Nhớ là năm lớp ba tiểu học, tình cờ bị bệnh, không thể đến trường, thế là ôm gối ngồi trên giường, nhìn ra ngoài cửa sổ những ngọn núi xanh quạnh quẽ, ngày xuân dài đằng đẵng, trong lòng bỗng dâng lên một nỗi bi thương to lớn trầm uế đến nay vẫn không thể quên.

Lúc đó vì còn nhỏ, không thể tự giải thích rõ ràng cho bản thân nguyên do ấy, nhưng nỗi đau ấy thì vẫn nhớ.

Tại sao lại đau nhỉ? Bây giờ mới hiểu, chỉ vì bạn biết rằng, những người bạn tốt của bạn đều ở đó, mà bạn thì lại không có ở đó, thế là bạn ngây ngốc nghĩ, giờ này họ có đang rượt đuổi đùa giỡn ở sân trường không? Họ có đang bị mắng trong lớp học không? Rốt cuộc họ đang làm gì thế? Dù tốt hay xấu, tôi muốn ở cùng họ cơ mà! Cùng bị mắng bị đánh đều là tốt cả!

Thế là, bắt đầu thích điểm danh. Sáng sớm, mọi người đều ngồi ngay ngắn, khuôn mặt nhỏ nhắn chưa bắt đầu vấy bẩn, đôi tay nhỏ bé chưa ướt đẫm mồ hôi, cô giáo nói:

"XXX"

"Có!"

Nghiêm túc và lảnh lót, tựa như không phải đang trả lời cô giáo, mà là đang trả lời vũ trụ càn khôn, nói cho đất trời, nói cho lịch sử biết rằng, có một đứa trẻ đang "ở" đây.

Đáp lại một tiếng "Có", đối với tôi luôn là một thứ hạnh phúc viên mãn.

Rồi, lớn lên, không cần phải điểm danh nữa, lại đâm ra mê du lịch. Mỗi khi đến những nơi non nước hữu tình, luôn muốn giơ tay lên, giống như đứa trẻ luôn mở to đôi mắt tròn tò mò kia, đáp lại một tiếng:

"Tôi ở đây."

"Tôi ở đây" khác với "Kẻ nào đó đã đến đây tham quan", vế sau thì ngang ngược phách lối, coi trời bằng vung, mà kẻ nói "Tôi ở đây" vẫn là một đứa trẻ đi học vào buổi sáng sớm, vui vẻ trả lời câu hỏi của người lớn tuổi.

Kỳ thực giữa người với người, hoặc vì tình thân, hoặc vì tình bạn, hoặc vì tình yêu, thứ tình cảm thân mật nào mà không thể dựa trên tiền đề tôi ở đây, thật trùng hợp, bạn cũng ở đây? Tất cả tình yêu, chẳng phải chính là duyên phận "cùng ở" đó sao? Ngay cả thần linh, sở hữu sự thần minh, cũng chẳng qua là nhờ vào đặc tính "từng ở, nay ở, hằng ở", cùng với "không đâu không ở". Còn với tư cách là một con người, tôi cảm nhận được một sự quý giá khác đối với "sự hạn chế chỉ có thể xuất hiện trong thời gian và không gian này" của bản thân, tựa như tôi là một mảnh ghép méo mó kỳ lạ trên tấm bảng ghép hình, nhìn riêng thì hoàn toàn vô nghĩa, cho đến khi vừa vặn khít vào không gian thời gian thích hợp, thì lại là một mảnh không thể thiếu. Sự tồn tại của thiên thần là sự vô thủy vô chung mênh mông vô hạn, còn tôi là tình cảm và sự thức tỉnh giữa chốn non nước này vào thời điểm này.

Có một năm, cùng chồng dẫn theo một đoàn người trẻ tuổi sang Mỹ và châu Âu biểu diễn, tôi kiên quyết chọn bài "Trường Can Khúc" của Thôi Hạo làm bài hát khai mạc. Trong những thành phố xa lạ hết trạm này đến trạm khác, trên sân khấu, lớp lụa màu xanh bích được rũ ra tạo thành gợn sóng lăn tăn, nhạc phủ đời Đường thong thả vang lên:

Quân gia hà xứ tẩu, thiếp trú tại Hoành Đường.

