⒈ Chỉ là những hòn đá trở nên xinh đẹp

Vốn dĩ không thích đá quý — gần đây lại âm thầm thích ngọc.

Đá quý là sản phẩm của phương Tây, một viên kim cương được mài cắt thành vài nghìn vài trăm "mặt cắt", ánh sáng từ trong đó bắn vụt ra, khí thế lăng liệt, đẹp đến mức gần như mang tính xâm lược, khiến tôi không thể không đề phòng. Tôi biết mình không thể sánh với vẻ sắc bén bức người của nó, nhưng ít nhất có thể quyết định "tôi không thích nó". Hãy để nó lấp lánh trên vương miện của Nữ hoàng Anh, hãy để nó được trưng bày tại các cuộc triển lãm đi kèm với đèn chiếu và rắn chuông (để chống trộm), tôi không thích, chắc là được chứ!

Ngọc thì khác, ngọc dịu dàng. Sách chữ thời kỳ đầu giải thích về ngọc cũng chỉ nói rằng: "Ngọc, thạch chi mỹ giả (ngọc là đá đẹp)." Hóa ra ngọc cũng chỉ là đá, là đốm linh quang bỗng nhiên nổi bật giữa vô số sinh mệnh hỗn độn. Giống như khi tôi cho bọn trẻ nghe người già kể chuyện cổ tích ở sân nhà vào một đêm hè, chợt có đứa vì câu chuyện của Hồng Tú Trò mọc lên ý nghĩ muốn dời đổi thiên hạ, thế là có Tôn Trung Sơn. Lại như đám trẻ bên suối, ai nấy đều nhìn thấy những con cá nhỏ lội ngược dòng đầy sức sống, nhưng có đứa lại chìm vào trầm tư, nghĩ rằng con người đứng giữa trời đất cũng giống như loài cá này, buộc phải một thân ngược sóng mới có thể nên danh nên phận, chỉ vì ý nghĩ ấy mà có... Người gọi là vĩ nhân, thực ra chỉ là đứa trẻ chợt ngộ ra điều gì đó trong sân chơi. Còn thứ gọi là ngọc, chẳng qua là hòn đạ đắc đạo nhờ thảnh thơi nô đùa trên quảng trường thời gian.

⒉ Ngoài carat

Kim cương có giá, tính theo từng carat một, giống như thịt heo trong siêu thị, mỗi miếng đều có mức giá chuẩn chỉnh được cân đong đo đếm.

Ngọc là vô giá, vốn dĩ không có đơn vị nào để định giá. Kim cương giống như đi xin việc, đem bằng cấp kinh nghiệm, thậm chí cả điểm số trên bảng thành tích liệt kê ra từng cái để xét bậc lương. Còn ngọc lại giống như tình yêu, một người con gái có thể giành được bao nhiêu tình yêu hoàn toàn tùy thuộc vào mức độ đối phương mê mẩn cô ấy, giữa chừng không có nhiều quy tắc để tuân theo. Isaac Bashevis Singer (chủ nhân giải Nobel) từng nói: "Văn học giống như người phụ nữ, lý do người khác thích cô ấy và không thích cô ấy, chính bản thân cô ấy cũng không biết." Thực ra, ngọc đương nhiên cũng có tiêu chuẩn khách quan của nó, độ cứng, sắc ánh, sự mềm mại, tinh tế, thuần khiết và nét chạm trổ đều có thể bàn bàn tán, chỉ là bàn về ngọc đến phút chót, rốt cuộc lại chỉ còn hai chữ "ưa thích", mà ưa thích là vô giá, thứ bạn mua không phải là giá trị tính theo carat mà là tâm trạng trân trọng chính mình.

⒊ Không cần chạm trổ

Kim cương không thể đeo, trừ khi qua khâu chạm trổ. Chạm trổ đương nhiên cũng là một nghệ thuật, thế còn ngọc thì sao? Ngọc cũng có thể chạm trổ, nhưng lại không tránh khỏi vẻ "thừa thãi", ngọc hoàn toàn có thể làm trực tiếp thành nhẫn, vòng tay và trâm cài. Còn như mặt dây chuyền hay ngọc bội, thứ cần thiết chỉ là một sợi dây tơ kết lại, dùng một đoạn quấn quýt đan xen trăm vòng nghìn khúc để níu giữ chút đầm thắm trước ngực hay bên eo, vẫn tốt hơn là kiểu chạm trổ lạnh lẽo cứng nhắc của kim loại chứ nhỉ?

