⒈Tượng đá chăn thả giữa cỏ như trâu dê

Ban đêm khi ngủ tiếc chẳng muốn khép hờ rèm cửa, bởi vì trăng núi — mà sáng sớm, ánh sáng trời hơi xanh cứ từ khe hở đó mà tràn vào. Tôi vội vã trèo dậy, dưới gốc cây đang rải rác khắp sân những tác phẩm điêu khắc bằng đá của Lâm Uyên. Kỳ thực, ngay tối qua vừa đến nhà ông Hoàng là đã nhìn thấy mấy chục món tinh phẩm, đặt quanh phòng khách, điều kỳ lạ là tôi sờ qua từng cái, luôn thấy có gì đó không đúng, những hòn đá đến từ lòng sông một khi đã được đặt ngay ngắn trên giá gỗ, lại hóa ra trở nên lạc lõng vô cùng, giống như một đứa trẻ nhà quê nghịch ngợm nhảy nhót, nhân dịp lên thành phố ngồi lên tấm đệm gấm nhà họ hàng, không khỏi rụt rè khép nép. Mà giờ phút này, những bức tượng đá được chăn thả giữa đám cỏ như trâu dê này lại từng cái đều sống động. Dù tạm thời đang ngồi, tạm thời đăm chiêu nhìn xa xăm, bạn vẫn biết rằng, chúng bất cứ lúc nào cũng có thể đứng dậy, biết đi, biết cất tiếng, nếu là gà, sẽ đi mổ thóc, nếu là khỉ, sẽ đi trèo cây...

Tượng đá ở dưới gốc cây, con nào con nấy đã điểm vết rêu phong.

Còn nhớ khi ở Đại giáo sứ St. Peter ngắm nhìn những tác phẩm xuất chúng của Michelangelo như bức Tượng Đức Mẹ Sầu Bi, sau nỗi kinh ngạc thán phục, không khỏi tự hỏi tại sao những khối đá cứng rắn ấy vào tay Michelangelo lại mềm mại như mây trắng, hư ảo như thung lũng lững lờ mây bay. Đá của Michelangelo quả thật đã được thuần hóa, nhưng Lâm Uyên thì không phải vậy, mỗi một hòn đá của Lâm Uyên vẫn cứ là đá, va vào người sẽ đau, cọ phải sẽ bầm tím, đó là những hòn đá đích thực được cuốn trôi xuống từ thượng nguồn dòng đại giang cuồn cuộn. Nó lại càng không phải là loại đá trong suốt mảnh mai, tạo hình xấu xí mà thú vị trong miệng các văn nhân Trung Quốc. Nó bình thản mà mộc mạc, thô kệch mà thẳng thắn, đơn giản là một khối lớn, mà chính vì đơn giản, nên búa đục mới có thể thong thả tác động lên được.

Nhắc đến búa đục, có một chuyện nên nhắc tới, đó là trên phố Phủ Lý có một con phố thợ rèn, một số nông cụ và dụng cụ sinh hoạt bằng sắt treo kín cả một con phố, cảnh tượng này cũng coi như là một nét kỳ lạ của Phủ Lý!

Giả sử không phải vì có con phố đồ sắt đó, giả sử Lâm Uyên không có một người con rể vừa khéo làm nghề thợ rèn, giả sử người con rể này không vì ông mà rèn búa đục, không biết Lâm Uyên có tự tay điêu khắc đá hay không?

"Lâm Uyên là một người rất đặc biệt," ông Hoàng nói, "Hơn bốn mươi năm trước, lúc đó vẫn là thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng, ông ấy đã tự mình làm ra một cỗ máy, có thể ép mía thành nước, ép thành nước xong ông ấy lại nấu nước đó thành đường."

