Một

Có một lần, hẹn với bạn bè đi chuyến xe bảy giờ sáng tới Trụ Lỗ Các công viên quản lý xứ, nào ngờ đồng hồ báo thức hỏng, lúc tỉnh dậy đã là bảy giờ.

Tôi bật dậy, đổi sang đi máy bay, kịp thời chạy đến. Quản lý xứ phái người tới đón, nhưng người tới lại không quen biết tôi, thế là những người bạn đến trước liền tranh nhau miêu tả tôi một hồi:

"Cô ấy theo đạo Cơ Đốc."

"Cô ấy là người viết tản văn."

"Cô ấy nhìn có vẻ không căng thẳng, thật ra, căng thẳng lắm đấy!"

Miêu tả xong, mấy người bạn tự nhìn nhau bật cười, một đống lời lẽ trừu tượng thế này, bảo người thanh niên kia làm sao nhận ra người cần đón trong đám đông chứ?

Sự việc sau đó, họ kể lại cho tôi nghe, tôi cũng cười, ngoài mặt hờn dỗi, nói:

"Hừ, dẫu sao cũng là bạn bè, các cậu thế mà đến cả tôi trông thế nào cũng không nói ra được, thật đáng ghét."

Nghĩ lại, nhưng cũng có vài phần thổ lộ ngậm ngùi — thật ra, không trách họ, bảo tự tôi miêu tả chính mình, tôi cũng chẳng biết phải bắt đầu từ đâu.

Hai

Có một năm, dẫn theo hai đứa con nhỏ tuổi đi cả nhà sang Nhật Bản, thời tiết đang từ giữa hè chuyển sang thu, người đến lưng chừng núi Phú Sĩ, thuê một con ngựa hạt dẻ xinh đẹp để đi đường núi. Cành thấp khẽ phất trán, chim núi lượn quanh, trong máy nghe nhạc MP3 văng vẳng khúc cổ nhạc "tam huyền" mới mua. Nhấp một ngụm rượu vang do thôn núi tự ủ, đỏ nhàn nhạt, thơm nhàn nhạt... Tiếng móng ngựa lốc cốc, chuyến đi hoàn hảo hơn cả mong đợi...

Thế nhưng, tôi dừng lại trước một ngôi chùa trên núi, nơi đó dán một tờ thông cáo lớn, không thể không nhìn. Trên thông cáo có bức ảnh của một người đàn ông, kỳ lạ là tờ thông cáo tiếng Nhật đó, tôi vậy mà đại khái đọc hiểu được. Nội dung của nó nói rằng, hai tháng trước có một người đàn ông sáu mươi tuổi leo núi mất tích, trên người ông ấy ở gần vùng bụng vì từng phẫu thuật nên có một vết sẹo dài mười lăm cen-ti-mét, nếu có ai phát hiện người đàn ông này, xin hãy thông báo cho cảnh sát.

Bảo người ta dùng vết sẹo ở bụng để nhận dạng người mất tích, đương nhiên là ngầm định ông ấy đã là một cái thây rồi. Bằng không dựa vào tên để nhận nhau chẳng phải được rồi sao?

Ngẩn ngơ đứng trước chùa, tôi chợt thấy đau đớn khôn xiết, ngọn núi Phú Sĩ có bề ngoài an lành này đối với tôi là chốn dạo chơi lúc rảnh rỗi, đối với người đàn ông này lại là nơi chôn thây tàn nhẫn thay! Thời gian ư, số phận ư, bảo người ta phải nói thế nào đây?

Mà điều khiến tôi thực sự đau lòng chính là, đời người đến đây, trong cột đặc trưng vậy mà chỉ còn lại vài chữ đơn giản trần trụi nhường ấy: "Trên bụng có vết sẹo dài mười lăm cen-ti-mét"! Hóa ra con người một khi buông tay, tất cả mọi tính từ nhân gian đều đột nhiên thất bại, toàn bộ học thức, kinh nghiệm, chức vị, đất đai, cổ phần hay công trạng vĩ đại đều không còn can hệ gì nữa, đặc điểm thực sự thuộc về tấm thân này rốt cuộc có lẽ chỉ là một vết sẹo hoặc nửa cái răng sâu.

Ánh nắng trên núi nhạt nhòa tịch mịch, đất đen đặc trưng của vùng núi lửa bước lên xốp mềm dịu êm, mà tôi nhận thức được sự hiểm trở của núi. Mỗi khúc quanh đều tự thành họa phúc, mỗi ngã rẽ đều ẩn chứa sát cơ. Như tôi một khi sẩy chân, thì những tính từ trên tờ thông cáo tìm người đối với tôi sẽ không còn lấy một câu nào liên quan đến những thành tựu mà tôi đã nỗ lực suốt đời để giành lấy nữa.