Ngọc không đeo cũng là ngọc đẹp, ngọc có thể để ngắm nghía trong tay, có thể làm vật dụng nhỏ, có thể làm gậy "như ý" vừa có thể khiêm nhường dùng để gãi ngứa, vừa có thể dùng để tượng trưng cho sự phú quý cát tường, có thể làm bích (vòng ngọc phẳng) để tế trời, cũng có thể làm ngọc để tuyệt giao. Tôi nghĩ làm thợ ngọc chắc chắn sẽ phấn khích và vui sướng hơn thợ cắt kim cương, thế giới của ngọc rộng lớn hơn nhiều và phong phú hơn nhiều. Ngọc vừa bước vào cuộc sống lại vừa bước ra khỏi cuộc sống, ngọc là danh sĩ mỹ nhân có thể cùng nhau thoát tục, ngọc cũng là vợ chồng áo vải cơm gạo có thể sống qua ngày trong gia đình.

⒋ Sống chết có nhau

Khi một người còn sống, cả thế giới sống cùng anh ta — nhưng khi một người chết đi, ai sẽ đi cùng anh ta đến cái chết?

Thời trung cổ có một vở kịch cổ chất phác giản dị mang tên "Mọi người" (EveryMan), thần chết tìm đến nhân vật nam chính tên là Mọi người, báo rằng thời hạn đã đến, không thể khoan dung, nhưng cho phép anh ta kết bạn đồng hành. Mọi người tìm "Sắc đẹp", "Sắc đẹp" không chịu đi cùng anh ta; mọi người tìm "Tri thức", "Tri thức" cũng không có ý định đến huyệt mộ để bầu bạn; mọi người tìm "Tình thân", "Tình thân" cũng đành chịu không lo cho anh ta nổi...

Vạn vật trên đời, chỉ có con người khi chết đi là cần vật bồi táng thôi nhỉ? Nguyên nhân chẳng qua cũng vì sợ cô độc, người sống tuẫn táng thì quá tàn nhẫn, ngay cả việc dùng tượng gốm tuẫn táng cũng có chút tâm địa bất nhân, nhưng cái chết lại là một con đường quạnh quẽ xa lạ đến thế, nếu người con gái chờ gả cần "của hồi môn" để khẳng định, để liên kết những năm tháng nhà mẹ đẻ nửa đời trước của mình, thì vị khách hoàng tuyền đang chờ đi xa xắn nào không cần "vật bồi táng" để nương tựa, để tưởng nhớ những năm tháng trên trần gian chứ?

Vật bồi táng vương vấn nhất có lẽ chính là ngọc hàm thiền (vé sáu ngậm trong miệng người chết). Sắc ve bán trong suốt, mỏng hơn ve thật, theo lệ là ngậm trong miệng người chết, trở thành câu nói cuối cùng không có âm thanh, câu nói ấy đang cất lên:

"Hôm nay, ta nhập thổ, giống như ấu trùng ve, đừng đau buồn, đây không gọi là chết, có một ngày, sinh mệnh sẽ sống lại, sẽ tung cánh, sẽ giống như con ve cất tiếng kêu ngày hè trồi lên khỏi mặt đất..."

Đó rốt cuộc là câu nói do người sống an ủi người chết mà nhét vào? Hay là câu nói do người chết an ủi người sống mà ngậm trong miệng? Nếu đó là tâm nguyện, có tính là điều ước cuồng vọng hoang đường không? Nếu đó là lời nói dối, có tính là lời nói dối đẹp đẽ không? Tôi không biết, chỉ biết con ve ngọc bán trong suốt màu đậu xanh hoặc nâu đất ấy dường như là lớp màng mỏng từ sống bước sang chết, lại phảng phất là tín vật từ chết quay về sống, nhưng chuyện sống chết há lại là điều một người phụ nữ chốn phàm trần như tôi có thể thấu triệt? Thưa rằng trong buổi chiều mưa này, cúi đầu nhìn chăm chú vào miếng ngọc hàm thiền được xâu kết bởi sợi chỉ đỏ rực như lửa đang đeo trước ngực mình đây!

