⒈ Ánh mắt

Đã khuya, tôi đang đọc báo——tôi vẫn luôn đợi đến nửa đêm mới rảnh để đọc báo, dần dần, tôi cảm thấy mình không phải đang xem tin tức, mà là đang đọc lịch sử.

Tin từ hãng thông tấn AP, tại bang Georgia, Mỹ, một phóng viên quay phim của đài truyền hình thuộc WTOC tên là Berger, hai mươi ba tuổi, đang mang thiết bị tinh xảo đi chớp lấy một bản tin, nội dung tin là "Cảnh sát cứu người phụ nữ nhảy sông". Nếu quay đẹp——bất kể kết quả cứu người là thành công hay thất bại——thì cũng đều vô cùng gay cấn kích thích.

Ba giờ sáng, cậu ấy đứng trên bờ sông Savannah, cuối tháng Chín, thời tiết đã bắt đầu se lạnh, ống kính của cậu hướng về dòng nước, hướng về người phụ nữ, hướng về chiếc phao cứu sinh mà cảnh sát ném xuống, tất cả tình tiết căng thẳng đều diễn ra trong cuộn phim nhạy bén, độ phân giải cao. Còn về phần người phóng viên trẻ tuổi, bản thân cậu ấy thì an toàn chu đáo.

Thế nhưng, đột nhiên, sự việc đã có thay đổi.

Berger phát hiện người phụ nữ trong ống kính vốn dĩ không thể bấu víu vào phao cứu sinh——không phải cứ có phao cứu sinh thì người chết đuối sẽ tự nhiên được cứu sống. Berger lập tức vứt máy quay đi, vội vã nhảy xuống sông, bơi bốn mươi mét, cứu người phụ nữ đang giãy giụa lên bờ. "Ngay khi tôi hiểu rõ họ không cứu nổi cô ấy, tôi liền không chút do dự nhảy xuống sông. Cô ấy ở đó, tình thế của cô ấy nguy cấp, tôi đi cứu cô ấy, đây là điều tự nhiên nhất trên đời," cậu ấy nói.

Sáng hôm đó, cậu ấy tay không trở về đài truyền hình, cậu ấy không quay được tin tức, mà chính cậu ấy đã trở thành tin tức.

Tôi đặt tờ báo xuống, thẫn thờ nhìn bóng đêm ngoài cửa sổ, người phóng viên ở nửa đầu câu chuyện, sao mà giống tôi và những người bạn quen thuộc của tôi thế! Sở hữu tư cách của nhân viên chuyên nghiệp, trong tay cầm thiết bị tinh xảo chuẩn xác, chịu trách nhiệm miêu tả ghi chép lại thái ấp rối ren phức tạp, khách quan bình tĩnh, nộp bài đúng hạn, hiệu quả công việc kinh ngạc và không chê vào đâu được.

Mà Berger của đêm nay lại là một dạng người quen cũ khác, người quen cũ thế nào nhỉ? Chính là điển tích cổ xưa về lòng trắc ẩn "người chìm xuống nước cũng như chính mình chìm xuống" được chép trong sách đóng gáy chỉ đấy! Sự huấn luyện của học viện chẳng qua chỉ là quẩn quanh trong sự quy y, diễn dịch, phân tích, so sánh, nhưng người phóng viên trên sông Savannah ấy lại tung người nhảy xuống, giành giật lại một sinh mệnh gần như cứng đờ trong làn sóng lạnh lúc nửa đêm——suốt cả đêm, tôi cảm thấy ấm áp và an toàn, tựa như người được cứu là tôi, chiếc trái tim vốn dễ bị tổn thương đang nổi trôi trong dòng nước xoáy của tôi. Mặc dù toàn bộ câu chuyện diễn ra trên một con sông mà tôi không biết, mặc dù là một người tôi không biết cứu một người khác mà tôi không biết, nhưng người đón lấy ánh mắt ấm áp tốt đẹp ấy, lại chính là tôi!

