Quen biết con người Tôn Siêu này, sẽ khiến người ta có một sự thôi thúc——luôn muốn viết tiểu truyện cho anh ấy, bởi vì quá đặc sắc. Thật ra nói là tiểu truyện thì không đúng lắm, tiểu truyện thì hơi phẳng, cuộc đời của Tôn Siêu rất thích hợp để biên thành thoại bản, có nói có hát có nhịp có phách cứ thế mà diễn giải xuống (hoặc diễn nghĩa xuống), việc này, hãy bắt đầu kể từ ba đời trước đi.

Một tiếng ầm vang, căn nhà lớn ba gian, gian thứ nhất đã nổ tung thành bình địa.

Tiếp theo, gian thứ hai cũng sụp xuống.

Đó là thời kỳ chiến tranh Trung - Nhật, địa điểm lại là thành Từ Châu từ xưa đến nay vẫn luôn gắn liền với "chiến tranh".

Cả nhà đều đã chạy trốn sạch sẽ, chỉ còn lại một vị lão phu nhân vẫn điềm nhiên như không, ngồi đoan trang trong gian nhà chính thứ ba. Có một người lính Nhật đi thẳng vào, nhìn thấy bà vẫn thản nhiên hút tẩu thuốc nước, phì phà——phì phà——, người Nhật vừa mới vào thành, là chủ nhân mới của vùng đất bị chiếm đóng này, nhưng bà mới là chủ nhân của ngôi nhà này, từ trước đến nay vẫn vậy. Giờ phút này dù nhà cửa đã bị nổ tung, nhưng chủ nhân vẫn cứ là chủ nhân. Bà không có ý định đứng dậy.

Người lính Nhật chột dạ, hắn cung kính đặt một vài món đồ lên bàn, đó là đồ hộp, món quà thiết thực nhất ở vùng đất bị chiếm đóng. Lão phu nhân dùng tay áo rộng phất một cái, tất cả đồ hộp đều "bịch bịch" rơi hết xuống đất.

Theo khí thế của người lính chiến thắng lúc bấy giờ, giờ phút này cướp bóc cả nhà cũng không có gì là không được, nhưng người lính đó đã bỏ đi, đi đến nơi cất sách, lấy vài cuốn sách rồi đi mất.

Lão phu nhân đó chính là bà nội của Tôn Siêu.

Bà đuổi cả nhà đi, nói: "Chạy được càng xa càng tốt." Thế nhưng bản thân bà lại ở lại, chỉ dựa vào một hơi thở, đọ sự kiên cường với toàn bộ quân đội Nhật Bản.

Tôn Siêu trên đường trốn chạy đã lạc mất mẹ, mẹ bị bom nổ chết, cha cũng trở về quê cũ. Năm anh bắt đầu tự mình lang thang, anh tám tuổi. Đợi đến khi chiến thắng trở về quê hương, anh mười6 tuổi, học ở trường Tiểu học phụ thuộc Nữ sinh Từ Châu hai năm rưỡi, rồi lại bắt đầu cuộc đời lưu vong lần thứ hai, tư lịch lấy ra làm tự, có lẽ chính là sự lang thang đi!

"Tuyệt đối không lấy đồ của người khác!"

Từ nhỏ rời nhà, nhưng chưa từng bị người ta khinh thường, chỉ vì quy củ trong nhà lớn, giáo dưỡng nghiêm, nhìn thấy người khác có đồ ngon, quy định phải giấu tay ra sau lưng mới được phép nhìn, tuyệt đối không được chạm vào dù chỉ một chút. Sự huấn luyện đơn giản mà triệt để này đã biến Tôn Siêu thành một người không lấy một cái kim sợi chỉ. Hơn nữa, sau này trên con đường nghệ thuật cũng tự lập một cõi, tuyệt đối không nhặt những thứ có sẵn, anh mãi mãi chỉ lấy những thứ thuộc về chính mình.

Lúc ra đi là đi lính, điều khó khăn là thích nghi với hai mươi năm đời sống quân ngũ khuôn phép và khắc nghiệt. Niềm an ủi lớn nhất những năm tháng đó là đọc sách, đọc những cuốn sách cực kỳ hóc búa.