Tôi đứng trước ngôi chùa, đứng trước tờ thông cáo tìm người của người gặp nạn trên núi mà tôi chưa từng quen biết, ủ rũ rơi nước mắt.

Ba

Tất cả những chữ "tôi", chẳng phải đều là một danh từ đó sao? Thế nhưng chúng ta là loài người phức tạp lại lải nhải, chúng ta phát minh ra tính từ — chỉ là lúc chúng ta miêu tả chính mình thì lại chợt cạn từ. Một con người hoàn chỉnh, há lại có thể dùng dăm ba câu vẽ vời bừa bãi?

Đối với tôi mà nói, làm tiểu nhân vật chẳng có gì không cam lòng, nhưng lại có một nỗi bi ai, chính là phải không ngừng điền bảng biểu, không ngừng đưa bản thân vào một mảnh giấy nhỏ vuông vức kỳ lạ. Bạn buộc phải không phiền hà kể lể cho người ta biết bạn sinh năm nào? Sinh ở đâu? Ngày sinh là ngày mấy? (Kỳ lạ: Tôi tại sao phải nói cho hắn biết ngày sinh của tôi chứ? Hắn đâu có tặng quà sinh nhật cho tôi.) Nhà ở đâu? Học vấn là gì, số chứng minh thư là mấy? Số hộ chiếu là mấy? Ngày tháng năm nào cấp? Số giấy bảo đảm công là mấy? May là tôi có chút thấy trước lo xa, ngay từ ngày đầu tiên đã học thuộc làu làu số chứng minh thư và hộ chiếu các thứ, để tiện cho việc có người bảo tôi điền bảng thì có thể không cần suy nghĩ mà trôi chảy như nước.

Thế mà, tôi vừa điền bảng, vừa không khỏi nghĩ "tôi" ở đâu cơ chứ? Tôi sao lại ở trong cái bảng nhỏ xíu đó cơ chứ? Những thứ tôi điền toàn là tài liệu không can hệ gì cả! Tổng số của các tài liệu cộng lại hoàn toàn không phải là tôi!

Đặc biệt hoang đường chính là những tờ bảng lớn, nó vậy mà yêu cầu bạn viết sở trường của bản thân, viết năng lực ngôn ngữ của bản thân, khuyết điểm của bản thân... Kỳ lạ, loại bảng biểu này có tác dụng gì chứ? Bạn phát nó cho Lương Thực Thu, khéo không chừng, ông ấy khiêm túc lên, cứng rắn chỉ chịu thừa nhận bản thân "hiểu sơ" tiếng Anh, bạn lại thế nào đây? Bạn phát nó cho đại ca giang hồ hạng A, chẳng lẽ hắn ta lại thừa nhận khuyết điểm của mình là "thích giết người" sao?

Tôi điền những tài liệu miêu tả bản thân này cũng luôn cảm thấy không yên tâm. Nhớ có một lần điền xong "khuyết điểm" xong, tôi dứt khoát lại thận trọng thêm vào một đoạn: "Những khuyết điểm này của tôi điền vào thật ra chỉ là khuyết điểm bản thân tôi biết, nhưng đã là khuyết điểm biết rõ, thật ra không tính là khuyết điểm nghiêm trọng. Khuyết điểm thực sự của tôi nhất định là khuyết điểm tôi không biết hoặc không chịu thừa nhận. Cho nên, nói một cách nghiêm ngặt, tôi thật sự không có năng lực viết ra khuyết điểm của mình."

Đối với tôi mà nói, xã hội lý tưởng đẹp đẽ nhất đại khái chính là xã hội không cần điền bảng điền biểu nhỉ! Xã hội như thế, bạn một mình đi trên phố, đối diện đi tới một người qua đường, hắn chặn bạn lại, nói:

"Ối? Cậu chẳng phải là đứa con thứ ba nhà họ Vương đó sao? Cậu tiên nhân ngày trước vừa qua sinh nhật ba mươi chín phải không? Tôi đương nhiên nhớ sinh nhật cậu, đó là ngày trước Tết Nguyên Tiêu một ngày mà! Bố cậu vẫn khỏe chứ? Hồi nhỏ ông ấy nghịch ngợm, ngã gãy chân một lần, sau đó nối lại được, bây giờ trời âm u có tái phát đau không? Không đau? À, thế thì tốt rồi. Em gái cậu gả có tốt không? Chồng con bé từ nhỏ đã không thích nói năng, em gái cậu thì luyên thuyên, xứng với nó cũng là do ông trời sắp đặt sẵn rồi. Cái lỗ tai trên tai con bé không sao chứ? Nó sinh ra mới được một tháng, có một ngày khóc mãi không thôi, cậu thấy phiền, tìm một cái kim liền đi châm lỗ tai cho nó, người lớn phát hiện ra, sợ chết khiếp, muốn đánh cậu, cậu nói bởi vì nghe nói phụ nữ châm lỗ tai đeo hoa tai thì có thể xuất gia gả chồng rồi, nó khóc làm người ta phiền, cậu muốn nhanh chóng châm lỗ tai gả nó đi cho rồi! Cậu nói sao tôi lại biết những chuyện này, sao lại không biết chứ? Trên cái thôn này chuyện nhà ai mà tôi không biết cơ chứ?..."

Xã hội như thế, từ đầu đến cuối đều biết góc tường nhà người ta có mấy khóm hải đường, ai nấy đều quen thuộc gà mái trong sân nhà đối phương, một đống tài liệu trong bảng biểu kia còn cần nó làm gì?

Thật ra tiểu nhân vật điền bảng biểu vốn dĩ đáng bi ai, đại nhân vật e rằng cũng không tránh khỏi nỗi bi ai này nhỉ? Một Hán Vũ Đế, cuộc đời của ông ấy viết lên mười cuốn tiểu thuyết kỳ tình cũng dư dả rồi. Nhưng con người vừa chết, theo thụ pháp, cũng chỉ rơi vào một chữ "Vũ" của Hán Vũ Đế, nghe có vẻ giống như con người này chỉ biết đánh trận vậy thôi. Thụ pháp dùng chữ các triều đại tuy không lớn lắm, nhưng đều là chữ tốt, giống như vị hoàng đế từng thốt ra câu "Sao không ăn thịt băm?", chết xong cũng kiếm được thụ hiệu "Huệ Đế". Dù sao chỉ cần làm hoàng đế, thì không "Nhân" cũng "Thánh", không "Văn" cũng "Vũ", không "Duệ" cũng "Thần"... Làm hoàng đế đến mức thế này, lại có ý nghĩa gì nữa chứ? Cuộc đời dài đằng đẵng, sau khi chết chỉ còn lại một chữ, trong cõi u minh phảng phất có một hàng cặp tài liệu nhỏ, đem Hán Vũ Đế với Lương Vũ Đế nhét vào chung một cái cặp, đem Đường Cao Tông và Thanh Cao Tông làm thành thẻ tài liệu loại mục giống nhau.

Bi đau thay, tất cả những chữ "tôi" vốn dĩ đều là "tôi", mà người khác lại vội vã đem bạn đánh số quy loại — cho dù là hoàng đế, cũng chẳng qua là nhét vào trong cặp tài liệu chạm vàng khắc ngọc để quy loại mà thôi!

So sánh ra, nữ hoàng Võ Tắc Thiên người đời chê trách kia lại tiêu sái biết bao, lúc lâm chung bà căn dặn người lại "vô tự bia". Với thân phận thái hậu của bà lúc bấy giờ. Chẳng lẽ lại không có văn nhân đương triều đến viết văn bia cho sao? Nhưng bà đã từ bỏ. Lúc trẻ, bà từng dùng một cái tên để miêu tả chính mình, đó là "Chiếu" (đọc là "chiếu"), là mặt trời, mặt trăng và bầu trời quang đãng. Nhưng khi về già, bà không cần bất kỳ danh từ nào nữa, càng không cần tính từ. Bà chỉ cần đơn giản chết đi, giống như một con ve mùa hè im lìm héo rũ khi thu đến, không cần nửa câu chữ thừa thãi để lo liệu ma chay, bà đã thắng, bởi vì không bận tâm.

Bốn

Mà đại hoang mờ mịt, kim cổ mịt mờ, trong gương mặt bình phàm của chúng sinh, ai là tôi, tôi lại là ai đây? Chúng ta lại là người bận tâm.

Truyền kỳ đời Minh "Mẫu Đơn Đình" có một Đỗ Lệ Nương, vào lúc bản thân biết rõ chẳng còn sống bao lâu nữa, một mực giãy giụa đứng dậy, đối diện với gương tự miêu tả lại hình dáng bản thân, lúc này mới an tâm chết đi. Chết không có gì đáng sợ, chỉ cần có thể lưu lại một bộ chân dung, cũng xem như gỡ gạc lại chút chiến thắng. Câu chuyện diễn biến đến đoạn sau, cô ấy sống lại, từ trong tranh cũng từ trong ngôi mộ bước ra, tác giả hình như tin rằng, miêu tả dung mạo bản thân một cách chân thực, chính là thủ pháp duy nhất khiến người chết có thể vĩnh tồn.

