Là một độc giả hoặc khán giả người Trung Quốc, tuy khó tránh khỏi việc đã được "huấn luyện" thuần thục, nhưng khi tiếng phách tre của người kể chuyện vừa gõ vang lên hoặc khi lật đến trang cuối sách đang chuẩn bị gấp lại thở dài, lòng lại bâng khuâng tự hỏi, ê? Sao lại thế nữa, sao mọi tình tiết, đều rõ ràng bắt đầu từ một lỗi lầm nhỏ nhíu?
Chúng ta hãy nói về "Hồng lâu mộng" trước nhé, Nữ Oa luyện đá vá trời, lại cứ luyện ra ba vạn sáu ngàn năm trăm linh một viên. Vốn dĩ ba vạn sáu ngàn năm trăm là một con số nguyên vẹn, vô cùng chuẩn xác, có thể vừa khéo vá đầy bầu trời thủng. Nữ Oa đã là thần linh, trong lòng Người kỳ thực rất sáng tỏ, nhưng Người cố tình muốn để một bản thân vốn luôn đúng sai lầm một lần, muốn để phương diện vốn luôn tinh tế sai lệch đi một chút. "Chính xác", chỉ nên là yêu cầu đối với công việc, "sai lầm", mới là một bài toán khó mà Người vui lòng giữ lại cho chính mình. Người muốn xem viên đá dư thừa kia, rốt cuộc sẽ quay lại nhân gian thế nào, ra vào chốn hư thực, lại còn trải qua tình kiếp.
Chính là nhờ chút sai sót nhỏ này, thế nên dưới vách Thanh Ngạnh, nhai Vô kê, Đại Hoang Sơn, liền xuất hiện một viên đá ngoan thạch, mà nhờ có viên đá ngoan thạch này, lại kéo theo viên ngọc Thông linh bảo ngọc về sau.
Toàn bộ "Hồng lâu mộng" hóa ra lại đúng là quỹ đạo trượt ra từ một phần ba vạn sáu ngàn năm trăm sai số trong toán học, để rồi từng bước diễn hóa ra một chuỗi tình tiết hoang đường mờ ảo. Sai lầm trên đời thường không đẹp đẽ, mà sự đẹp đẽ mỗi khi xuất hiện thường không mang sai lầm, chỉ có vận may vô tình chạm trán "sai lầm đẹp đẽ" mới có thể sinh sôi ra những câu chuyện ca khúc giao cảm.
Sự đúc sai trong khúc dạo đầu của "Thủy hử" lại có điểm tương đồng với "Chiếc hộp Pandora" trong thần thoại Hy Lạp, đều là không kìm nén được sự tò mò, đi dò xét những điều huyền bí mà con người không nên truy cứu.
Nhưng so với thì, việc Hồng thái úy "gỡ niêm phong" lại phức tạp hơn nhiều so với việc Pandora "mở hộp". Ông đi hết phần cuối dãy hành lang phía bên phải của Tam Thanh đường, phát hiện ra một kiến trúc vô cùng kỳ bí: Khe cửa dán chéo hơn chục đạo bùa phong ấn, bên trên treo cao bốn chữ "Phục ma chi điện", nghe nói từ thời nhà Đường trở đi, tám chín đời thiên sư, đời nào cũng tự mình dán thêm một lớp giấy niêm phong, lỗ khóa còn được đổ đầy nước đồng. Hồng thái úy không kìm được sự cám dỗ, bèn đập nát ổ khóa, xé rách bùa phong, đá tung cửa lớn, xông vào đào bia đá, khiêng rùa đá đi, cuối cùng lại khiêng cả tấm đá xanh vuông vức rộng một trượng lên, lúc này mới nhìn thấy bên dưới hóa ra là vực sâu vạn trượng. Trong khoảnh khắc, khói đen cuồn cuộn bay lên, tản thành ánh sáng vàng, phóng vụt ra ngoài. Chỉ vì một ý niệm sai lầm này, ông đã thả đi ba mươi hai vị Thiên cang tinh và bảy mươi hai vị Địa sát tinh, tổng cộng là một trăm linh tám vị ma vương...
Một trăm linh tám vị hảo hán trong "Thủy hử" chính là xuất hiện như vậy.
Sự lỗ mãng ấy, ngờ đâu trong cõi u minh lại âm thầm phù hợp với thiên đạo, vốn đã nằm trong sự tính toán bấm đốt tay của thiên sư — truyện Trung Quốc suy cho cùng vẫn luôn tìm thấy trật tự trong sự hỗn loạn vô trật tự. Một trăm linh tám vị hảo hán ấy dẫu sao cũng từng khiến cho thời đại hoang vắng có một bầu nhiệt huyết, ban cho thế đạo tà khúc một tấm lòng ngay thẳng. Lịch sử Trung Quốc đương nhiên không thể thiếu Nghiêu Thuấn Khổng Mạnh, nhưng nếu không có màn quậy phá ở Phục ma điện của Hồng thái úy, chúng ta chính là đã bỏ lỡ Lâm Xung dạ bôn hay Lỗ Trí Thâm túy đả xuất sơn môn, nghĩ lại thì điều đó cũng thật đáng tiếc biết bao!