⒉ Bí mật của cành khô

Mùa thu se lạnh, tôi hạ quyết tâm trồng lại chậu Thúy Linh Lung trong nhà. Trải qua cái nắng gắt của mùa hè dài đằng đẵng, lá sớm đã già cỗi không còn sắc xanh, khiến người ta nghi ngờ việc sống sót là một nghĩa vụ vô cùng gian khổ mà không hề vui vẻ, phương pháp duy nhất để đối phó với nó bây giờ là nhổ lên trồng lại. Hóa ra trong các loài thực vật cũng có chủng loại phượng hoàng lửa, bắt buộc phải trải qua thủ tục nhổ tận gốc, mới có thể tái sinh ra bộ lông vũ xanh tươi mơn mởn. Bê chiếc ghế đẩu ngồi ở hiên trước, tay dính đầy bùn đất, tôi bắt đầu làm việc, trông có vẻ ra điều lắm. Việc gieo trồng mùa thu mang lại niềm vui "vụ lúa mùa thứ hai", bỗng dưng có thể kiếm thêm được một mùa xanh lá nữa chứ? Có lẽ bản chất tôi vẫn là một người nông dân chăng? Mặc dù ruộng vườn đáng thương của tôi đều nằm trọn trong mấy cái chậu nhỏ ấy.

Nhổ sạch tất cả các thân dây, bóp tơi đất cũ, rồi từng cái ngắt chồi trồng lại, có khí thế đại tu giang sơn lắm, thế nhưng càng trồng, tay tôi càng chậm lại, cảm thấy có chút kinh ngạc...

Bối cảnh câu chuyện là thế này, chọn giống Thúy Linh Lung này để trồng, là bởi vì nó có xuất thân nông cạn nhất, sức sống mãnh liệt nhất, thích hợp nhất với bản thân bận rộn mà lại khát khao màu xanh. Nhớ ra thì đi tưới chút nước, quên thì thôi. Nghe nói loài thực vật này có tên tiếng Anh là "Người Do Thái lang thang", chỉ cần bạn cho nó một ngụm không khí, một nhúm đất khô, là nó kiên quyết phải sống tiếp. Còn về việc nước nhiều hay ít, hướng sáng hay khuất sáng, nó hoàn toàn không tranh giành, và cứ như thể từng ký kết giao kèo với chủ nhân vậy, nhất định phải xanh mướt tận tình cho bạn xem!

Giờ phút này nhờ nhổ sạch sẽ, tôi mới giật mình phát hiện ra lịch sử cay đắng trong gia tộc này, hóa ra những kẻ bình thường làm nhiệm vụ xanh hóa, toàn bộ đều là những cái chồi non thế hệ thứ hai ấy. Còn phần rễ thân bên dưới những cái chồi đó, thì sớm đã khô héo từ lâu rồi.

Cành khô ngắn thì nửa thước, dài thì hơn một thước, vừa vàng vừa mảnh, thực sự là "hơi thở mong manh như tơ", lạ cái là trên những cành khô teo tóp xấu xí này, lại vẫn có thể thong thả mọc ra mấy chiếc chồi non.

Tôi ngẩn người nhìn một lúc lâu, trực giác phán đoán rằng những phần rễ thân này đã chết, chúng dùng phương pháp hóa đá để nhường nước cho chồi non đời sau——nhưng ngẫm lại thì cũng không đúng, nếu nó đã chết, chức năng hút nước không còn nữa, vậy thì sẽ không cứu được chồi non, nó đã có thể cung cấp nước, chứng tỏ là chưa chết, nhưng khô đến mức này mà chẳng lẽ không gọi là chết sao? Nghĩ tới nghĩ lui, mãi vẫn không hiểu nổi, cuối cùng đành kết luận rằng nó đại khái là đã chết, nhưng vì trong lòng còn vướng bận, cho nên đến mức quên mất bản thân đã chết, vẫn cứ không ngừng truyền tải nước. Giống như vị dũng tướng sa trường trong câu chuyện, bị người ta chém ngang lưng, mà vẫn không hề hay biết, cứ thế xông pha về phía trước...