Đình thuyền tạm tá vấn, hoặc khủng thị đồng hương.

Trong làn sóng nước mịt mờ, chỉ vì lướt qua nhau trong gang tấc, chỉ vì bạn ở trong gió mát còn tôi ở trong trăng sáng, chỉ vì đôi bên đều ở trên trái đất này, mà trái đất lại ở trong cõi thái hư, cho nên không khỏi dừng thuyền hỏi một câu, hỏi xem quê quán đôi bên thuộc về đâu, hỏi về chốn quê cũ từng sinh ra trong quá khứ, nơi sẽ chôn cất vào những năm tháng sau này. Mùa hè năm ấy, chúng ta cũng từng dọc đường đi hỏi về quê quán của những người Trung Quốc hải ngoại như thế đấy!

Trong "Cựu Ước" có ghi lại một câu chuyện từ ba ngàn năm trước. Thời đó, vị lão tiên tri Hê-li (Eli) vì tuổi già sức yếu mà lú lẫn bất tài, khoanh tay đứng nhìn đứa con hư hỏng lộng hành, còn vị tiểu tiên tri Sam-u-ên (Samuel) vẫn là một đứa trẻ ngây ngô, ngơ ngác mặc chiếc áo lễ nhỏ đi tới đi lui trong đại thánh điện trống trải. Thế nhưng, chuyện đã xảy ra, có một đêm cậu nghe thấy tiếng gọi dịu dàng:

"Sam-u-ên!"

Cậu tuy buồn ngủ nhưng lại là một đứa trẻ lanh lợi, liền bật dậy, chạy đến trước mặt lão Hê-li:

"Ngài gọi cháu, cháu ở đây!"

"Ta không gọi cháu," lão Hê-li lẩm cẩm nói, "cháu đi ngủ đi!"

Đứa trẻ nằm xuống, cậu lại nghe thấy tiếng gọi giống hệt:

"Cháu ở đây, có phải ngài gọi cháu không?" Cậu lại chạy đến trước mặt Hê-li.

"Không phải, ta không gọi cháu, cháu đi ngủ đi."

Lần thứ ba cậu lại nghe thấy âm thanh triệu gọi ấy, đứa trẻ nhỏ bé thực sự cảm thấy bối rối, nhưng cậu vẫn nhanh chóng chạy đến trước mặt Hê-li.

Lão Hê-li bỗng giật mình kinh hãi, hóa ra đứa trẻ đã lớn rồi, hóa ra cậu không nghe nhầm trong giấc mơ của trẻ con, không, cậu đã nghe được tiếng trời đầu tiên, cậu đã đối mặt với sự triệu gọi thần thánh. Dù cậu chỉ là một đứa trẻ non nớt, dù cậu thậm chí còn chẳng hiểu nổi "thiên chi chung mệnh" là gì, thế nhưng, thời đại cũ rốt cuộc đã kết thúc, thiếu niên anh hùng sẽ nhận mệnh trời gánh vác phong ba tứ phương.

"Sam-u-ên nhỏ, quay về đi! Có một số việc, trước đây cháu không hiểu, nếu cháu lại nghe thấy âm thanh đó, cháu hãy nói: 'Xin Chúa hãy nói, con đang lắng nghe, con ở đây.'"

Sam-u-ên quả nhiên nghe thấy âm thanh lần thứ tư, bầu trời đêm lấp lánh, những hàng cột sừng sững như lịch sử, âm thanh đến từ gió, âm thanh đến từ ánh sao, âm thanh đến từ tiếng thủy triều từ tận đáy lòng, đến để triệu gọi một đứa trẻ. Sam-u-ên từ đó cho đến chết, vẫn luôn là một vị tiên tri oai nghiêm lừng lẫy, chỉ vì nhiều năm trước, khi cậu vẫn còn là một đứa trẻ, cậu đã đáp lại tiếng gọi đó, và nói rằng: "Con, ở đây."

Tôi đương nhiên không phải là tiên tri, từ trước đến nay chưa từng có đại chí muốn làm "cứu tinh", chỉ thích khiến bản thân trở thành một người "luôn trong trạng thái sẵn sàng khẩn cấp", bất cứ lúc nào cũng có thể nói "Tôi ở đây, tôi ở đây chứ?"

