Lòng trắc ẩn, đôi khi không tiện dễ dàng trao đi, người đón nhận luôn cảm thấy hễ cứ được người khác thương hại thì địa vị và thân phận liền phân định cao thấp ngay, thế nên một khoản tiền bố thí, một lời an ủi, đều phải thật thận trọng. Nhưng đối với người xưa, lại không có giới hạn này, sau khi lật giở sách vở, bạn hoàn toàn có thể khóc lớn, mà không cần bận tâm đến lòng tự trọng của họ, những tình cảm cao quý nhất của nhân loại nhờ vậy được duy trì không suy suyển.

Văn nhân ngàn đời, đường đời lắm nỗi gian truân, nhưng tôi lại đặc biệt thương xót Thái Ấm, sách ghi lại rằng ông: "Thuở trẻ bác học, thích văn chương... tinh thông âm luật, lại giỏi gảy đàn, thạo thư pháp, lúc nhàn rỗi ngâm vịnh đồ cổ, không giao thiệp với người đương thời..." Sau đó lại nhắc đến lúc ông bị tống giam rằng "xin bêu đầu chặt chân để viết tiếp sử nhà Hán, không được phép. Sĩ đại phu phần nhiều thương xót cứu giúp, nhưng không thể được, bèn chết trong ngục."

Là một nghệ sĩ bác học, cô độc, "không giao thiệp với người đương thời", bản thân ông đã mang sẵn sự bi kịch nồng đậm nhường ấy, cho đến khi bị giam cầm trong cục diện chính trị hỗn loạn, ngay cả sự may mắn của Tư Mã Thiên cũng không có! Thậm chí ông tình nguyện xăm mặt chặt chân chỉ mong hoàn thành một bộ Hán sử, vậy mà cũng bị cự tuyệt, tưởng tượng cảnh phẫn uất ngút trời của ông đủ sức làm rung chuyển cả bầu trời đầy sao. Điều đáng tiếc không phải là thể xác sáu thước chết oan trong ngục, mà là tài văn chương rực rỡ dồi dào chưa từng được người đời nhìn thấy ấy!

Mà điều đáng hận hơn cả là nỗi oan ức sau khi chết, chẳng biết vì sao, ông lại biến thành kẻ phụ tình bạc nghĩa ngược đãi Triệu Ngũ Nương trong tuồng tích dân gian, trong thơ của Lục Phóng Tiên Vượng từng cảm thán rằng:

Ánh chiều tà đường cổ thôn nhà họ Triệu, ông lão mù đánh trống đang diễn tuồng, chuyện phải trái sau khi chết ai thèm quản, khắp thành tranh nhau hát khúc Thái Trung Lang.

Để cho tên tuổi của mình bị những nghệ nhân giang hồ mù quáng lăng nhục ở từng con phố, nếu Thái Ấm dưới suối vàng mà biết, sao có thể không hận! Và mỗi một người lật giở lịch sử, hễ đọc đến cái tên bất hạnh này, lại sao có thể không cảm thán sự đảo điên vô thường của chuyện đúng sai.

Lý Tư, cái tên gắn liền với đế quốc Tần, dường như cũng nhuốm màu huy hoàng và đoản mệnh của đế quốc ấy.

Những năm tháng tuổi trẻ hào khí ngất trời, ông từng là một kẻ ngạo mỉm cười với thiên hạ biết bao, ông từng nói: "Nỗi nhục nào lớn bằng việc ti tiện, mà nỗi bi thương nào lớn bằng sự nghèo khó, lâu ngày ở vị trí ti tiện, chốn khốn cùng, chê bai đời mà ghét lợi lộc, tự gửi gắm vào chốn vô vi, đây nào phải tâm tình của kẻ sĩ!"

Ông từng tha thiết khao khát biết bao chút vinh hoa phú quý say lòng người ấy.

Nhưng trên con đường làm quan nhiều trắc trở, cuối cùng ông đã phải trả giá bằng tính mạng của chính mình và con trai, vào lúc sắp lâm hình, ông rầu rĩ bảo con là Lý Hữu rằng: "Ta muốn cùng con lại dắt chó vàng, cùng ra cửa đông Thượng Thái, đuổi thỏ khôn, há có thể được sao?"

