Màu tóc nguyên thủy của ông vốn là gì đã rất khó đoán, bởi vì hiện tại nó hoàn toàn là một màu bạc như trân châu và bạc trắng.

Vóc dáng ông rất gầy nhỏ, còn thấp hơn người Trung Quốc bình thường một đoạn. Cộng thêm mái tóc trắng, nếu nhìn từ phía sau, e rằng chẳng ai nghĩ ông là người Mỹ — tôi mới khao khát làm sao mong ông không phải là người Mỹ. Mỗi lần, khi tôi ngước nhìn ông bằng ánh mắt kính sợ, trong lòng tôi luôn đan xen vài phần đố kỵ, vài phần bứt rứt, vài phần đau đớn. Tại sao, khi tôi phát hiện ra một người mang trọn vẹn những phẩm hạnh mà tôi ngưỡng mộ, thì ông ấy lại cố tình là một người Mỹ? Tại sao trong lòng tôi, người rất gần với sự hoàn hảo ấy lại không thuộc về dân tộc của chính mình?

Ông đã rất già, nghe nói là sáu mươi bảy tuổi. Nhìn ông cũng chẳng trẻ hơn tuổi thật là bao. Đương nhiên, nếu ông cũng học theo dáng vẻ của những ông lão Trung Quốc, ngồi trên ghế bựa lớn ôm cháu chơi, lúc rảnh rỗi lại trò chuyện uống rượu với những người cùng trang lứa, hoặc đeo kính lão đánh mạt chược, thì có lẽ trông ông sẽ không phờ phạc đến thế!

Tất cả mọi thứ trên người ông có lẽ cũng đã lỗi thời hai mươi năm. Cặp kính gọng mảnh, chiếc quần ống rộng, chiếc đồng hồ quả quýt có dây dài, cùng bộ âu phục kỳ lạ vào mùa đông. Mỗi lần chạm mặt ở hành lang, tôi luôn len lén nhìn ông vài cái, những món đồ cổ vò ấy hình như chưa bao giờ có dấu hiệu tiến bộ. Tôi thường hoài nghi, rốt cuộc ông giấu bao nhiêu chiếc quần nực cười thế này? Tại sao mặc mãi mà không hết?

Những nếp nhăn ở cổ ông rất sâu và thô, làn da trên mặt rõ ràng cũng có xu hướng chảy xệ xuống. Nếu muốn căng đầy lại những chỗ chùng nhão đó, e là phải cần thêm ba mươi cân thịt! Ông có một chiếc mũi rất nhọn sắc — đó có lẽ là nơi duy nhất trên mặt ông không có nếp nhăn. Ánh mắt ông rất trong trẻo, hơi nghiêm nghị một chút, khuôn mặt chữ điền hơi nhọn tôn lên đôi môi mỏng với những đường nét vô cùng rõ ràng, khóe môi quật cường cụp xuống, lõm vào trong. Khiến cho toàn bộ dung mạo của ông lộ ra một khí chất quý tộc hiếm có.

Năm đó, tôi học năm hai, ông đến trường. Ông đến để nhận chức chủ nhiệm khoa. Thế nhưng ông vừa đến được mấy ngày đã dán thông báo tuyển thành viên cho đoàn hợp xướng. Lúc ấy trong thâm tâm tôi vô cùng thương cảm cho ông, nhưng cũng có phần cho rằng ông quá ngây thơ, không hiểu rõ thực tế. Thật ra làm chủ nhiệm khoa thôi cũng đã đủ bận rộn rồi, hà cớ gì phải tự chuốc lấy khổ sở, cái đám người do ông chiêu mộ ấy, ngoài trừ một vài người ra, phần lớn đến khuông nhạc năm dòng còn nhận không rõ. Mỗi buổi trưa lúc nghỉ ngơi, họ lại luyện tập ở căn phòng học nằm sát bên ở lầu hai. Một bài hát lặp đi lặp lại hát đến cả tháng trời, nghe đến chán ngấy cả tai của mỗi người mà họ vẫn hát không chuẩn. Sau đó không nhớ là trong buổi họp nào, họ lại chính thức lên sân khấu. Hát chính là bài hát mà mọi người đã nghe đến phát ngán ấy. Lão Tang vừa sốt ruột chỉ huy vừa dùng tiếng Tô Châu học được hồi ở đại lục để tiếp lời trợ giúp, kết quả vẫn không lý tưởng. Thật ra lần thất bại đó không có gì là ngạc nhiên — thậm chí tôi nghĩ ngay cả bản thân ông cũng chẳng cảm thấy có gì ngạc nhiên.

