[THAY ĐỔI]: Tưởng niệm cố đạo sư kịch nghệ Trung Quốc, Giáo sư Quý Mạn Côi

Thu đã sâu rồi.

Tiếng dế sau núi hòa lẫn trong làn mưa phảng phất, Đài Loan chìm trong một màn sương đèn, bà đã không còn ở thành phố này nữa.

Ký ức dường như cũng bắt đầu từ một đêm mưa, khi ấy bà mở một lớp biên kịch, tôi đến nghe giảng; lúc đó là mùa đông, những hạt mưa lạnh lẽo rơi suốt cả ngày, các bạn học dần dần không đến nữa, tiếng mưa và tiếng xe ồn ào trên đường Roosevelt thường mang một vẻ tiêu soái kỳ lạ, tôi chợt nhận ra mình không thể trốn học, không thể để một mình bà bơ vơ trong phòng học trống không. Tôi buộc phải đến lớp đúng giờ.

Tôi vẫn thường nhớ hình ảnh bà xách chiếc túi xách đủ thứ đồ lỉnh kỉnh, chật vật leo lên lầu ba, ngồi xuống là những trận ho kéo dài, thời tiết lạnh lùng vô cùng có hại cho khí quản của bà, bà ho rất vất vả, thường bị nghẹn đến mức không thở nổi, thế nhưng trước khi trận ho tiếp theo kéo dài tới, bà vẫn tranh thủ thời gian giảng thêm mấy chữ trong sách.

Không biết vì sao, mỗi khi nhớ đến bà, tôi luôn nhớ đến dáng vẻ bà xách túi xách, còng lưng lầm lũi bước tới — dường như đã đi qua mấy ngàn năm, bước ra từ lối đạo lý sư đồ cổ xưa, bước ra từ sân khấu cổ kính xa xôi, lại dường như đã đi qua mấy vạn dặm đường, vượt qua cả sa mạc hoang vu nhất, để dạy dỗ một học trò khờ khạo nhất.

Có lẽ là sự trùng hợp, có một lần tôi hỏi các sinh viên khoa kịch nghệ của Học viện Văn hóa có ấn tượng gì về bà, họ cũng nói rằng vẫn thường nhớ cảnh đứng trên phòng học lầu cao, nhìn bà chầm chậm xách túi xách bước lên con đường nhỏ trên núi. Sinh thời bà không thích chụp ảnh, nhưng hình ảnh của bà trong lòng chúng tôi luôn sống động.

Năm đó, để tưởng nhớ cha mẹ, bà đã thiết lập một "Giải thưởng kịch bản Tiên sinh kiêm Phu nhân Lý Thánh Chất", bà đã trao giải nhất cho vở kịch đầu tiên của tôi là "Họa", bà lại khích lệ chúng tôi nhất định phải đem đi công diễn. Trước khi quen biết bà, tôi chưa từng tin bản thân mình sẽ dấn thân vào công việc sân khấu kịch — tôi không tin mình lại ngốc nghếch như vậy, thế nhưng, cuối cùng tôi cũng đã ngốc rồi, con người ta chỉ khi bị chấn động bởi tinh thần của một kẻ ngốc khác, mới có thể trở thành một kẻ ngốc mới nổi.

Thường có người hỏi tôi tại sao lại viết kịch bản sân khấu, tôi có lẽ có rất nhiều lý do, nhưng lý do đầu tiên chính là "tôi đã gặp được một người thầy". Tôi không phải là một người có kế hoạch, lý do duy nhất để tôi làm việc là: "Nếu tôi thích người đó, tôi sẽ làm cùng người đó". Ngoài giờ dạy học, ngoài việc nhà và con cái, ngoài bao nhiêu công việc vụn vặt phức tạp, mỗi năm phải hoàn thành một vở kịch là một công việc nặng nhọc muốn đứt hơi, thế nhưng tôi vẫn làm, tôi không thể khiến bà thất vọng.

Sau "Họa", chúng tôi lần lượt cho ra mắt "Vô Bỉ Chi Ái", "Đệ Ngũ Tường", "Võ Lăng Nhân", "Tự Hanh" (chỉ công diễn tại Hồng Kông), "Hòa Thị Bích" và vở "Đệ Tam Giả" sắp được công diễn trong năm nay, những người hợp tác cùng như đạo diễn Hoàng Dĩ Công, thiết kế sân khấu Nhiếp Quang Viêm, cũng đều là học trò của bà.