Nhớ có một cuốn sách do La Quang viết mang tên "Trung Quốc triết học sử", giá bìa bốn mươi đồng, hồi đó lương tháng của anh là mười tám đồng, anh bèn đi đan áo len thuê cho người ta (lạ thật, một đại nam nhân vậy mà lại biết đan áo len), ba tháng sau mới gom đủ tiền mua sách.

Có một năm, cuối năm, có một thầy giáo cấp hai mời anh đến nhà ăn cơm. Anh xuất phát từ Thanh Tuyền Cương đến thành phố Đài Trung để dự tiệc. Đi vòng quanh nhà chủ nhân vài lần, bàn tay giơ lên mấy lần rồi lại rụt về, vậy mà không dám bấm chuông, khung cảnh gia đình ấm áp đằng sau hàng rào kia, há phải là kẻ khoác thân áo hai thước rưỡi này có thể xông vào được sao? Sau khi lòng tự trọng mãnh liệt và cảm giác tự ti giao tranh, cuối cùng anh đã thất hứa.

Xe về đơn vị tối mới có, anh vậy mà lại không biết mình nên đi đâu. Đi dạo một hồi, anh rất tự nhiên bước vào hiệu sách, bà chủ tiến lại gần anh, mắt trừng trừng nhìn không chớp, bà nghi ngờ người lính trẻ tuổi này đến để ăn trộm sách, sự hoài nghi của bà không hẳn là sai, anh quả thực không có tiền mua sách, chỉ vì trong tiệm có ánh sáng, trong sách có cánh cửa tri thức, mà đêm hôm đó anh chẳng có nơi nào để đi. Xuất thân từ một gia đình giàu có, có thế lực, có nền tảng, mấy lần chịu đựng sự nhục nhã này, anh hầm hầm xông ra cửa.

Đi đâu đây? Chẳng qua chỉ là một hiệu sách khác.

Hiệu sách thứ hai là do người Khách Gia mở, họ thầm thì dùng tiếng Khách Gia mà họ nghĩ người khác không nghe hiểu để nói: "Tên lính kia, nhìn cái dạng này là muốn ăn trộm sách rồi." Anh kinh giận tột cùng, đặt sách lại chỗ cũ, xông ra khỏi cửa tiệm, ném bản thân mình vào tiếng gió lạnh tháng Mười Hai.

Chẳng lẽ lại đến hiệu sách thứ ba để chịu đựng sự lăng nhục nữa sao? Anh loạng choạng bước đi trong thị trấn nhỏ rực rỡ ánh đèn.

Bỗng nhiên, anh nghe thấy tiếng hát, phía trước là một nhà thờ, cửa ra vào đứng một mục sư người nước ngoài, khuôn mặt hồng hào, nụ cười thân thiện, nhìn thấy người lính trẻ tuổi này, ông cung kính cúi người chào, giơ tay mời khách nói:

"Mời vào."

Anh bước vào, ban hợp xướng đang hát khúc thánh ca của Bach, anh bỗng nhiên đau đớn khôn cùng, quỳ sụp xuống trước bệ thánh, nước mắt tuôn rơi như mưa, mãi không đứng dậy nổi. Những người cầu nguyện lần lượt rời đi, anh vẫn quỳ ở đó khóc, vị mục sư hiểu lòng người đứng ở đằng xa, đợi anh khóc, tất cả mọi người sớm đã đi sạch, nhưng nỗi uất ức và giọt nước mắt kìm nén bao lâu nay làm sao có thể khóc cho hết được chứ. Mục sư kiên nhẫn chờ đợi, lúc anh rời đi, mục sư bắt tay anh, nói: "Lần sau lại đến nhé."

Từng có, trong thời chiến, bom đạn cướp đi sinh mạng của bao người xung quanh, anh lại may mắn giữ lại được sinh mạng của chính mình.

Mà vào đêm giáng sinh này, vào khoảnh khắc trái tim gần như bị nỗi đau bóp nghẹt, một nụ cười một câu mời vào, khiến anh kịp thời tìm lại được trái tim mình, sự nguy hiểm này, thật ra cũng tương đương với việc nhặt lại được một mạng vậy!

"Khoảnh khắc đó, tôi chỉ có một cảm giác, tôi lúc này mới lại là 'con người'. Tôi lại có được phẩm giá con người, cái gọi là sự bình đẳng nhân gian, đại khái chỉ có tìm trong thế giới tôn giáo mới thấy được chăng?" Anh không còn đến nhà thờ nữa, nhưng sự dịu dàng và dung thứ của tôn giáo vẫn cứ tuôn trào như suối nguồn trong các tác phẩm của anh.