Điều ngạc nhiên là vào một buổi tối mùa xuân tươi đẹp bốn năm sau. Tôi được mời ngồi trong đại sảnh đường của trường. Tấm màn nhung tím từ từ kéo ra, những giỏ hoa rực rỡ mỉm cười trên sân khấu và dưới khán đài, tờ chương trình nặng trĩu nằm trong tay tôi, dàn nhạc tao nhã đang tấu lên trên sân khấu, khúc tứ tấu hòa quyện vang vọng khắp không gian. Tôi không thể không cảm thấy kinh ngạc, tôi không biết, tôi thực sự không biết, những năm qua, ông đã dùng một chiếc gậy chỉ huy như thế nào.

Ông lại là một người vô cùng tỉ mỉ. Hồi đó ký túc xá của trường vẫn chưa xây xong, tất cả các nữ sinh đều ở nhờ một trại hè ở lưng chừng núi Dương Minh, côn trùng trên núi rất nhiều, chúng tôi thường bị cắn đến thương tích đầy mình. Có một lần, ông đến núi thăm chúng tôi, sau bữa ăn mọi người ngồi trong phòng ăn, mắt ông dán chặt vào hai cánh cửa lưới, quan sát các bạn học đi lại đóng mở nó thế nào. Thật ra phần lớn các bạn học chỉ lo mở cửa chứ không lo đóng cửa. Rất nhiều người chỉ chăm chăm đi vào đi ra, rồi mặc kệ lò xo tự động kéo nó khép lại. Ông nhìn một lúc, đứng dậy. Tôi còn tưởng ông sắp có bài diễn thuyết liên quan đến sinh vật học — ông học chuyên ngành sinh vật — không ngờ ông rất nghiêm túc bước thẳng đến trước cửa lưới.

"Biết tại sao có nhiều muỗi thế này không?" Ánh mắt ông đảo quanh, không ai nói năng gì, ông chỉ vào cánh cửa khép không khép kín mà nói: "Cửa không được đóng thế này, thế này nhất định sẽ có khe hở."

Ông mở rộng cửa ra lại, trước tiên đóng kỹ cánh thứ nhất, sau đó khép chặt cánh thứ hai vào, cuối cùng lại dùng sức kéo mạnh một cái. Cửa lưới khép lại, đến không khí cũng chẳng lọt vào nữa! Ông mỉm cười hài lòng, rồi lẳng lặng lùi về chỗ ngồi của mình.

Tôi đặc biệt thích ngắm nhìn dáng vẻ ông ngồi trong kho sách. Hai năm nay, trường học không ngừng mở rộng, công việc của thư viện không tránh khỏi phức tạp và gian khổ, muốn xây dựng lại từ đầu một thư viện nghèo nàn, không có tổ chức, không có hệ thống, quả thực cần rất nhiều khí phách đấy chứ? Tôi thực sự không hiểu tại sao ông lại vướng vào loại công việc này. Năm đó tôi được phân về thư viện làm sinh viên làm công tác bán thời gian, phát hiện toàn bộ trật tự cũ đều cần biên soạn lại, thực sự khiến tôi kinh ngạc không thôi. Mỗi lần, khi sắp xếp biên mục sách, hình như ông lúc nào cũng ở đó. Lặng lẽ, mặc một bộ đồ màu sáng rất sạch sẽ, ngồi dưới những giá sách cao, vô cùng tỉ mỉ hướng dẫn công việc. Dáng vẻ của ông rất cẩn trọng, cũng rất thảnh thơi. Lâu ngày dần dà, thỉnh thoảng bước vào kho sách nếu ông không có ở đó, tôi hình như cũng có thể nhìn thấy một bóng hình tóc bạc ngồi ở nơi đó. Rất nhiều lần, tôi có xúc động muốn nói với ông bốn chữ ấy — hạo thủ cùng kinh (tóc bạc nghiên cứu kinh điển đến cuối đời). Nhưng cuối cùng tôi đã không nói, dùng văn chữ để giải thích cho một người chân lý mà họ đã thấu hiểu, đã thực hành, quả thực có chút buồn cười.