Tôi vẫn còn nhớ, vào tháng tám năm ngoái, sau khi viết xong "Hòa Thị Bích", nửa đêm tôi gọi một chiếc xe đến Tân Điếm để gõ cửa nhà bà, lúc đó tôi chưa kịp chép lại, liền mang bản thảo gốc đến dâng cho bà xem. Sáng sớm hôm sau điện thoại của bà đã gọi tới, bà khích lệ tôi, khen ngợi tôi, lại dặn dò tôi chuẩn bị công diễn cho thật tốt, nghe điện thoại của bà, tôi vô cùng cảm động, chắc chắn là bà đã thức trắng đêm để đọc. Giờ nghĩ lại không khỏi cảm thấy áy náy, có phải tình yêu thương quá đỗi ôn hậu của bà đã làm hư tôi rồi không, tại sao lúc hừng hực khí thế đến gõ cửa vào nửa đêm, tôi lại không hề nghĩ đến tuổi tác và cơ thể của bà? Lúc đó có phải bà đang bệnh rồi không? Hay là bà sống quá lạc quan và tích cực, khiến tất cả chúng tôi đều quên mất tuổi tác và cơ thể của bà?

Tôi từng nhận lời mời của Tạp chí Văn nghệ Ấu Sư để viết cho bà một bài giới thiệu tiểu sử và niên biểu, trong một thời gian dài, tôi quan sát kỹ càng cuộc sống của bà, bà ăn rất ít (trong nhà ngược lại thường có bánh ngọt), ăn mặc cũng qua loa, nhà cửa và đồ đạc cũng chỉ chọn loại đơn giản thiết thực, ngay cả taxi cũng ít khi đi. Tôi nhớ mình từng đưa bản thảo đã viết cho bà xem, bà chỉ nói: "Viết hay quá — sao tôi lại tốt thế này chứ?" Tiếp đó bà lại nói: "Đọc bài viết của cô người ta sẽ hiểu lầm là tôi cô đơn lắm, thực ra tôi thích náo nhiệt nhất, họ hàng bạn bè đều đến đông đủ thì tôi mới thích chứ!"

Đó là sự thật, cuộc sống độc thân của bà trôi qua bình yên, náo nhiệt lại ấm áp, bà thích tất cả mọi thứ vui vẻ, bà giống như một đứa trẻ. Hiếm khi thấy người phụ nữ độc thân nào lại yêu trẻ con đến thế, đương nhiên lũ trẻ cũng yêu bà, bà chỉ chơi cùng trẻ con, tặng sô-cô-la cho chúng, lúc ở bên trẻ con bà chỉ là một đứa trẻ, không phải là học giả, không phải là giáo sư, không phải là ủy viên.

Có một đêm, tôi bắt gặp ngoài phòng bệnh hai nữ sinh từng được bà dạy dỗ, nói là nữ sinh, thực ra đã là những người mẹ tóc điểm sương có con học đại học rồi, đó là học sinh được bà dạy tại Trường Trung học Bồi Đạo Quảng Đông trong khoảng thời gian một năm giữa lúc tốt nghiệp đại học và bước vào viện nghiên cứu, tính ra đã gần nửa thế kỷ rồi. (Thầy Lý những năm đầu từng dùng tiếng Anh viết một kịch bản tên là "Nửa thế kỷ", nội dung viết về câu chuyện một nhà truyền giáo hiến dâng cả đời, thực ra bây giờ nhìn lại, chính bản thân cô cũng là một nhà truyền giáo đã hiến dâng cả nửa thế kỷ). Lúc chúng tôi cùng ngồi trên hành lang trò chuyện, người phụ nữ ấy lấy ra bức thư con trai viết từ Đài Nam, trong thư nhắc nhở đến thầy Lý, cậu thanh niên lớn đó nói rằng: "Ngoài bố mẹ ra, người con nhớ nhất chính là cô ấy." — Bà chính là một người được người khác hoài niệm, được người khác yêu thương như thế.

Là học trò của bà, đôi khi không tránh khỏi tò mò muốn biết về chuyện tình cảm của bà, đối với một người yêu cái đẹp, yêu sinh mệnh như bà, rất khó tưởng tượng rằng bà chưa từng yêu đương lần nào, đương nhiên, chẳng ai ngại ngùng mà hỏi thẳng bà cả, tôi vì thuận tiện viết niên biểu nên đã dò dã tìm hiểu một chút, tôi hỏi bà: "Đời này của cô có người nào ảnh hưởng đến cô nhiều nhất không?"