Sau khi xuất ngũ, cầm được bảy nghìn đồng.

Làm gì cho tốt đây? Điều thực sự muốn làm là đi học, nhưng tiền không đủ, anh chạy đến Tam Trương Lê nuôi gà, thông qua nguyên lý "gà đẻ trứng, trứng đẻ gà", anh hy vọng gom góp cho mình "ba vạn đồng quỹ giáo dục" gửi trong ngân hàng, mỗi tháng rút ba trăm đồng tiền lãi chi tiêu dè sẻn, thế là cũng có thể đi học rồi.

Anh đã quên mất một điều, nuôi gà có thể kiếm ra tiền nhưng cũng có thể thua lỗ, anh không may thuộc về vế sau.

Để thi vào trường Mỹ nghệ, chỉ đọc sách có hai năm rưỡi mà không có tư cách dự thi, anh đành phải làm giấy tờ giả. Anh dùng xà phòng, tự khắc con dấu, tội danh hiếm có này của anh cũng bị phát hiện, người phụ trách nhìn thấu liếc một cái, chắc là trời thương xót đi, người ấy cầm bút phê mấy chữ: "Xét thấy trò này, có chí hướng học tập, chuẩn cho báo danh." Anh mừng rỡ như điên, nâng niu tờ giấy phê duyệt, trong lòng nghĩ:

Cậu không còn là kẻ phạm pháp nữa, cậu bây giờ là người hợp pháp rồi!"

Sau kỳ thi đại học cao đẳng không lâu, anh đến quán ven đường ăn một bát mì dương xuân, rồi sau đó, liền thực sự trắng tay. Anh đi tìm Triệu lão.

Thầy Triệu, em hết tiền rồi..."

"Hết tiền? Ha ha," Thầy Triệu cười lớn sảng khoái, "Hết tiền, thì có tính là gì chứ?"

Trời nóng, anh trải chiếu xuống đất, hai người vừa nằm vừa trò chuyện:

"Tôn Siêu, tôi nói hết tiền, tôi đến hỏi cậu, cậu đã từng bán máu bao giờ chưa?"

Bán máu? Chưa từng."

"Ha ha, đến máu còn chưa bán, thế thì chưa gọi là thực sự hết tiền!"

Thầy Triệu đã tìm cho anh cơ hội vừa học vừa làm, nhưng người khiến anh thực sự thụ ích mà không thể quên vẫn là câu nói phớt lờ đó:

"Ha ha, hết tiền? Hết tiền thì tính là cái thá gì!"

Quả nhiên, người lính xuất ngũ sau khi rời khỏi quán mì năm đó chẳng còn một xu dính túi cứ thế mà sống sót. Hơn hai mươi năm sau, ngồi trong ngôi nhà rộng trăm bình (diện tích sàn tương đương bốn mét vuông hoặc ba mươi sáu thước vuông) trên ngọn núi nhỏ ở Tam Chi, Đạm Sủy nói với bạn những lời này, cũng đồng thời giống như cho bạn xem "lời tiên tri" cũng như "sự minh chứng cho lời tiên tri". Khoảng thời gian ở trong quân đội, anh đã học được hai tuyệt kỹ, một là xạ thuật, hai là châm cứu, cả hai đều là nghệ thuật chính xác và tinh vi. Hai bản lĩnh này cũng mang lại cho anh không ít lợi ích, với tư cách là một "thiện xạ", đời sống quân ngũ khuôn phép của anh có thêm chút đặc quyền linh hoạt, cho phép anh có một chút dư dả để làm "chính mình". Bản lĩnh thứ hai cũng chính vì thế mà giúp anh quen biết người vợ sau này.