Lâm Uyên cho đến nay vẫn thích mày mò máy móc, ông tự tay làm những chiếc ghế xoay chắc chắn, ông cũng làm một chiếc lồng nhà hình cầu có thể xoay tròn. Ngồi vào trong đó rồi dùng chân đá mạnh vào trục trung tâm, là có thể xoay được rất nhiều vòng — trông có vẻ giống như một món đồ chơi cỡ lớn, bất kỳ ai ngồi vào bên trong cũng không tránh khỏi biến thành trẻ con.

Đứng giữa lùm cây ngắm nhìn đám tượng đá mang lại cảm giác bình thản không kinh ngạc. Trên đời này có một số vẻ đẹp, bởi vì kỳ vĩ đột ngột, khiến người ta kinh diễm, nhưng cái đẹp của Lâm Uyên lại tựa như một người khi ngồi một mình thảnh thơi nhìn đôi tay của chính mình, những vết chai trên tay cùng những vết thương giữa các vết chai, chỉ thấy quen thuộc thân thiết, thân thiết đến mức hầu như không còn cảm giác gì nữa, chỉ bởi vì đó là một phần của chính cơ thể. Nhưng tôi và những bức tượng đá của Lâm Uyên thì có thể quen thuộc thấu hiểu nhau ở điểm nào? Phải chăng là sự hoài niệm chung đối với toàn bộ thời kỳ đồ đá? Nếu giờ phút này cứ thế đi mãi, nhìn thấy những người đá, trâu đá, rùa đá, khỉ đá này hóa ảo thành những mãnh thú trấn mộ thời cổ đại, chắc tôi cũng thấy là chuyện đương nhiên chăng? Thậm chí nếu chúng lại biến dạng thành cối đá, chày đá, rìu đá, đục đá, tôi cũng không lấy làm lạ, những hòn đá đằng đẵng cổ xưa thế này có lẽ còn mộc mạc và nguyên thủy hơn cả "hòn đá ngũ sắc" mà Nữ Oa từng dùng để vá trời ấy chứ? Đá ngũ sắc từ lâu đã biết dùng vẻ rực rỡ để lấy lòng nền văn minh rồi. Còn đá của Lâm Uyên được khiêng về từ bãi cát ven sông, hỗn độn chưa phân định, tràn ngập đủ mọi khả năng...

⒉Dọc suối hành

Hôm đó chúng tôi xuất phát, dọc theo suối Dã Mã, để tìm "Bác Uyên Nhỏ" ở hương Ngư Trì. Rẽ vào đoạn đường dốc chẳng bao lâu, bất chợt nhìn thấy bên lề đường giữa đám cỏ dại mọc lên từng con trâu đá dê đá, lại thấy những tác phẩm đó giống như những chiếc cột mốc chỉ đường, chỉ dẫn chính xác địa chỉ của bác Uyên Nhỏ. Đi tiếp thêm một đoạn không xa, một bức tượng "Tứ Hải Long Vương" khổng lồ được đặt bên đường, nhà của bác Uyên Nhỏ đã tới, tác phẩm này cao khoảng tầm một người, tròn vo dày dặn, bốn mặt điêu khắc bốn vị Long Vương khác nhau, bác Uyên Nhỏ bước ra, gầy guộc rắn rỏi và hiên ngang, giống như các tác phẩm bằng đá của ông, mang sự cứng cáp và mềm mại được hình thành bởi năm tháng.

Bước vào ngôi nhà mới do chính tay ông thiết kế trong những năm gần đây, lại càng giật mình hơn, trên cửa lớn và trong sân có rất nhiều máy bay ghép từ vỏ lon nước ngọt, có những chiếc đồng hồ cũ nhặt được, tạo nên "cảm giác hiện đại" độc đáo của ông, lốp trong và lốp ngoài của xe hơi cũ rõ ràng cũng là "chất liệu tạo hình" mà ông yêu thích, ông dùng lốp trong lốp ngoài, "nhặt nhược" được rất nhiều cảnh quan, Mộ Dung ngẩn người nói.