⒌ Tiệm ngọc

Tôi bước đi trong tiệm ngọc, chợt nhìn thấy một thứ trông giống như gỗ mọt lại giống như cục đất, tựa như một gương mặt đau khổ khô khan đông cứng lại. Tôi dừng chân lâu lắc, hỏi:

- Đây là loại ngọc gì? Bao nhiêu tiền?

- Cô có biết xem ngọc không? - Vẻ mặt của ông chủ mang sự ngạo mạn từng bị kìm nén.

- Không biết.

- Không biết thì đừng hỏi! Ngọc của tôi chỉ bán cho người biết xem.

Lẽ ra tôi nên tức giận, nên tranh biện một trận với ông ta, nhưng không hiểu sao, những năm gần đây gặp phải tình huống tương tự, tôi thà cười trừ rồi bỏ đi. Dù không thích thái độ của ông ta, nhưng so ra, tôi càng không thích tranh cãi, đặc biệt căm thù các cuộc thi tranh biện "kiểu Oregon" ở trường học, từng câu từng chữ ép người ta phải truy vấn đến cùng, quả thực không giống cuộc đối thoại của loài người, kiêu ngạo cuồng cuộn đến cực điểm.

Không biết ngọc thì không được mua, không được hỏi sao? Trên đời này có mấy ai là kẻ sành hàng? Suốt đời Khổng Tử cũng có bán được miếng ngọc đẹp của mình ra ngoài thành công đâu? Nguyễn Thất trong "Thủy Hử" nói: "Một bầu nhiệt huyết, chỉ bán cho kẻ sành hàng!" Mà ai mới là người mua nhiệt huyết sành hàng đây? Ngay cả hào quang của thánh hiền, nhiệt huyết của hảo hán còn khó tiêu thụ, mấy khối ngọc thì tính là gì? Không biết ngọc thì không được phép mua ngọc, chẳng phải những kẻ không hiểu nhân sinh sẽ không có quyền sống nữa sao?

Đương nhiên, ông chủ tiệm ngọc chắc cũng không phải người xấu gì, chẳng qua chỉ là một kẻ ngoài kiến thức về ngọc ra thì chẳng tìm được thứ gì khác để tự hào mà thôi?

Thế nhưng, chuyện này thực sự đáng tiếc lắm sao? Cũng không hẳn vậy, nếu ngày hôm đó tôi gặp được một ông chủ tốt bụng, anh ta có thể giải thích chi tiết cho tôi, lòng tôi có thể xao động mà mua khối ngọc đó, chỉ là, nếu thực sự như vậy thì sao chứ? Nó sẽ trở thành món đồ cổ nhỏ của tôi. Nhưng lúc này, nó là chút tiếc nuối của tôi, một đoạn giấc mối tình chưa tròn, một mối duyên chưa bắt đầu và đương nhiên cũng sẽ không đi đến kết thúc.

Cách quãng bao nhiêu năm thế này, nếu hôm nay ông chủ tiệm ngọc lại hỏi tôi một lần nữa có rành ngọc không, tôi nghĩ mình vẫn sẽ trả lời là không biết. Biết thì quá khó, có thể thương yêu trân quý là đủ rồi. Hơn nữa, biết thì có thể yêu sao? Những đối thủ chính trị công kích lẫn nhau trong các cuộc bầu cử thực ra chẳng phải rất hiểu rõ về nhau hay sao? Đương nhiên, nếu cảm xúc dâng trào, tôi có thể sẽ nhét cho ông ta một mảnh giấy chép từ cuốn "Thuyết văn giải tự":

Ngọc, đá đẹp, có năm đức:

Mềm mại mà ấm áp, là đức của nhân;

Vân lý lộ ra từ bên ngoài, có thể thấu hiểu bên trong, là đức của nghĩa;

Tiếng kêu ngân vang thanh thoát, truyền đi rất xa, là đức của trí;

Thà gãy chứ không chịu khuất phục, là đức của dũng;

Sắc bén liêm khiết mà không nhút nhát, là đức của sạch.