Tôn Siêu có vẻ là một người bị mê hoặc bởi sự chính xác và tinh vi, trong tất cả các ngành nghề trên thế gian này, nếu có nghề nào phù hợp với anh hơn là một nghệ nhân gốm sứ, thì đó chính là nghề "thánh hiền". Cả hai đều là sự nghiệp chú trọng sự tinh tuyết và duy nhất. Sau khi say mê men kết tinh, anh canh giữ ở cửa lò, thận trọng tựa như thánh hiền giữ gìn một tâm hồn, mặc dù bên ngoài lò có bảng dụng cụ, trong lò có que dò nhiệt, cả hai đều có thể biết được nhiệt độ, nhưng đều không phải là cách chính xác nhất, cách chính xác nhất vẫn phải dựa vào quan sát bằng mắt thường. Có một lần, xem đến mức quên cả trời đất, cuối cùng bị ngộ độc khí ga, toàn thân sốt cao đến bốn mươi mốt độ, nằm viện Vinh Tổng hai tuần lễ. Đợi cơ thể khỏe lại, anh vẫn cứ kè kè đi xem lò như cũ, chỉ là đã cải thiện thiết bị thông gió, đồng thời mua thêm mặt nạ phòng độc và kính bảo hộ mắt.

Có một lần trò chuyện với bạn bè, vô tình hỏi thăm tình hình gần đây của một người bạn khác.

"Cậu ta ấy à, cậu ta không thành công được đâu, Thượng đế không giúp cậu ta đâu." Người bạn đó là người Tứ Xuyên, ăn nói cực kỳ giỏi.

"Tại sao?" Tôn Siêu từ trước đến nay vẫn là người thật thà, không hiểu tại sao một người lại bị trời xanh bỏ rơi.

"Bởi vì cậu ta cứ thay đổi xoành xoạch ấy mà——kết quả là Thượng đế cũng chẳng hiểu nổi cậu ta muốn làm cái gì nữa!"

Câu nói của người bạn chỉ là một trò đùa. Anh nghe xong, lại như bị gậy đánh thức, một con người nếu không thể làm tròn bổn phận và thực tế, hôm nay đông ngày mai tây, đến cả Thượng đế cũng làm cho lú lẫn, muốn giúp cũng chẳng biết giúp từ đâu!

Thế là anh càng thêm tập trung canh giữ lò gốm của mình, cũng như lớp men kết tinh yêu dấu.

Lần đầu tiên tiếp xúc với đồ gốm, là vì nhu cầu công việc (lúc học ở trường Mỹ nghệ chọn chuyên ngành điêu khắc, mà nghệ thuật gốm sứ lại là đặc quyền của khoa mỹ thuật ứng dụng), lúc đó anh ở phòng khoa học kỹ thuật của Bảo tàng Cố cung, cùng với ông Tống Long Phi hứng thú bừng bừng đi làm gốm đen, gốm màu... mua rất nhiều sách, tích lũy rất nhiều tài liệu, đối với cái tính cách ương ngạnh kiểu "trước khi mở cửa lò, hoàn toàn không dám khẳng định" của gốm sứ, anh đã vô cùng tâm phục khẩu phục. Đứng trước bài toán kép gồm nghệ thuật và khoa học, anh bừng bừng ý chí chiến đấu. Sinh thời anh thích những thứ khó nhằn, giống như hồi hai mươi tuổi, đọc cuốn "Cổ đại triết học sử" của Hồ Thích, chính là một trận chiến cam go. Bản thân không có nền tảng, không có thời gian, lại càng không có thầy giáo, niềm tin duy nhất là đằng nào chữ Trung Quốc cũng nhận thức được, người ta viết ra được hết rồi, chẳng lẽ mình đến xem cũng không hiểu nổi sao, thế là nhét sách vào túi, lúc xe dừng trên đường huấn luyện hoặc diễn tập thì lấy ra xem, không hiểu thì tra từ điển, một cuốn sách đọc ròng rã nửa năm, cuối cùng cũng nuốt chửng cho qua chuyện được, hiểu hay không thì không dám nói, nhưng ít nhất sau này xem những cuốn sách tương tự thì không còn cảm thấy khó khăn nữa.

Say mê tìm tòi đến cùng gốc rễ, say mê sự đầu tư trăm phần trăm, cuộc sống hóa ra cứ thế mà trôi qua, nào ngờ có một ngày phía sau núi bỗng nhiên lở đất, toàn bộ phòng khoa học kỹ thuật đều bị vùi lấp trong đất đá, anh gạt những thanh thép trên mái nhà sau khi xi măng bị đập nát để bò ra ngoài, lại một lần nữa nhặt lại được một cái mạng. Tất cả những cuốn sách dày công sưu tầm, tất cả những tài liệu từng yêu thương đều bị vùi lấp cả, ba trợ lý cũng đã chết, vẫn còn nhớ một trợ lý ở bên trong cất tiếng kêu đầy thảm thiết: "Thầy Tôn ơi! Thầy Tôn ơi! Mau lên!"