— "Tôi phải gọi học sinh đến — xem thử một con người có thể 'táo bạo' đến mức độ nào."

Cửa ra vào xưởng điêu khắc, có một phiến đá phẳng phiu mà người dân tộc thường dùng, bác Uyên Nhỏ dựng nó ở cửa, giống như một chiếc bảng thông báo, bên trên viết:

Khắc đá năm Sáu mươi sáu

Lâm Uyên

Năm con trai ba con gái

Huyện Hải Định, tỉnh Phúc Kiến

Không đảng không phái

Tư tưởng của chính mình

Bất cứ ai đi đến đây cũng đều không khỏi vừa đọc vừa đắm chìm vào đó, đúng là một ông lão thú vị! Kỳ thực xét theo bối cảnh của ông, do ít chữ nghĩa, lại chẳng thể không có tư tưởng của riêng mình, điều buồn cười là ông mượn danh nghĩa "không học không phái" trong chính trị, rồi sau đó cộng thêm "tư tưởng của chính mình", khiến cho "đảng phái" này bỗng hóa thành một học phái hay họa phái vậy.

— "Đây là con heo thật," ông giới thiệu các tác phẩm của mình luôn chỉ nói về câu chuyện, cứ như thể câu chuyện mới là quan trọng, còn những tác phẩm điêu khắc bằng đá của ông, chẳng qua chỉ là những hình minh họa lập thể cho mấy câu chuyện kể cho cháu nghe mà thôi. — "Các vị có biết không? Bây giờ trên thế giới mỗi năm số lượng heo thật bị giết thịt chỉ vỏn vẹn ba bốn con mà thôi, những con khác đều không phải heo thật, đều là heo do con người biến thành, heo thật thì phải thế này."

Biểu cảm khi nói chuyện của ông vô cùng nghiêm túc và bình thản, tựa như đang kể cho bạn nghe chuyện hôm qua con bò cái vừa sinh được con bê vậy, hoàn toàn không cần phóng đại, bởi vì ông tự cho đó là sự thật.

"Cái này chính là vợ của Tần Thủy Hoàng đấy! Tần Thủy Hoàng gặp tiên nhân, tiên nhân cho ông ta hai bông hoa, một bông nở rộ, một bông vẫn chưa nở, tiên nhân dặn bông nở rộ thì cho mẹ già cài, bông chưa nở thì cho vợ cài. Tần Thủy Hoàng thấy bông hoa nở rộ kia đẹp quá, đem cho mẹ già cài thì tiếc quá, chi bằng cứ cho vợ cài vậy! Ai ngờ bông hoa vừa nở rộ đó tuy cài lên thì đẹp thật, thế mà chớp mắt cái là tàn lụi ngay, vừa tàn lụi, con người bắt đầu trở nên xấu xí, càng lúc càng xấu, càng lúc càng xấu, đến sau này xấu đến mức thực sự hết cách, chính cô ta cũng cảm thấy thẹn thùng, thế là trốn vào trong núi — sau đó thì sinh ra loài khỉ, khỉ chính là từ đó mà ra đấy."

Nếu hứng thú cao trào, ông sẽ kể tiếp cho bạn nghe những tình tiết phát triển của câu chuyện, ví dụ như con khỉ này đến ngôi làng để trộm đồ ăn vặt, kết quả bị người ta dùng mưu làm cho bỏng rát cả mông, còn mẹ của Tần Thủy Hoàng vì ngày càng trở nên xinh đẹp, Tần Thủy Hoàng muốn cưới bà làm vợ, bà nói, không được, trừ phi ngươi che lấp được mặt trời trên bầu trời, Tần Thủy Hoàng vừa sốT ruột, liền đi xây Vạn Lý Trường Thành, may là chuyện che trời lấp đất thì vẫn không tài nào làm được. Chà, hóa ra cực kỳ xấu xí hay cực kỳ xinh đẹp thì đều gặp phiền toái cả!