Thế nhưng, đối với người yêu ngọc, ngay cả những lý lẽ vang dội hùng hồn ấy cũng là thừa thãi. Chuyện yêu ngọc gần như có thể thuần khiết đến mức không biết không hay mà chỉ là một bầu niềm vui đơn giản. Giống như trẻ sơ sinh thích cảm giác gió mát mông lung thổi qua mặt, vốn không cần phải nghiên cứu trước về hướng gió lưu lượng khí.

⒍ Vết nhơ

Lúc trả tiền, người tiểu thương lại lặp lại một lần nữa:

- Tôi bán chuỗi mã não này cho cô, rẻ lắm rồi đấy.

Tôi cười cười, không nói gì, anh ta tưởng tôi không tin, lại bồi thêm một câu:

Thật đấy — nhưng rẻ thế này cũng có lý do của nó, cô đoán xem tại sao?

- Tôi biết, nó có vết đốm. - Vốn dĩ không muốn nhắc đến, bị anh ta ép, đành phải nói, cho đỡ lằng nhằng.

- Ấy chà, hóa ra cô nhìn ra rồi đấy, đồ ngọc mà có vết đốm là kém đi rồi, chuỗi vòng cổ này mà không có khuyết điểm thì ôi chao, giá cả sẽ kinh khủng lắm đấy!

Tôi cầm lấy chuỗi vòng, nhanh chóng bước đi. Có những lời, tôi chỉ muốn cẩn thận, ngắt quãng, lúc có lúc không nói với chính mình ở nơi không có bóng người: Đối với chuỗi mã não có vết đốm này, sao tôi có thể không nhìn ra chứ? Vết tích của nó rõ ràng rành mạch đến thế.

Thế nhưng, mua một chuỗi vòng cổ như thế này có lẽ là vì chút khí phách hiệp nghĩa nhỏ nhoi của người con gái chăng? Dựa vào đâu mà nói đồ có vết đốm là không tốt? Trong thủy tinh chẳng phải có một loại gọi là "thủy tinh tóc" hay sao? Hổ có vằn, báo có đốm, có ai từng chê bai lông phía trên của chúng không đủ thuần sắc đâu?

Cho dù lùi một bước mà nói, đem vết vằn này tính là vết nhơ, người trên đời này có thể thàm nhiên bày tỏ vết nhơ như vậy cũng không nhiều đâu nhỉ? Phàm là khuyết điểm có thể thản nhiên đối mặt với nhau thì không nên tính là khuyết điểm. Thư thuần khiết hoàn hảo là vật thần thánh, có thể đem ra để cúng bái. Nhưng đứng từ quan điểm của một người phụ nữ, đàn ông và trẻ con sở hữu sự đáng yêu chính là nhờ vào những khuyết điểm nhỏ nhô không che giấu rõ mồn một ấy hay sao? Ngay cả việc một con người tự chấp nhận và dung túng chính mình, chẳng phải cũng là nhắm vào đủ thứ thói hư tật xấu nhỏ nhô của bản thân mà cười xòa cho qua chuyện đó sao?

Tất cả sự không tì vết đều giống nhau — bởi vì hoàn toàn trăm phần trăm thuần khiết trong suốt, nhưng khuyết điểm vết đốm lại có diện mạo hoàn toàn khác nhau. Có vết tích giống như vài điểm rêu phong, có cái là bãi cát uốn lượn, có cái là đám mây cô độc phiêu dâng, lại có cái là xích sắt hoành giang, ngẫm nghĩ lại, ngược lại khiến người ta vui mừng hớn hở. Nghĩ đến những người bạn tri kỷ suốt đời, cũng là như vậy, nếu không thể biết một hai chuyện xấu của đối phương, không thể dùng một hai chuyện buồn cười có thể chế giễu có thể mắng chửi để trêu đùa lẫn nhau, tình bạn e rằng cũng sẽ trở nên trống rỗng nhỉ?