Khi hạnh phúc chợt ngộ ra, thì đã quá muộn màng để mà ôn lại rồi!

Lúc ấy, ông từng nhớ về mùa xuân ở Thượng Thái thuở thiếu thời, một mùa xuân trong suốt và mỏng manh!

Mùa xuân khác biệt với kinh đô! Ông sẽ nhớ đến người thầy của mình là Tuân Khanh, vị tiên tri hiền hòa ấy, nhà tiên tri vì ông phò tá nhà Tần mà tức giận đến mức bỏ ăn, ông đã học "thuật đế vương" từ người, nhưng đến cuối cùng vẫn không thể thấu hiểu triết lý "vật cực tất phản" của người.

Dắt chó theo con, cùng nhau đi đuổi thỏ rừng, thứ hạnh phúc mà bất kỳ người nông dân nào cũng có được ấy, lại chính là tiếng nói sảng trong cơn mê sảng lúc lâm hình của thừa tướng nhà Tần Lý Tư.

Năm 208 trước Công nguyên, giữa chợ Hàm Dương có hai cha con bị xử tội chém ngang lưng, từng ở vị trí cao ngất của Thừa tướng nhà Tần, để lại biết bao nhiêu bài văn khắc đá hùng tráng, vậy mà cuối cùng vẫn không tránh khỏi cái kết cục thảm khốc đến thế!

Xem bi kịch trong rạp hát thì rất dễ dàng, chúng ta có thể tự an ủi rằng "đó là giả", nhưng khi đọc sử thì lại chẳng biết phải an ủi bản thân ra sao. Người đọc sử giống như người quản lý trong ngành lò mổ, bản thân tuy không trực tiếp ra tay tàn sát, nhưng luôn bận rộn với việc kiểm điểm những dòng máu chảy.

Chúng ta chỉ biết Hoa Lụy Phu Nhân họ Từ, còn tên thật của nàng thì hoàn toàn không hay biết, người con gái quá xinh đẹp dường như đã được định sẵn chỉ thuộc về kẻ biết thưởng thức nàng, chứ không thuộc về chính mình.

Sách cổ miêu tả nàng như thế này: "Sắc phong Quý phi, hiệu là Hoa Lụy Phu Nhân, ý nói hoa không đủ để ví với sắc đẹp của nàng, tựa như nhị hoa nhẹ nhàng thanh thoát, lại được thăng hiệu là Tuệ phi, đúng như tính cách của nàng vậy."

Một thiếu nữ tựa đóa hoa, một thiếu nữ cổ điển đài các biết bao, thiếu nữ vì có sắc đẹp mà được nuông chiều nuôi dưỡng!

Mà sau đó, hậu Thục vong quốc, nàng đã viết nên bài thơ vong quốc nổi tiếng ấy.

Quân vương trên thành dựng cờ hàng, thiếp ở chốn thâm cung nào hay biết, mười bốn vạn người cùng cởi giáp, tuyệt nhiên không một kẻ là nam nhi.

Không một kẻ nam nhi nào, thì biết làm sao đây? Mạnh Sưởng không phải nam nhi, mười bốn vạn kẻ mặc giáp không phải nam nhi, mối hận vong quốc đành phó mặc cho dòng lệ của một mỹ nhân.

Phó mặc cho tâm hồn mềm mại tựa đóa hoa.

Nước mất trôi dạt sang nhà Tống, tương truyền nàng từng để lại nửa bài Thải Tang Tử trên vách trạm dịch Tiết Mông, ngây bút từng viết ra hàng trăm bài cung từ ấy, cuối cùng lại đề nửa khúc tiểu từ ở trạm dịch lúc hoảng loạn:

Mới rời đường Thục lòng tan nát, mối hận chia ly miên man, ngày xuân tựa năm dài, trên lưng ngựa chốc chốc lại nghe tiếng chim đỗ quyên...