Trời rất xanh, mây rất nhạt, gió thoảng se lạnh, tôi không nói gì, Thúy Linh Lung cũng không nói gì, tôi ngồi ở đó, giống như gió chạm vào một tập tài liệu cơ mật vậy, cảm thấy cả một lịch sử sinh tồn tiếp nối của gia tộc Thúy Linh Lung đều bày tày hày trước mặt mình.

Sáng hôm đó, tôi ngắt những chồi xanh khỏi từng cành khô mang phong cách liệt sĩ, từng cái từng cái trồng lại, tựa như đang tái thiết lại phần tiếp theo của một bộ lịch sử.

"Tạm biệt nhé! Tôi hiểu mà," tôi thay mặt chồi xanh từ biệt cành khô, "Tôi hiểu những gì anh trao cho tôi là gì, đó là ngụm lương thực trước khi chết đói, đó là giọt nước trước khi chết khát, sau này, tôi cũng sẽ đối xử thật tốt với chồi non của chúng ta."

"Đi đi! Đi đi! Thứ mà chúng ta chờ đợi chính là ngày này đây!" Tôi lại vội vã quay sang nói thay cho cành khô, "Sống là điều quan trọng, mọi chuyện tốt đẹp thì phải sống mới mong đợi được, đúng không? Bạn xem, đất mới xốp làm sao! Đi đi, đi đi, đừng buồn, sự việc chính là như thế đấy, không có gì đâu, chúng ta có thể nhắm mắt xuôi tay rồi..."

Ở vùng cận nhiệt đới, mùa thu kỳ thực chỉ là một mùa xuân có phần u sầu nhưng lại cố tỏ ra sảng khoái mà thôi, những khóm Thúy Linh Lung được trồng xuống mười ngày sau đều nghiêm túc vươn cao, trong phòng lại một lần nữa tràn ngập những tầng lớp sắc xanh mới. So sánh ra thì, sắc xanh trước kia có lẽ chỉ là một khái niệm mơ hồ, sắc xanh hiện tại mới chính là máu thịt tươi sống. Không biết mùa đông khi nào sẽ tới, nhưng có thể cùng những chậu Thúy Linh Lung sở hữu chung một khoảng thời gian bí mật ấm áp, sẽ khiến chính bản thân tôi cũng tràn đầy sức sống trong mùa mưa bão.

⒊ Sợi cáp khổng lồ làm bằng tóc đen

Xem xong đại điện, chúng tôi vòng ra hành lậu phía sau.

Ở vùng Kyoto và Nara, việc ngắm nhìn các ngôi chùa cổ hầu như có thể biến thành một nghề nghiệp phải dốc toàn lực, sáng xem, trưa xem, hoàng hôn xem, tối đến thì tra cứu tài liệu rồi ngoan ngoãn đi ngủ, để dưỡng đủ sức ngày mai lại xem tiếp... Tôi hơi sợ bản thân bị cái đẹp cổ điển làm hư hỏng, tôi sợ rằng vì đã quen nhìn những cột lớn thâm trầm, mái hiên trang nghiêm mà cuối cùng trở nên dửng dưng vô cảm.

Ngày hôm đó, nơi chúng tôi đi đến gọi là chùa Đông Bản Nguyện.

Trong đại điện có người đang chiêm bái, có người đang giảng đạo. Trong sân chim bồ câu thong thả bước đi, thỉnh thoảng lại đến hồ nước hình đóa sen ngửa uống một ngụm nước. Xà nhà én bay, gió thổi qua chuông ở góc mái reo vang leng keng, tôi nhớ đến thời Thịnh Đường...

Có lẽ do thiết kế bản thân kiến trúc là thế, tôi không biết vì sao mình lại bị dẫn dắt đến hành lang phía sau này, nơi đây hầu như chẳng có cảnh quan gì, tôi dừng lại trước một chiếc tủ lớn, chiếc tủ lớn kiểu cũ nhàm chán, ngoài phần chân đế ra thì cao khoảng một người, vuông vức, vô cùng chắc chắn nặng nề, trong tủ đựng một đống đồ vật dơ bẩn cũ kỹ. Tôi nhìn kỹ lại, hóa ra là một cuộn thừng lớn, to bằng cánh tay, cuộn hết vòng này đến vòng khác thành hình tròn, đường kính khoảng một mét, cảnh tượng thế này đáng lẽ phải xuất hiện ở các bến tàu nơi tàu thuyền viễn dương ra vào, sao lại chạy vào trong chùa miếu thế này?