Sự quậy phá của Hồng thái úy y hệt như một đứa trẻ nghịch ngợm đẩy ngã bàn thờ, làm cho những loại quả tươi ngon trong làn khói lượn lờ vương vãi khắp mặt đất, khiến cho những lễ vật thanh tịnh của cõi tiên hóa thành món ăn vặt của đám trẻ con chốn nhân gian. So sánh hai bên, tôi thà rằng nhìn thấy Hồng thái úy xúc phạm thiên cơ, bởi vì không có sai lầm thì sẽ không có câu chuyện — mà một cuộc đời không có câu chuyện thì làm sao có thể chịu đựng nổi chứ?
Một cuốn "Gương hoa duyên" lại có nguồn gốc như thế nào? Kể ra thì cũng là vì Bách hoa tiên tử phạm phải một lỗi lầm nhỏ về mặt hành chính, cho nên mới có tình tiết các vị hoa tiên bị đày xuống cõi phàm trần. Phạm lỗi, lại dùng cả một đời dài đằng đẵng để bù đắp, kỳ thực đây cũng chính là một phần những câu chuyện nhân gian!
Có lẽ vì là xã hội nông nghiệp, trong các câu chuyện của chúng ta tràn ngập sự tôn trọng đối với bốn mùa cũng như trật tự thời gian của sương gió mưa sa. Vị Long vương già trong "Tây du lịch" vì đánh cược với người ta, cố tình kéo dài thời gian mưa muộn hơn hai tiếng, giảm lượng mưa đi ba thấc linh tám ly, kết quả lại bi thảm đến mức bị trảm đầu. Thế nhưng, Long vương là nam giới, truy cứu trách nhiệm thì phải dùng đến hình pháp, ngẫm ra thì hơi vô tình. Nói đi cũng phải nói lại, số phận của các tiên tử nữ giới tốt hơn nhiều, quyền lực của phụ nữ trong cõi tiên Trung Quốc xưa nay khá cao ngất ngưởng, ngoài việc Tây Vương Mẫu là "nữ cường nhân" của cõi tiên ra, thì các nữ tiên cũng đều giữ các chức vụ quan trọng. Giống như "Bách hoa tiên tử", đảm nhận chính là nhiệm vụ tươi đẹp nhất. Sau đó vì đi thăm bạn đánh cờ chưa về, hệ thống hạ đạt mệnh lệnh bị làm rối tung lên, các loài hoa đồng loạt nở rộ trước thời hạn theo lệnh của nữ hoàng đế nhân gian vào một đêm tuyết rơi. "Sai lầm đẹp đẽ" này đã dẫn đến một hình thức trừng phạt khá thịnh hành ở cõi tiên Trung Quốc — bị đày xuống cõi phàm trần. Những vị tiên làm người này được gọi là "trích tiên" (Lý Bạch từng bị nghi ngờ mang thân phận này). May là hình phạt của họ khác hẳn với Long vương, bằng không nếu cũng chém đầu trăm hoa, khiến cả một vùng đỏ tím bừa bộn, chẳng phải sẽ đau lòng lắm sao!
Trăm hoa đã bước vào cõi phàm, thân thế của từng người đương nhiên là khác nhau, họ kiêu sa xinh đẹp, không chịu theo thói tục, mỗi người tự bước đi chặng đường nhân gian của riêng mình.
Đoạn sai lầm đẹp đẽ và phương pháp trừng phạt đẹp đẽ này đều hay đến mức khiến người ta ngưỡng mộ kinh ngạc!
Nhìn từ quan điểm văn học so sánh, có người cho rằng trong truyện Trung Quốc thường thiếu vắng những người anh hùng phản nghịch. Những vị thần như Zeus, kẻ dám giết cha để tự lập, như Athena, nữ thần bắt buộc phải dùng búa chẻ đầu cha mình mới nhảy ra được, là những thứ không thịnh hành ở Trung Quốc. Na Tra thái tử dẫu là một kẻ tinh quái, một khi xung đột với cha, cũng tuyệt đối không dám "phản nghịch", cậu ta chỉ có thể "lọc xương róc thịt" để trả lại cho cha mẹ mà thôi.