Chẳng cần Lâm Uyên tự mình lên tiếng, ngay cả những người sưu tầm tác phẩm của ông, trong lúc sưu tầm tác phẩm, cũng đồng thời sưu tầm luôn cả câu chuyện, giống như ông Hoàng vậy, có thể chỉ tay điểm mặt từng câu chuyện một.

— "Lâm Uyên nói, câu chuyện này kể rằng, có một người nọ lâm bệnh nặng, ông ta tuyên bố ai có thể chữa khỏi bệnh cho mình, ông ta sẽ gả con gái cho người đó. Kết quả, có một con khỉ đã chữa khỏi bệnh cho ông ta, ông ta đành phải giữ chữ tín gả con gái cho con khỉ, nhưng chuyện này mất mặt quá đi mất, ông ta không chịu nổi sự xấu hổ ấy, bèn đặt con gái và con khỉ lên một chiếc thuyền, bảo họ vượt đại dương đến nơi xa xôi để kết hôn, sau này họ cũng sinh ra con cái, người Mỹ chính là từ đó mà ra đấy!"

Lạ thật, câu chuyện này nghe có vẻ giống với cốt truyện Cao Xin thị gả chó, (bởi vì nó có công lao chiến trận, sau này sinh ra mười hai người con, trở thành người Man Yi.) Lâm Uyên đôi khi cũng lấy "thành ngữ" làm đề tài, ví dụ như ông điêu khắc về hôn nhân, một bên của tảng đá cứng đầu được chạm trổ một nam một nữ, người đàn ông nét mặt hung ác, người phụ nữ ngũ cốc bình thường thấp kém nhẫn nhục chịu đựng số phận, dưới cổ lại có một khối bướu cổ lớn, điều mà Lâm Uyên muốn khắc chính là câu nói bằng tiếng Đài Loan: "Cổ cứng mọc bướu, đàn bà gả cho chồng tồi — đều là do trúng phải." Chữ "trúng" trong nguyên văn đọc theo âm song quan, vừa chỉ sự "trúng" phải, lại vừa chỉ sự "chặn" đứng.

Nhưng khi tôi nhìn đống đá đó, lại không khỏi chấn động, dường như cảm thấy khối u trên cổ người phụ nữ kia chính là một lời tố cáo vô cùng rõ ràng, cô ta đang dùng thân xác bị bóp méo trong sự im lặng để phản bác lại một cuộc hôn nhân bất hạnh.

— "Đây lại là câu chuyện gì thế?"

— "Câu chuyện này có nghĩa là, vào thủa xa xưa lắm ấy, có người muốn đến xây một tòa lầu, muốn xây mãi lên tận trời cao, nhưng vào một buổi sáng nọ, họ vừa tỉnh giấc, bỗng nhiên người này nói một thứ tiếng khác, không ai nghe hiểu ai đang nói gì, đành phải mỗi người một ngả giải tán."

Tôi giật mình kinh hãi, câu chuyện này chẳng phải chính là câu chuyện Tháp Babel trong kinh Thánh đó sao!

— "Câu chuyện này lấy từ đâu ra vậy?" Nếu có thể tra ra được, suýt chút nữa thì phải kéo theo cả một lịch sử giao lưu Trung - Tây rồi.

— "Sách viết chứ đâu!"

— "Sách gì thế?" Tôi càng thêm căng thẳng.

— "Chính là những cuốn sách từ thuở xửa thuở xưa ấy, đều viết rành mạch rõ ràng cả, sau đó nhé, lại đổ mưa, mưa liền tù tì bốn mươi ngày, không ngừng nghỉ một ngày nào, suốt bốn mươi ngày đấy! Sau đó thì lũ lụt ngập trời, những người này, liền trốn ở trên thuyền..."