Đợi xem tấm thẻ thuyết minh rồi, mới biết loại thừng này gọi là "mao cương", "mao cương" lại là gì? Tôi cố gắng đọc phần thuyết minh, hóa ra sợi thừng này có lai lịch cực kỳ to lớn: hàng ngàn vạn sợi ấy toàn bộ đều là tóc của phụ nữ thời Minh Trị. Lúc bấy giờ xây chùa cần gỗ, mà gỗ thì bắt buộc phải dùng sợi cáp lớn để kéo, mà cáp lớn thì chưa chắc đã bền chắc, phụ nữ trong làng thế là liền cắt tóc đi, bện thành thừng lớn trăm thước, tận dụng một chiếc đòn bẩy lớn, từng khúc gỗ cực kỳ nặng nhược kéo hết đến công trình.

Cái đẹp là gì? Là nguyện vọng bi tráng của tất cả sự kiên trì từ xưa đến nay chăng? Là nụ cười hiên ngang của người phụ nữ trong khoác khắc cắt tóc đi chăng? Là sự đành lòng vứt bỏ mái tóc đen nhánh như tơ vào chốn bụi bùn chăng? Là sự kinh ngạc đến ngây người của người đời sau qua từng thế hệ khi đứng trước chiếc tủ chăng?

Mọi sợi tóc xanh tươi đẹp thời Minh Trị chẳng phải từ lâu đã trở thành bông tuyết chiều bay lả tả rồi sao, mọi bông tuyết chiều chẳng phải đều đã sớm theo những bộ xương khô mang mác hóa thành bùn nhơ rồi sao? Chỉ có tâm nguyện do chiếc kéo sắc cắt đứt ấy vẫn còn quẩn quanh ngàn vòng, vươn vấn như tâm sự khúc chiết. Tín ngưỡng là gì? Cấu trúc gỗ cổ kính ấy nói không hết, hãy để những viên ngói đen thâm trầm nói, ngói đen nói không hết, hãy để mái hiên nói, mái hiên nói không rõ hãy để chim én xà nhà nói. Còn về phần những điều chim én xà nhà kể không xuể, khoảng sân lát đá khoáng đạt không tả nổi, áng mây chiều một phương trong hồ nước miêu tả không tới, cũng như tiếng Phạn lúc hoàng hôn phác họa không thành, thì hãy để sợi cáp khổng lồ bện bằng tóc xanh của hàng vạn người phụ nữ nói lên tất cả.

Nhớ đến Kyoto, tôi luôn nhớ đến sợi cáp tóc bền chắc kéo dài vĩnh cửu như một cuốn lịch sử ấy.

⒋ Khung tranh không cần mở

“Ài, tôi đến để kể cho anh nghe câu chuyện về người thầy của tôi,” anh ấy nói.

Anh ấy là nhà mỹ thuật, đã bảy mươi tuổi, thầy của anh ấy chắc hẳn còn lớn tuổi hơn nhỉ? “Thầy của anh,” tôi hỏi, “Ông ấy còn sống không?”

“Còn sống chứ, tên của ông ấy là Bàng Xunqin, chắc khoảng hơn tám mươi tuổi rồi, ở Bắc Kinh.”

“Anh theo học ông ấy lúc ở trường Mỹ thuật Hàng Châu phải không? Đó là năm nào thế?”

“Không sai, đó là năm 1936.”

Tôi thầm giật mình, vừa vặn tròn nửa thế kỷ đấy! Tôi không kìm được mà ngồi ngay ngắn lại chờ đợi. Dưới đây chính là câu chuyện mà anh ấy khắc ghi năm mươi năm không thể quên.