Nghĩ rằng ông rất cô độc, dù ông bận rộn đến thế. Phu nhân họ Tang đã qua đời nhiều năm rồi, trong trường có thiết lập một học bổng tưởng niệm phu nhân họ Tang. Năm thứ tư đại học, tôi từng nhận được nó. Hôm đó, ông gặp tôi ở văn phòng, dùng những câu nói đơn giản nhất để trò chuyện với tôi. Ông nói rất chậm, và thường xuyên dừng lại, hết sức có thể để suy nghĩ tìm kiếm một từ vựng đơn giản — sau này tôi dần biết đây là thói quen khi ông trò chuyện với người Trung Quốc. Thật ra tiếng Tô Châu của ông nói không tồi, chỉ là đối với đại đa số học sinh mà nói, nghe tiếng Anh còn dễ hơn nghe tiếng Tô Châu một chút!

"Ồ, là em sao?" Ông bắt tay tôi, tôi bỗng chốc cảm thấy khó chịu, tôi đã khiến ông nhớ đến người vợ quá cố của mình. Tôi cảm thấy thật áy náy.

"Tôi muốn một tấm ảnh của em," ông nói rất ôn tồn, "người quyên góp tiền muốn nhìn thấy em."

"Vâng," tôi dần bình tĩnh lại, "tuần sau em sẽ mang cho thầy."

"Tôi có thể trả tiền rửa ảnh." Ông cười rất chân chất.

"Không, em muốn tặng thầy!"

Sau lần đó, tôi thường gật đầu chào ông, nói một câu chào buổi sáng hoặc xin chào. Sau khi tôi tốt nghiệp, vẫn ở lại trường, cơ hội tiếp xúc với ông càng nhiều hơn. Lúc ấy tôi mới phát hiện ra, hóa ra trong đôi mắt trong trẻo của ông có một bên đã bị mù! Hôm đó tôi và ông ngồi chung một chuyến xe buýt của trường, ông xuống xe ở đường Trung Sơn Bắc. Một trợ giảng trong khoa của họ hốt hoảng vươn đầu ra ngoài cửa sổ.

"Thầy Tang." Cậu ta gọi lớn, "Hôm nay đi taxi về đi, đừng đi xe buýt nữa."

Ông quay đầu lại, giống như một đứa trẻ bị bắt gặp bên bờ vực phạm lỗi, mang theo nụ cười nghịch ngợm gật gật đầu.

"Em xem, ông ấy chính là như thế. Người đang bệnh mà vẫn không chịu dừng lại." Người trợ giảng ấy nói với tôi, "Hơn nữa ông ấy đã bị mù một bên mắt, mà vẫn cứ xông xáo khắp đường thế này khiến người ta lo lắng."

Tôi bỗng cảm thấy cổ họng nghẹn đắng bởi thứ gì đó, ông đã mù một bên mắt! Hèn chi khi chào hỏi mọi người ông luôn chậm chạp như thế, hèn chi lúc xuống cầu thang ông lại tỏ ra chật vật khó nhọc nhường ấy. Ông nhất định đã phải chịu đựng nỗi đau lớn nhường nào, chẳng vì điều gì cả, chẳng ham hố thứ gì cả, hà cớ gì phải khổ sở thế này chứ!