Lúc này chúng tôi mới biết tác phẩm đó khắc hình một hàng đầu người, đứng dọc bên mạn thuyền. Thế nhưng câu chuyện này rõ ràng là câu chuyện con tàu Noah trong kinh Thánh mà, chẳng lẽ trong dân gian chúng ta cũng có truyền thuyết thế này sao?

— "Bác ơi, chuyện của bác nghe được từ đâu thế?" Trị Bình dẫu sao cũng học chuyên ngành xã hội học, đặt câu hỏi có đầu có đuôi hơn tôi.

— "Trong đài phát thanh chứ đâu!" Ông đáp một cách điềm nhiên.

Tôi thở phào nhẹ nhõm, ban đầu cứ tưởng xuất hiện một tư liệu quý giá mang tầm cỡ "thần thoại so sánh học" chứ! Hóa ra bác Uyên Nhỏ không hoàn toàn "thuần chất hương thổ", vô tình thế nào mà ông lại điêu khắc cả văn học của người H hebrews.

Bác Uyên Nhỏ thực ra cũng có những tác phẩm đơn giản không chứa đựng câu chuyện nào. Chỉ là dù có đơn giản đi chăng nữa, ông cũng luôn có một hai câu giải thích:

— "Đây là hổ mẹ, trước kia trên núi này có hổ xuống núi cắn người, bản tính con hổ vốn đã hung ác rồi, sinh con ra lại càng sợ người ta hãm hại con nó nên lại càng hung ác hơn!"

— "Đây là gà trống đánh gà mái."

Một tác phẩm khác làm bằng thiếc hàn lại thành hình người, ông úp ngược một chiếc chảo xào rau lên bụng, đề tài hóa ra lại là "Phàn Lê Hoa mang thai", quả là một sự kết hợp thú vị.

Lâm Uyên không sợ lặp lại chính mình, thế nên ông sẽ không giống như một số nghệ sĩ hiện đại ngày nào cũng vì "bứt phá bản thân" mà ra vẻ gượng gạo, Lâm Uyên không sợ lật đi lật lại điêu khắc đi điêu khắc lại trâu, dê, heo, gà, chim, rắn, rùa, côn trùng, cá và con người. Tác phẩm của ông chất đống trước cửa nhà, chất đống trong xưởng, đặt bên đường lớn, nuôi dưỡng giữa đám cỏ dại. Đi qua bức tường nhà ông, những hòn đá trên tường cũng có những viên được điêu khắc, bước lên bậc thềm nhà ông, đá bậc thềm cũng là tượng điêu khắc, tượng đá đối với ông vừa là sáng tác vừa là sinh mệnh, là "lao động" kiêm "giải trí" sau quãng thời gian làm lụng vất vả cả một đời. Ông thuộc về nghệ thuật, và càng thuộc về thần thoại.

Tối hôm đó chúng tôi trở về căn biệt thự của nhà học sinh, nằm ở bên hồ cá sân sau ngắm nhìn trăng sao, có một nhành hoa mơ ngẩn ngơ chẳng biết vì sao lại nở hoa trong cơn gió mùa thu. Thị trấn an lành này, thị trấn nổi tiếng với rượu ngon và hoa anh đào này, thị trấn mà ông ngoại của người học sinh từng nuôi ra những con cá hồi vân trong dòng nước suối núi, thị trấn dung chứa được cả người dân tộc và người dân vùng đồng bằng cùng chung sống, thị trấn ngày nay đã thu hoạch được nhà điêu khắc Lâm Uyên, nhiếp ảnh gia Lương Chính Cư, vị tiên sinh biết nhận diện tài năng Hoàng Bính Tùng này, quả là một thị trấn trù phú làm sao!

Tôi cảm thấy bản thân mình chẳng khác nào nhành hoa mơ ấy, có một sự thôi thúc muốn vươn cổ ra tìm hiểu hình thái thế gian này, muốn thăm dò mảnh đất nhân từ trù phú này, muốn lắng nghe những câu chuyện trên mảnh đất này.