Có lúc ngồi một mình nghiền ngẫm chữ "hà" (vết nhơ), cũng cảm thấy ý tứ xa xôi thong thả. Bên trái chữ nhơ là chữ ngọc, có ngọc trước rồi mới có vết nhơ sau! Giống như có mỹ nhân trước rồi mới có "nốt ruồi mỹ nhân", có anh hùng trước rồi mới có tính cách khuyết thiếu của người anh hùng bi kịch (tragic flaw). Sự tiếc nuối buộc phải nương tựa vào sự hoàn mỹ, sự tiếc nuối tồn tại đơn độc nào có vẻ đẹp gì để nói, trời khuyết đất lõm, là vì trời đất đều tốt đẹp như thế, mới dung thứ cho những vết tích chắp vá tu bổ của đất trời. Một "đứa trẻ hư" sở hữu sự đáng yêu, chẳng phải cũng chính vì nó có sự bướng bỉnh làm mình làm mẩy vô lý mang nét ngây thơ trong sáng gần như thần thánh của một đứa trẻ hay sao?

Bên phải chữ nhơ là chữ giả, mang ý nghĩa màu đỏ sậm, giải thích của chữ nhơ là "ngọc đỏ nhạt". Tôi thích âm thanh của chữ nhơ, tự mang một vẻ rực rỡ hiên ngang không che đậy che giấu.

Sự hoàn mỹ rất khó cầu mong, vậy thì, trong nhân sinh hiện thực, xin hãy cho tôi ngọc thật có vết nhơ, chứ đừng cho ngọc giả không tì vết.

⒎ Duy nhất

Nghe nói, trên đời này không có hai miếng ngọc nào giống nhau — tôi tin thế, người đẽo ngọc há lại chịu lặp lại sự sáng tạo của người khác.

Cho nên, khối ngọc thuộc về tôi này, dù cao sang hay hèn mọn, thô ráp hay tinh xảo thì cũng là duy nhất trên đời này. Vì thế tôi yêu quý nó, trân trọng mối duyên này, ngọc tốt trên đời có muôn vàn, nhưng tôi lại vừa hay gặp được khối ngọc này, người yêu ngọc trên đời cũng có muôn vàn, nhưng nó lại vừa khéo gặp được tôi, thế nhưng cuộc hội ngộ giữa chúng ta, cũng chỉ năm mươi năm thôi phải không? Người đeo ngọc trước đó là ai nhỉ? Có những chuyện vốn dĩ không thể nghĩ đến càng không thể ghen tị, chỉ đành an phận thủ thường trân trọng quãng thời gian ngắn ngủi thuộc về nhau kết nối với nhau này.

⒏ Sống

Người đeo ngọc luôn tin rằng ngọc là sống, họ nói rằng:

- Ngọc phải đeo, đeo mãi thì nó sẽ sống lên đấy!

Lời nói như vậy là thật sao? Hay chỉ là truyền thuyết tưởng tượng?

Tôi không biết mình có thể đeo một khối ngọc cho nó sống lên hay không, đây là điều cần có thời gian mới có thể chứng minh, có lẽ mấy chục năm da thịt gần gũi, thực sự có thể khiến ngọc có lại mạch máu và hơi thở. Nhưng nếu kỳ tích là thứ có thể cầu xin, tôi nguyện ý kẻ sống lại đầu tiên là tôi, chất liệu thanh sạch của tôi, sự khít khao vững chắc của tôi, sự óng ánh dịu dàng của tôi, những đường vân rực rỡ của tôi, tiếng kêu thanh tao vang xa của tôi. Nếu ngọc có thể sống lại vì con người đeo nó, cũng hãy để con người vì đeo ngọc mà sống lại nhé! Hãy để tôi của mỗi khoảnh khắc đều rực rỡ sắc màu ấm áp, giống như nửa khung cửa sổ nắng sớm vào một ngày đông.