"Có, chính là cha tôi, thái độ không lùi bước vì chân lý của ông đã ảnh hưởng cực kỳ lớn đến tôi, bút danh Vũ Sơ của tôi (tên của Lý lão tiên sinh là Lý Triệu Lân, tự Vũ Sơ, Thánh Chất là tên theo gia phả) chính là để tưởng nhớ ông." Ngoài các bậc trưởng bối, tôi cũng hỏi đến những người cùng thế hệ, trong số những người cùng thế hệ liệu có người bạn nào mà cô nể phục và đã đem lại ảnh hưởng trọn đời cho cô không." Bà trầm ngâm suy nghĩ một lúc rồi nói: "Có chứ, tôi có một người bạn nam, học lực rất giỏi, trước khi quen cậu ấy tôi chỉ thích chơi bời, không coi trọng những người chăm chỉ cho lắm, viết văn cũng chỉ cảm thấy dựa vào tài khí là đủ, thế nhưng cậu ấy đã khuyên nhủ tôi, khiến tôi hiểu được tầm quan trọng của việc chăm chỉ học tập, chỉ dựa vào tài khí thôi là không được đâu — cho đến nay tôi vẫn đang chăm chỉ, có thể nói là chịu ảnh hưởng từ cậu ấy."

Là một thiếu nữ, tôi rất khó tin một cô gái lại tâm phục khẩu phục một chàng trai mà lại không yêu cậu ta, nhưng tôi không biết người chàng trai học rất giỏi ấy hiện giờ đang ở đâu, họ có từng yêu nhau không? Tôi thậm chí còn không dám hỏi cậu ta tên là gì. Giữa họ có lẽ chẳng có gì bắt đầu, chẳng có gì xảy ra — đương nhiên, tôi thà tin rằng có một câu chuyện đẹp đã bị năm tháng bỏ quên.

Theo lời hai nữ sinh từng được bà dạy ở Bồi Đạo kể lại: "Cũng không phải đặc biệt ôm chủ nghĩa độc thân gì đâu, chỉ là không gặp được người nào tốt bằng cô ấy mà thôi." Tôi cảm thấy lời nói đó rất đáng tin, muốn tìm một người có học thức, có khí độ, có nguyên tắc, có nhiệt huyết giống như bà, xét trong thế gian hiện nay, quả thực quá khó khăn. Phần lớn những người có học vấn thì không chịu làm việc, người chịu làm việc thì lại không có học vấn, sự cô đơn của thầy Lý đâu chỉ nằm ở chuyện hôn nhân, sự cô đơn của bà trong việc xướng minh vận động kịch nghệ cũng lớn lao biết nhường nào!

Có một lần, một tiên sinh tên là Giang Vỹ đến từ Hồng Kông sang Đài Loan bái kiến bà, tôi dẫn anh ấy đến thăm bà, bà rất vui mừng, tặng anh ấy một bộ chữ ký nổi tiếng. Lần thứ hai tiên sinh Giang sang Đài Loan, bà còn mời anh ấy một bữa cơm. Có lẽ vì bản thân là người Đài Sơn, khá quen thuộc với xã hội Hoa kiều, cho nên hễ nghe nói ở hải ngoại diễn kịch, là bà lại vô cùng vui sướng, vô cùng hưng phấn, bà có một bản lĩnh siêu phàm, chính là trong lúc hoàn cảnh vô vọng nhất, vẫn tràn đầy hứng khởi, vẫn tin tưởng vào ngày mai.

Tôi vẫn còn nhớ bữa ăn hôm đó, bà hỏi tôi muốn đi quán nào, tôi vì biết bà vốn dĩ tiết kiệm (bà vì đã quen tiết kiệm, ngược lại chưa từng cảm thấy bản thân đang chịu cảnh tiết kiệm, thế cho nên bạn chưa từng cảm thấy bà là một người đang chịu khổ) nên đã đề nghị bà đến quán Vân Nam Nhân Hưởng Viên ăn món "mì qua cầu", hiếm khi thấy bà có khẩu vị cực kỳ tốt, liên tục khích lệ chúng tôi gọi thêm chút đồ ăn, bà đã nói một câu vô cùng nhân hậu: "Cứ thoải mái gọi đi, các cô có ăn nữa, cũng không thể ăn tôi đến mức nghèo đi, không ăn, cũng chẳng thể khiến tôi giàu lên được." Thế mà nay, mới cách một năm, lời nói vẫn còn vẳng bên tai, thế mà người thầy ấy lại mãi mãi không bao giờ nếm một chút khói lửa nhân gian nào nữa, tiệc tàn là tàn luôn mãi mãi.