"Chỉ có kẻ bị thương, mới có thể an ủi người" có lẽ đây là lời giải thích duy nhất mà Thượng đế cho phép sự mù lòa của ông. Học sinh gặp khó khăn, rất ít khi không làm phiền đến ông. Thường xuyên nhìn thấy ông dẫn một học sinh bước vào văn phòng, chậm rãi nói: "Cậu bé này, em ấy cần sự giúp đỡ." Khi ông nói chuyện thường hơi khom lưng, một tay đặt lên vai học sinh đó, ánh mắt ông xuyên qua tròng kính, lộ ra sự đồng cảm sâu sắc chân thành — đến mức khiến tôi cảm thấy ông chưa từng mù bao giờ, ông luôn khiến tôi không kìm được mà nhớ đến một câu nói: "Chưa từng có ai đứng thẳng hơn người cúi mình giúp đỡ một đứa trẻ."

Công việc duy nhất mà ông không giúp nổi, e là viết thư giới thiệu cho những người muốn ra nước ngoài. Có một lần, Ngô hớt hơ hớt hải đến tìm tôi.

"Tớ tìm nhầm người rồi, ai nấy đều bảo tớ quá hồ đồ," cô ấy nói rất nhanh, không cho tôi chèn lời, "cậu biết không, người ta nói phàm là ai nhờ ông ấy viết thư giới thiệu thì không một ai xin được học bổng cả, tớ cũng hết hy vọng rồi. Lúc trước tớ hoàn toàn không biết gì, cứ ngỡ ông ấy là một đại gia tốt bụng cơ chứ!"

"Cậu biết đấy, ông ấy viết cũng quá thật thà rồi, ôi, loại tín đồ này đúng là hết cách, một lời nói dối cũng không chịu thốt ra." Cô ấy nói tiếp, khí thế dần yếu đi. "Cậu nói xem, viết thư giới thiệu sao có thể không khoa trương chứ? Việc gì phải cố chấp như thế? Cậu nói xem, thời buổi này..."

Cô ấy đi rồi, văn phòng chỉ còn lại một mình tôi. Trong tưởng tượng hình như có thể nhìn thấy ông ngồi ở văn phòng đối diện, đối mặt với chiếc máy đánh chữ, từng chữ cái một cân nhắc đắn đo, để viết ra một bức thư giới thiệu trung thực không sai sót. Nhưng có lẽ ông sẽ không biết rằng, sự trung thực vốn không được chào đón.

Cuộc sống của ông rất đơn giản, ngoài Chủ nhật ra, lúc nào ông cũng bận rộn. Thỉnh thoảng vô tình gặp ngày nghỉ, tôi đến văn phòng thăm ông một cái, không ngờ ông vẫn đang làm việc, tiếng máy đánh chữ vang lên trong hành lang yên tĩnh, trông mới đơn điệu làm sao.

Ông thích làm thơ, có mấy bài được đăng tôi từng đọc qua, nhưng tôi đoán đó là những bài viết từ nhiều năm trước rồi, những năm này, thứ ông thích nhất có lẽ vẫn là âm nhạc. Ông có một chiếc đại dương cầm, âm thanh rất hay, lại rất đẹp. Được đặt trong đại sảnh đường, chưa từng cho phép ai chạm vào. Lúc đi trại hè, học viên chuyên ngành âm nhạc Từ tự ý chạy lên đàn, nhân viên tạp vụ vội vàng chạy đến ngăn cản. Ông nghiêm nghị quát lên: "Thầy Tang nghe thấy sẽ nổi giận đấy!"

"Cứ đàn tiếp đi, đứa trẻ." Một giọng nói khác bỗng vang lên ôn tồn, đôi mắt lấp lánh ý cười ấy chớp chớp, chính là thầy Tang đã đến tự lúc nào, "Em tên gì thế, em đàn hay thật đấy."

Tôi không kìm được nhớ đến câu chuyện về khúc dao cầm cổ xưa ấy.