Anh ấy là người du học Pháp thời kỳ đầu, ở Paris, vẽ mấy bức tranh sơn dầu mang đậm phong vị phương Đông, vẽ mãi, cũng vẽ được chín năm rồi. Một hôm, có người giới thiệu cho anh ấy quen biết một nhà phê bình già vô cùng nổi tiếng lúc bấy giờ, hẹn gặp nhau ở quán cà phê. Cậu thanh niên họ Bàng đương nhiên vô cùng phấn khích căng thẳng, hớn hở ôm cả bó tranh lớn đi dự hẹn. Gặp gỡ nhà phê bình có quyền uy thế này, nếu tác phẩm mà được bình phẩm qua, thì thân giá quả thực tăng gấp trăm lần, cho dù có được chỉ bảo điểm xuyết một chút, cũng sẽ thụ ích vô cùng. Nào ngờ người đến quán cà phê, chào hỏi nhau xong, tiên sinh họ Bàng vừa định mở bức vải vẽ ra, đối phương lại dùng một tay đè chặt lại, nói:

“Không vội, tôi hỏi anh hai câu hỏi trước đã——thứ nhất, anh xuất ngoại năm mấy tuổi, thứ hai, anh ở Paris mấy năm rồi?”

“Tôi mười chín tuổi xuất ngoại, ở Paris chín năm.”

“Hừm, nếu như vậy, tranh không cần mở ra nữa, tôi cũng không cần xem,” biểu cảm của nhà phê bình vô cùng kiên quyết không có chỗ để thương lượng, “Anh mười chín tuổi mới xuất ngoại, quá trẻ, lúc đó anh còn chưa hiểu thế nào gọi là Trung Quốc. Ở Paris chín năm, cũng chê là quá ngắn, anh cũng không biết thế nào gọi là phương Tây——cứ đà này, trong tranh của anh còn gì để xem nữa? Cần gì phải mở ra chứ?”

Họa sĩ trẻ tuổi chết sững tại chỗ, anh ấy vốn luôn tưởng rằng bản thân không ngoài việc nhận được sự phê bình hoặc thu về sự khẳng định, nhưng ngờ đâu cả hai đều không phải, tranh của anh ấy thậm chí còn là loại tranh đến xem cũng không thèm xem, hành động mở ra thôi cũng thừa thãi.

Sau lần đó, anh ấy nghiêm túc nghĩ đến chuyện thu xếp hành lý về nước, sau đó anh ấy đến trường Mỹ thuật Hàng Châu dạy vẽ, sau này còn thử dùng pháp vẽ nét dây sắt để vẽ cuộc sống của người Miêu, vẽ cực kỳ đẹp.

Nghe xong chuyện này, tôi câm nín không thốt nên lời, nhà phê bình nổi danh khắp Paris ấy thật là một kỳ nhân. Bình ngày ông ấy xem tranh, vốn dĩ đã có kiến giải trác việt, lần này đến cả việc không xem tranh, cũng có những lời nói kinh người như đánh gậy đầu gân.

Nhưng tôi——người nghe câu chuyện sau năm mươi năm này——điều cấp thiết và anh ấy lại có một điểm khác biệt, trọng điểm mà anh ấy nói nằm ở sự vô tri không biết lối thoát đối với phương Đông, phương Tây, còn điều khiến tôi cảnh giác sâu sắc lại chính là sự hoảng sợ thê lương tột cùng mang lại bởi tình cảm không có chỗ gởi gắm, tâm hồn không nơi nương tựa, chí khí không được cổ vũ do vô tri u muội sinh ra.

Thế nhưng bị câu chuyện có nhiều góc cạnh này cào xước, điểm đau đớn nhất chính là: những người sống trên quê hương đất nước mình chẳng lẽ không rời quê hương hay sao? Giống như những đóa hoa nhựa rực rỡ phóng đại, không hề hổ thẹn mà trở thành món đồ trang trí có mặt ở khắp mọi nơi, thế nhưng rốt cuộc có bao nhiêu người chưa từng biết cắm rễ gieo cành trên quê cha đất tổ chứ? Toàn bộ một cuộn sinh mệnh chẳng lẽ không đáng để mở ra xem một lần, lẽ nào chỉ là tình tiết cá nhân của người họa sĩ trẻ tuổi lang thang ở Paris năm mươi năm trước hay sao?