Chỉ nửa bài! Hậu chủ Nam Đường khi thành phá, cổ tay run rẩy cũng chỉ để lại nửa bài từ. Nửa bài là nỗi đau đớn tột cùng của nhân gian. Nửa bài là niềm hối hận muôn đời không thể bù đắp! Trên lưng ngựa nghe tiếng chim quyên hót, nỗi bi thương ấy rốt cuộc lớn nhường nào? Nửa đoạn không viết tiếp được ấy còn bi thảm hơn cả phần đã viết ra.

Núi Thục nước Thục thanh bình u tịch, vách trạm dịch cô quạnh đứng trầm mặc trong gió xuân, làm chứng cho người con gái bước qua đường Thục mang nỗi buồn thảm thiết tựa tiếng chim đỗ quyên kêu.

Khúc "Hà Mãn Tử" trong từ, tương truyền là khúc nhạc mà ca sĩ Thương Châu muốn dùng để chuộc tội khi sắp bị hành hình, không bắt được thỏ, chỉ hoài công lưu truyền lại khúc âm thanh đau đớn kết đọng ấy.

Trong Nhạc phủ tạp lục từng ghi chép lại một đoạn mang tính kịch về khúc nhạc này:

Thứ sử Lý Linh Diệu bày tiệc rượu, để ca kỹ họ Lạc hát khúc "Hà Mãn Tử", ai nấy đều khen tuyệt diệu, Bạch tú tài nói: "Nhà ta có ca kỹ, hát khúc này âm điệu rất hay." Bèn triệu đến, ra lệnh hát, cất giọng trong trẻo cao vút, hầu như không phải âm thanh bình thường, họ Lạc liền vội hỏi rằng: "Có phải Hồ Nhị Tử ở trong cung không?" Ca kỹ nhìn chăm chú rồi đáp: "Chẳng phải ngài là Lạc Cung Phụng ở Lê Viên hay sao?" Hai người nhìn nhau khóc òa, đều là người thời Khai Nguyên Thiên Bảo cả.

Nghe khúc âm xưa chốn đất khách, gặp lại cố nhân nơi xứ người, há đều là kịch vui sao? Cung nữ tóc bạc ngồi kể chuyện thời Thiên Bảo vốn dĩ đã đáng thương rồi, thế nhưng Lê Viên tan tác trôi dạt chân trời góc bể, lại sao có thể không đáng tiếc ngậm ngùi?

Sau sự vĩ đại, cảm giác nhỏ bé mới khó chịu làm sao, sau sự huy hoàng, sự ảm đạm mới khó khăn biết mấy, sau khi được trân trọng, việc bị lạnh nhạt mới khó nhường nào, huống chi lại thêm khúc Hà Mãn Tử thê lương ấy, khúc Hà Mãn Tử mà Bạch Cư Dị từng nói "Một khúc bốn từ ca tám điệp, từ đầu đến cuối toàn tiếng đoạn trường"!

Nghìn năm sau, còn ai nhớ đến nỗi bi ai của Hồ Nhị Tử và Lạc Cung Phụng nữa? Người ta chỉ quen tưởng nhớ Đường Minh Hưng và Dương Quý Phi, mấy ai đi đồng cảm với những nhân vật phụ nhỏ bé ấy? Nhưng nỗi bi ai tương tự vẫn diễn ra trong mỗi thời đại, thời Thiên Bảo luôn quá ngắn ngủi, tiếng trống Ngư Dương còn vang vọng bên tai đập nổ tung những giấc mộng cũ, cơn mưa đêm Mã NgIê Phố nhỏ giọt cắt đứt hạnh phúc, những năm tháng mới thô ráp và tầm thường, nhưng lại dùng sự cường tráng vô song ép người ta phải cúi đầu. Đường Huyền Tông giao phó bản thân cho đạo sĩ tìm tiên, còn Hồ Nhị Tử và Lạc Cung Phụng chỉ đành giao phó bản thân cho vận mệnh lưu vong còn dài hơn cả sự vĩnh hằng.

Dưới ngọn đèn đọc chuyện lưu lạc tha hương của người khác, tôi không biết nên thương cho ca sĩ Thương Châu người soạn khúc, hay nên thương cho Hồ Nhị Tử và Lạc Cung Phụng người ca khúc — hay là thương cho chính mình đang vượt biển đến chốn hải đảo xa xôi.