Sau này có lần nghe nhạc ở Trung Sơn Đường, Từ bỗng chạy vụt lại, chỉ về phía trước nói: "Nhìn kìa, đó chẳng phải là thầy Tang kính yêu của các cậu đó sao? Ông ấy, rất đáng yêu."

"Đúng vậy, thầy Tang của chúng tôi," tôi không kìm được ngẩn ngơ lặp lại lời của Từ, "ông ấy rất đáng yêu."

Tôi nghĩ, Từ đã hiểu tôi đang nói gì rồi.

Chương trình sắp bắt đầu, tôi lại không kìm được ngắm nhìn tấm lưng của ông, mái tóc trắng ngần ấy, chiếc cổ gầy guộc nhiều nếp nhăn, bờ vai gầy gò. Tôi không kìm được nhớ đến mấy câu mở đầu trong bài viết "Tuổi trẻ" của Oman: "Tuổi trẻ không hoàn toàn là một giai đoạn trong cuộc đời con người — nó là một trạng thái tâm lý. Nó không hoàn toàn chỉ đôi má đầy đặn, đôi môi đỏ thắm, hay đôi chân dẻo dai linh hoạt. Mà là sự bền bỉ của ý chí, nét đặc trưng của lý tưởng, sự bùng nổ của cảm xúc. Trong dòng suối cuộc đời sâu thẳm, nó là một dòng nước trong lành tươi mới mát rượi." Tôi cảm thấy, ông trẻ trung làm sao. Lúc này ông phát hiện ra tôi, quay đầu mỉm cười. Trong nụ cười bình yên tự tại ấy, tôi nhớ lại lời viện trưởng từng trò chuyện với tôi lần trước.

"Em có thấy ông ấy nói chuyện bao giờ không? Không, ông ấy không nói chuyện đâu, ông ấy chỉ cắm cúi làm việc. Có một lần tôi hỏi: 'Thầy Tang, thầy cứ làm việc thế này, nếu có ngày nghèo đến mức không có cơm ăn thì phải làm sao?' Ông ấy rất nghiêm túc dùng tiếng Tô Châu đáp: 'Tôi uống cháo loãng.' 'Cháo loãng cũng không có mà húp thì sao?' 'Tôi uống nước sôi!'"

Tôi không nhịn được huých nhẹ người bên cạnh một cái.

"Đây là vì sao chứ? Đức," tôi chỉ về phía thầy Tang đằng trước. "Một người thui thủi một mình, run rẩy vòng qua nửa vòng trái đất, sống giữa một dân tộc khác, nghe một thứ ngôn ngữ khác, ăn một loại thực phẩm khác. Không hưởng thụ, chỉ có nhọc nhằn, không vơ vét, chỉ có hy sinh. Đang bệnh, đang mệt, mù một nửa, gượng chống đỡ, làm những công việc mà người khác không để mắt tới, người ta chỉ mang đạo lý treo trên miệng mà nói, viết trên giấy bút, còn ông ấy thì lại thực sự liều mạng đi làm, việc này, hà cớ gì chứ?"

"Tôi vẫn thường nghĩ," Đức trầm ngâm nói, "ông ấy giống như thứ ánh sáng được nhắc đến trong sách Phúc âm Ma-thi-ơ, thắp lên rồi, đặt ở nơi cao. Phía trên bị thiêu đốt, phía dưới bị cắm vào — nhưng lại chiếu sáng cả một nhà, tìm lại được rất nhiều thứ đã thất lạc."

Đèn bỗng vụt tắt, chương trình bắt đầu, hội trường lập tức trở nên trống trải và yên tĩnh. Ánh sáng trên sân khấu rất dịu dàng, âm nhạc tựa sóng triều, vang vọng trong đại sảnh. Mà ở trong tất cả những điều này và ngoài tất cả những điều này, tôi nhìn thấy một ngọn nến nhỏ, dịu dàng và xinh đẹp, đang thắp sáng ở một nơi rất cao rất cao.