Sinh ra là thế này đây, mỏng manh biết bao, dễ tổn thương biết bao! Trải qua kiếp nạn này, anh quyết tâm phải cắt đứt một cách vô tình nhất, vứt bỏ tất cả những thứ khác, chỉ toàn tâm toàn ý làm một loại men kết tinh mà thôi!

Người Nhật đôi khi gọi nghệ thuật gốm sứ là "nghệ thuật viêm", khiến người ta xem xong không khỏi giật mình. Nghệ thuật trên đời, có những thứ thực sự phải trải qua ngọn lửa hàng nghìn độ nung nấu, vạn vạn tình cảm tôi luyện, thì mới có thể thành hình trọn vẹn được. Nghệ thuật gốm sứ chính là loại này. Đồ gốm là một thứ kỳ lạ, vừa có thể là trò nhào nặn vô tư của trẻ nhỏ, vừa có thể là học vấn cả đời nghiên cứu không hết, tìm tòi không cùng. Ngó lại con người chẳng lẽ cũng là tạo hóa nhào nặn khéo léo hay vụng về đó sao? Bằng không tại sao con người cũng là một cá thể vừa đơn giản lại vừa phức tạp đến thế? Tại sao con người cũng là một loại nghệ thuật mà đầu dò không thể đo lường rõ ràng, khuôn phép chế độ không thể vét cạn, màu men lênh láng không thể định hình? Bản thân con người chẳng lẽ cũng là một thành phẩm được làm từ nước, làm từ lửa, và lại chịu sự đày đọa trong lửa đó sao?

Về mặt lý luận nghệ thuật, có người cho rằng tác phẩm buồn vui là do hoàn cảnh cá nhân đưa lại, thật ra câu nói này chỉ đúng một nửa. Molière cả đời nghèo túng khốnốn, cuối cùng chết trên sân khấu, vậy mà lại là bậc thầy hài kịch. Mozart nghèo bệnh bủa vây, chết trẻ, nhưng các chương nhạc của ông lại hoa mỹ mượt mà, tựa như rạng đông chân trời, suối hoa xuân thẳm, hoàn toàn chẳng biết trên đời có sầu lo. Có người là chiến binh kỳ lạ, chịu tổn thương càng nặng, chảy máu càng nhiều, anh ta càng cố ý giấu đi nỗi đau đớn thương tâm, chỉ cho bạn thấy, cũng chỉ cho phép bạn thấy nụ cười của anh ta. Tôn Siêu có lẽ cũng là loại người này, nhìn thấy men kết tinh của anh, trong suốt xinh đẹp, chỗ trong suốt là tuyết, lúc rực rỡ kỳ ảo thì giống như quặng thạch anh tím nguyên chất, khiến người ta liên tưởng đến mica, liên tưởng đến sông băng, liên tưởng đến biểu đồ lát cắt tế bào mỏng manh đều đặn. Tôi tuy vì xu hướng tính tình, từ trước đến nay vẫn thiên về vẻ đẹp mộc mạc chất phác, cũng đành phải thừa nhận nghệ thuật tinh tế không tì vết mà Tôn Siêu đang theo đuổi, sự tinh thuần thuần mỹ này, hầu như có thể giải thích là một sự hờn dỗi. Số phận, mày muốn ban cho tao sỏi cát sao? Được, tao sẽ báo đáp lại bằng trân châu. Số phận đẩy ta vào lửa lò sao? Ta cứ cố tình sinh ra đóa hoa sen trong lửa. Một chiếc đĩa gốm, là sự định tĩnh và trí huệ sau nỗi đau đớn tột cùng, sự giày vò tột cùng, vết thương tột cùng. Những vật dụng từng trải qua lửa ấy, giờ phút này đã nguội lạnh như ngọc cổ, diễm kiều tựa hoa sương. Đã trải qua lửa——nhưng không để người ta nhìn thấy cái vẻ khói lửa hun đúc, đã trải qua lửa——nhưng chỉ cho phép người khác nhìn thấy thứ ánh sáng trầm mặc thu liễm.