Truyện Trung Quốc luôn bắt đầu từ một lỗi lầm nhỏ nhặt, chẳng hạn như luyện thừa một viên đá, vô ý làm vỡ một chiếc chén lưu ly, mở quá sớm chiếc phong ấn có phép thuật trên vò rượu. (Quan Công vì thế mà sinh non, lại thêm suốt đời có một gương mặt đỏ tựa trẻ sơ sinh.) Không phải là phản nghịch, mà là những lỗi lầm nhỏ có thể thông cảm được, là sự lỡ tay, là sự sơ suất, là hứng chí nhất thời hoặc mất cảnh giác nhất thời. "Phản nghịch" thì quá mãnh liệt, đó không phải là phong cách Trung Quốc. Truyện Trung Quốc chỉ có chữ "sai", mà chữ "sai" này vừa là sai lầm lại vừa là giao thoa, giao thoa không phải là chuyện gì nghiêm trọng, chỉ là tác dụng tương hỗ giữa hai người hoặc hai việc — chốn đan xen chằng chịt giữa người với người thì dẫu có sai đi chăng nữa cũng chẳng có gì ghê gớm. Giống như các vị tiên trăm hoa, đợi sau khi trải qua kiếp trần trở về, vẫn cứ là tiên, vẫn thanh tao băng tuyết ngát hương thơm ngát, vẫn nở hoa đúng giờ chuẩn xác hệt như lúc quản lý quân cơ lệnh. Cho dù là trong khoảng thời gian chịu hình phạt, đó cũng là một màn chịu phạt đẹp đẽ, họ là những người con gái nhân gian, tâm hồn nhạy bén thông tuệ, sinh ra vào thời đại thịnh thế nhà Đường, ai nấy đều "thả sức tài năng và rực rỡ sắc đẹp", khiến cho kẻ ngoảnh đầu nhìn lại từ ngàn đời sau như tôi không kìm được mà tâm hồn bay bổng phơi phới.
Tuổi trẻ có rất nhiều điều hay, trong đó điều khiến người ta kiêu ngạo nhất không gì bằng "có vốn liếng để sai lầm". Người trẻ tuổi phạm sai lầm, bạn thế nào cũng phải gánh vác cho họ ba phần — có một lần, tôi giao bài tập cho học sinh, bắt các em mỗi người đọc vài chục bài thơ, ghi âm lại rồi nộp lên. Có những em đọc cực kỳ hay, có lúc vừa đọc vừa hát, vô cùng đặc sắc. Lại có những em đọc mà lòng không bận tâm, câu thơ của Tô Đông Pô "Một năm cảnh đẹp em cần nhớ, chính là lúc cam vàng quýt xanh", chẳng biết vì sao, có mấy em lại đọc thành "Một năm cảnh đẹp cần em nhớ", tôi nghe xong, vừa lắc đầu mỉm cười vừa nghĩ thôi cũng được, Tô Đông Pô chắc là cũng không đến nỗi tức giận quá đâu. Câu thơ ban đầu là "Xin em hãy nhớ những cảnh đẹp này", nay lại biến thành "Cảnh đẹp thế này cần phải có hạng người như em mới nhớ nổi chứ", cách sai này ngược lại lại càng làm nổi bật thêm tình cảm thấu hiểu và coi trọng lẫn nhau giữa những người bạn. Cảnh đẹp năm nào cũng có, nhưng phải có người giỏi giang ghi nhớ mới được chứ! Em, chính là người bạn có thể giúp tôi ghi nhớ những mặt tươi đẹp của thời gian trời đất kia đấy!
Có những khi đọc sai thơ cũng tự có thiên cơ muốn hội tụ, cũng tự có mật mã để dò theo, chỉ cần bạn có một tấm lòng sẵn sàng đón nhận.
Ở Trung Quốc, những sai sót nhỏ nhặt ấy, những lỗi lầm vô ý ấy, đều tựa như những con đường rẽ sau khi đã lệch khỏi đại đạo. Đường rẽ cũng tự có phong cảnh đáng xem của nó, "đường mòn" dường như ngược lại lại hiên ngang đường hoàng mà "dẫn đến uẩn khúc". Sai mà có cái hay của sai, sinh mạng và nhân gian bên cạnh sự chế ước lớn đầy nghiêm khắc cùng sự phản nghịch lớn đầy bi tráng ấy thì hà cộn gì lại không thể chấp nhận những sai sót nhỏ, lỗi lầm nhỏ hay sự thiếu chính xác nho nhỏ theo kiểu Trung Quốc. Hãy để con đường rẽ có thể trở thành một lối đi khác ở điểm khởi đầu của con đường, dung thứ cho sai lầm chính là những tình tiết đẹp đẽ chuyển biến chớp nhoáng trong truyện Trung Quốc.