Mùa thu năm nay tôi từ nước ngoài trở về, viết xong kịch bản liền muốn đến thăm bà, từng hỏi Hoàng Dĩ Công xem bà có thể ăn được gì, "Bà ấy chẳng ăn gì được nữa cả, ba tháng nay, tôi chỉ mang đu đủ đến một lần, đằng nào mang gì cho bà ấy cũng chẳng ăn được nữa rồi —"

Tôi nhớ lại vở kịch cuối cùng của bà "Dao Trì Do Mộng", Hán Vũ Đế từng miêu tả cái chết như thế này:

Ngươi đến nay vẫn có thể sống trên đời, đang đi, đang động, đang bước, đang bàn, đang nói, đang cười; có thể ăn, có thể uống, có thể ngủ, có thể thức, lại ca, lại hát, thụ hưởng năm vị, thưởng lãm năm sắc, lắng nghe năm âm, còn bà ấy, lại vùi mình trong bùn đất lạnh lẽo tối tăm, dung nhan hoa lệ ấy, linh tính thông tuệ ấy... đều... đều... đều...

Lòng buồn bã hồi lâu.

Thầy Lý và tôi đều là tín đồ Cơ Đốc giáo, đều tin vào sự sống vĩnh hằng, lúc bà chìm trong sự đau đớn tột cùng, chúng tôi từng nắm chặt tay nhau cùng cầu nguyện, theo lý mà nói thì nên xem nhẹ cái chết — thế nhưng tôi vẫn vô cùng bi thương, tôi đinh ninh rằng một người tin vào sự sống vĩnh hằng suy cho cùng là người yêu thiết tha sự sống, mà người yêu thiết tha sự sống thì không thể tránh khỏi sự đau đớn xót xa vì sinh ly tử biệt.

Nếu chúng ta có thể yêu thương một ai đó, nếu chúng ta muốn nói một lời cảm ơn với ai đó, nếu chúng ta muốn tặng quà cho ai đó, thì hãy nhân lúc còn sớm nhé! Bởi vì chẳng ai biết ngày mai mình còn có thể bày tỏ được nữa hay không.

Thực ra, lúc tôi về nước vào đầu tháng tám, nếu lập tức đi thăm bà, khi đó tinh thần bà vẫn còn rất cường tráng, nhưng tôi lại liều mạng chạy đua để hoàn thành một kịch bản mới "Đệ Tam Hại", viết xong rồi lại thức trắng đêm chép lại, thế nhưng tôi vẫn chạy thua, đợi đến khi tôi mang kịch bản đã chép xong đến phòng bệnh sau hai mươi ngày về nước, bà đã bước vào giai đoạn nguy kịch, đôi mắt không thể mở nổi, giọng nói phải áp sát vào ngực mới nghe thấy được, bà không thể mở mắt ra để đọc kịch bản của tôi được nữa. Tử Kỳ đã chết, bảy dây đàn này còn đàn cho ai nghe đây? Thế nhưng tôi sẽ không đập vỡ cây đàn của mình, người thầy của tôi tuy đã khuất, nhưng trong chúng sinh chắc chắn vẫn có một người đủ để làm thầy làm bạn của tôi, tôi tuy không biết người đó ở nơi nào, nhưng sao lại không thể ôm đàn đứng đợi ở ngã tư đường lớn chứ, nghệ thuật sân khấu kịch rồi sẽ có một ngày được người ta đón nhận.