⒐ Hoài cổ thời đại đồ đá

Thần thoại đan xen con người và ngọc, ngọc và con người thành một thể chính là "Hồng Lâu Mộng", nó còn có tên là "Thạch Đầu Ký". Trong số những hòn đá vá trời, nhân vật chính là khối đá thừa ra trong số ba vạn sáu nghìn năm trăm linh một khối ấy, trải qua năm tháng lâu dài, cuối cùng lại trở thành Hòn đá thông linh, định sẵn phải đến cõi trần trải qua một kiếp nạn tình duyên.

Đối tượng của chàng chính là cây Giáng Châu quen mà lạ ấy.

Miếng ngọc đó là tượng trưng của nam giới, là sự hoài cổ đối với toàn bộ thời đại đồ đá. Cây cỏ đó là biểu ký của nữ giới, là sự tưởng nhớ về khu rừng hồng hoang rậm rạp um tùm.

Tiên sinh Tĩnh An giải thích về miếng ngọc trong "Hồng Lâu Mộng", nói rằng chữ "ngọc" chính là chữ "dục" (ham muốn), hình như cũng không sai nhỉ? Những cái tên có chứa chữ ngọc trong "Hồng Lâu Mộng" đều có những chủ nhân bất phàm của họ, như Bảo Ngọc, Đại Ngọc, Diệu Ngọc, Hồng Ngọc, mỗi người bọn họ đều có ham muốn nhân sinh khác nhau của mình. Chỉ là ham muốn ấy dường như có thể dịch thành "want" trong tiếng Anh, là một sự bất an, một sự đòi hỏi, là sự vương vấn không biết phát xuất từ đâu, là sự thê lương vào lúc vui nhất, là sự tiếc nuối vào lúc viên mãn nhất, là nỗi thon thót lo âu ngay cả bản thân cũng không hiểu tại sao, là lòng tham muốn níu giữ toàn bộ sắc xuân giữ lại tất cả hoa đào, là sự dao động giữa sự đại ngộ đại triệt và sự quyến luyến sâu sắc.

Thế giới thần thoại luôn vừa lộng lẫy lại vừa lạnh lẽo cao ngạo, cho nên nhân vật thần thoại luôn phải tìm một đạo cụ hoặc bạn đồng hành để đi theo, giả sử rồng không phun châu, Hằng Nga không có thỏ ngọc, Lão Tử mất trâu xanh, Trương Quả Lão mất con lừa cho người ta cưỡi ngược hay Mã Cô thiếu đi đào tiên, Tôn Ngộ Không nộp lại gậy như ý, thì nhân vật thần thoại ấy thực sự không biết tung hoành tay chân thế nào — Giả Bảo Ngọc nếu không có miếng ngọc đó, cũng chỉ có thể làm "người vô tâm" Otis trong câu chuyện cổ tích nước Mỹ "Phù thủy xứ Oz".

"Người chứ không phải cây cỏ, ai mà không có tình", người nói câu này chỉ nhìn thấy bề ngoài của sự việc, tình cảm đại nghĩa sâu sắc của thế giới cây cỏ há lại là điều người phàm chúng ta có thể thấu hiểu hết.

⒑ Lầu ngọc

Nếu bạn muốn biết về kim cương, trên đời có trường dạy về đá quý, có chứng chỉ có thể chứng minh năng lực giám định của bạn. Nhưng nếu bạn muốn biết về ngọc, hãy bình tĩnh làm chính mình, và nhận thức ngọc từ sự ấm áp của da thịt, sự tinh tế của các khớp xương, sự trong sáng của ánh mắt, sự ngưng tụ của ý chí, sự quang đãng trong lời nói nụ cười nhé! Ngọc chính là tôi, cái gọi là văn minh thực ra cũng chính là quá trình từ đá bước vào ngọc, cũng là trang sử từ thể xác máu thịt trở thành "con người".

Đạo gia coi mắt là "biển bạc", coi vai là lầu ngọc, ngẫm nghĩ lại lầu ngọc mây vần của tiên gia, cũng không bằng xương bả vai có thể gánh vác đạo nghĩa của con người nơi trần thế là quý giá. Yêu ngọc đến cùng cực, e rằng cũng chỉ là quay về trân trọng chính mình mà thôi?