Michelangelo đã đi rồi, nhưng chúng ta từ sự từ bi rủ mi của thánh mẫu mà nhìn thấy lại nỗi bi thương của bậc đại sư năm trăm năm trước. Mà toàn bộ hệ thống tư tưởng Nho gia trọn vẹn, nếu không phải dùng tiếng thở dài "Kẻ đã qua như nước chảy thế này! Ngày đêm không ngừng nghỉ" của Khổng Tử trên sông lớn làm âm nền, thì sẽ trở nên quá bằng phẳng cứng nhắc, giống như giáo điều đạo đức. Một tiếng thở dài nhẹ nhàng, khiến chúng ta kinh ngạc nhận ra dung nhan lộng lẫy của bậc thánh nhân. Vị Khổng Tử có ý đồ nói mọi chuyện trên đời đều rành mạch đâu ra đấy ấy, một khi đối mặt với đối thủ "thời gian" to lớn và mơ hồ, cũng có sự xao xuyến không biết xoay sở thế nào của mình! Tiếng thở dài đó đối với tôi giống như băng ghi âm từ hai nghìn năm trăm năm trước, cho đến nay vân âm rõ mồn một, từng tiếng lọt vào tai.

Nghệ thuật và văn học, nhìn từ một góc độ nào đó, cũng chính là sự miêu tả dung mạo bản thân của một con người đấy chứ, mà người miêu tả dung mạo vừa vui sướng lại vừa bi thương, anh ta giống như một đứa trẻ, có chút "nặng vía", anh ta vội vã nói: "Bạn xem, bạn xem, đây chính là tôi, vũ trụ muôn đời, cũng chỉ có độc nhất một tôi đây thôi!"

Thế nhưng nhà thơ thường rất cô độc — bởi vì cõi người quá bận rộn, ai sẽ dừng lại nghe bạn nói về "tôi" chứ?

Malaysia có một thành phố cổ kính tên là Malacca, tôi đi vòng vèo trong thành phố đó, vì dấu chân người Trung Quốc đi qua trong năm trăm năm mà ngạc nhiên thán phục. Giữa trưa, tôi đi tới một ngôi miếu nhỏ.

Thế nhưng tôi không thấy thần minh.

"Ở đây thờ cúng vị thần nào?"

"Cô tự xem đi." Người dẫn tôi đi cười mà không đáp.

Chính sảnh nhỏ nhắn sáng sủa, bốn bề đều là gương sáng, tôi ngắm nghía xung quanh, nhưng chỉ rườm rà nhìn thấy chính mình.

"Ngôi miếu này không lập thần minh — cô muốn đến tìm thần, cô chỉ có thể tìm thấy bản thân."

Chỉ có một bản thân, chỉ có một cái tôi không nương tựa vào đâu, không có đài hoa sen, không có mây lành, chỉ có một đôi giày bước khắp cõi hồng trần, chở theo một vị lữ khách bôn ba đường dài đi tới, tiếp tục cất tiếng hỏi đất đai con đường nhân gian.

Văn học nghệ thuật hay ho cũng đúng như ngôi miếu cổ thành này nhỉ? Hương khách khi nhìn quanh, bỗng nhiên phát hiện ra bản thân trong gương soi, nhìn thấy đỉnh mày xanh biếc của chính mình, đôi mắt nước long lanh, nhìn thấy tiểu vũ trụ sinh sôi không dứt như sự vận hành của chu thiên — cái "Tác" đó.

Giáp quân mua được một bức "tranh sơn thủy mặc vung" che trời lấp đất khổ lớn trong tiệm tranh, Ất quân thì mua được một bức "mai trúc song thanh" ý vị tự mãn khổ nhỏ, người hỏi bèn hỏi Giáp quân rằng: "Anh mua một bức tranh sơn thủy à?" Giáp quân nói: "Không phải, cái tôi mua là gò đồi trong ngực mình." Người hỏi lại quay sang hỏi Ất quân: "Anh mua một bức mai trúc à?" Ất quân đáp rằng: "Không phải, cái tôi mua là khí phách tiêu sái trong ngực mình." Người miêu tả dung mạo có thể miêu tả mày mục của bản thân, người chịu mua hàng lại chỉ vì nhìn thấy dung nhan nhà mình.