Đầu năm, lúc mọi người cùng nhau chuẩn bị công diễn vở "Dao Trì Tiên Mộng" của thầy, trong lòng đã mang theo vài phần u sầu, Nhiếp Quang Viêm từng nói: "Cố gắng làm cho tốt nhé, người già cũng đã bảy mươi tuổi rồi, tinh lực sau này ra sao thật khó mà nói trước, chúng ta có lẽ là lần cuối cùng góp sức cho bà ấy rồi." Không ngờ lời nói ấy lại ứng nghiệm thành lời sấm truyền, bà quả nhiên phải phẫu thuật ba tháng sau khi vở "Dao Trì Tiên Mộng" công diễn, và qua đời sau bảy tháng điều trị. "Dao Trì Tiên Mộng" sau đó đã giành được giải Kim Đỉnh cho vở diễn xuất sắc nhất, còn đạo diễn Hoàng Dĩ Công thì giành được giải đạo diễn xuất sắc nhất, tôi không biết đối với một nhà kịch nghệ trọn đời không đổi chí hướng như bà thì vinh dự này có thể tăng thêm cho bà điều gì, nhưng ít nhiều cũng thể hiện sự tôn trọng mà xã hội dành cho bà.

Có một lần, bà cười đùa nói với tôi:

"Người Quảng Đông chúng tôi có câu nói thế này: 'Muốn chịu uất ức, cứ đi diễn kịch.'"

Tôi không biết cả đời bà vì kịch nghệ mà phải chịu bao nhiêu uất ức, nhưng tôi biết rằng, cho dù là ở tuổi xế chiều, cho dù đã chịu đựng uất ức cả một đời, bà vẫn luôn vui vẻ, an nhiên. Thậm chí sau khi phẫu thuật, thấy rõ là không thể cứu chữa, thế mà bà vẫn đang lên kế hoạch khi nào xuất ngoại, khi nào ra nước ngoài để sắp xếp trường học có thể theo học cho hai học trò Hoàng Dĩ Công và Ngưu Xuyên Hải, tìm kiếm một suất học bổng du học chuyên sâu, tâm nguyện chưa thành mà bà đã buông tay ra đi, Dĩ Công và Xuyên Hải sau này có lẽ sẽ có cơ hội học lên cao, hoặc vì sự ra đi của ân sư mà không còn ai sẵn lòng bồi dưỡng họ nữa, nhưng dù thế nào đi nữa, họ đã nhận được di sản đẹp đẽ nhất từ bà, chính là sự chân thành và lòng quan tâm của bà.

Bà nằm trên giường bệnh bốn tháng, trên bàn lúc nào cũng đặt một cuốn Kinh Thánh, trước giường lúc nào cũng có một người quản gia một lòng trung nghĩa tên là A Mỹ, tên thật của bà ấy là Lý Mỹ Đan, cũng đã sáu mươi tuổi, là người cùng tộc ở ngôi làng bên cạnh của thầy Lý, đi theo thầy Lý từ sau chiến tranh kháng chiến cho đến tận bây giờ, bà ấy là một phụ nữ theo kiểu cũ gầy gò, mắt to, khuôn mặt nhẵn nhụi, suốt ngày mặc trang phục truyền thống màu đen mà trên môi luôn nở nụ cười, lúc thầy lâm trọng bệnh từng muốn tăng lương cho bà ấy vì sự chăm sóc vất vả, bà ấy buồn bã nói: "Còn nhắc đến tiền nong gì chứ? Tôi đã phụng sự bà ấy cả đời rồi, tôi cần tiền để làm gì chứ? Bà ấy đã đi đến những ngày cuối cùng rồi, cho dù không trả tiền, tôi vẫn sẽ chăm sóc." Tôi dành cho bà ấy một sự kính trọng chân thành.

Đại đế Alexander từng tự nhận: "Ta hai bàn tay trắng đến, hai bàn tay trắng đi." Nhưng một người theo đạo Cơ Đốc như bà lại có thể đổi câu nói này thành: "Tôi hai bàn tay trắng đến, nhưng lại mang theo hai nắm đầy ắp yêu thương và hy vọng để trở về, những gì tôi gieo trồng ở nhân gian là chút bất hủ dành cho người khác mà vẫn mãi tồn tại."

Cuối cùng tôi xin đem vở kịch mới "Đệ Tam Hại" và buổi công diễn của nó, như một bó cúc trắng, dâng lên trước linh cữu của người thầy mà tôi yêu quý, từng có người ca tụng tôi, từng có người phỉ báng tôi, chỉ có duy nhất bà, từng dùng trí tuệ và tình yêu thương để dạy dỗ tôi. Bà từng xem chúng tôi biểu diễn ở tiền đài và hậu đài, mà nay, tôi tin chắc rằng bà vẫn đang dịu dàng cúi mình từ vòm trời bao la để dõi theo thế hệ sân khấu chúng tôi.