Cả đời này chưa từng uống nhiều rượu như vậy, đại khái là một chai bia, đó là vào tối tết Đoan Ngọ, trên một hòn đảo nhỏ ngoài khơi Bành Hồ. Để tưởng nhớ Khuất Nguyên, ngư dân ngày hôm đó không ra khơi, hiệu trưởng trường tiểu học cùng chúng tôi và những người bạn trong hội phụ huynh ăn cơm, đối với những người chuốc rượu ngửa cổ uống cạn, bạn rất khó mà nói "Không". Kiểu uống rượu của họ hoàn toàn khác biệt với những người làm học thuật mà tôi thường thấy, vài chén vào bụng, bỗng chốc đỏ bừng cả mặt, hóa ra sức mạnh của rượu lại lớn đến thế. Ban đầu, những khuôn mặt rộng và rám nắng ấy không khỏi có một sự tự ti vô thức khi đối mặt với người Đài Bắc và người có chữ nghĩa, thế nhưng vừa uống rượu xong, ai nấy lại tranh nhau nói chuyện, kể rằng những ngày không có nước ngọt khổ sở ra sao, kể rằng đường ống dẫn nước sửa xong lại hỏng thế nào, kể rằng họ thà tán gia bại sản, chứ không muốn ngày nào cũng lái thuyền sang các đảo khác để chở nước ngọt...

Mà nước ngọt trong miệng họ, dưới cái nhìn của người Đài Bắc, cũng chỉ là thứ nước có vị kỳ lạ mặn chát khó nuốt mà thôi — chỉ là đối với họ thì đó lại là giấc mơ xa vời không thể với tới.

Vốn dĩ chúng tôi chỉ định đến quyên sách, chỉ định thiết lập phòng đọc sách cho lũ trẻ, không ngờ thứ mà họ mặt đỏ tía tai hét lên lại chính là nước! Hòn đảo này có một cái tên rất hay, gọi là Điểu Tự, bờ đá bao gồm những khối đá bazan màu đen sáng bóng rất đẹp. Khi sóng lớn, những bọt nước sẽ vượt qua lớp học rơi thẳng xuống sân trường, trong làn sóng xanh trong vắt có loài cá đinh hương trân quý, lúc này trên bàn ăn lại là nhum biển chiên giòn, cá chình nhỏ tươi ngon... Thế nhưng một hòn đảo như vậy, lại không có nước ngọt.

Tôi có thể làm gì cho họ? Trong buổi hoàng hôn cùng cạn chén, có lẽ chẳng làm được gì cả, nhưng ít nhất tôi đang ở đây, đang lắng nghe, đang suy ngẫm về những việc mình có thể làm...

Đọc sách, cũng là một dạng "ở".

Có một năm, đến thư viện, lật xem cuốn "Xuân Tại Đường Bút Ký", đó là tập sách của tiên sinh Du Việt, bìa đóng cứng bọc lụa đỏ, mở bìa sau ra xem, hóa ra từ trước đến nay chưa từng có ai mượn đọc cả, đúng là "xưa nay các bậc thánh hiền đều cô tịch" mà! Tâm niệm kh động, liền mượn sách mang về nhà. Sách ở đó, xuân ở đó, nhưng cũng phải có người đọc thì mới được chứ! Cuộc đời đọc sách của tôi rốt cuộc lại giống như một số người chơi "điệp tiên", tựa như đang đối mặt với tinh phách của tác giả. Đối với tôi, Lý Hạ là người gọi là đến ngay, vào những khoảnh khắc bi thương điếu tang, tôi sẽ nói: "Tôi ở đây, đến đọc bài 'Khổ Trú Đoản' đó cho tôi nghe đi! Đọc câu 'Ngô bất thức thanh thiên cao, hoàng địa duyên, duy kiến nguyệt hàn nhật noãn, lai tiễn nhân thọ'." Khi đọc bài "Đồ Tiếu Lệnh" của Vi Ứng Vật, tôi sẽ khẽ đọc: "Hồ mã hồ mã, viễn phóng Yên Chi sơn hạ. Bào sa bào tuyết độc tê, đông vọng tây vọng lộ mê. Mê lộ mê lộ, biên thảo vô cùng nhật mộ." Vừa cảm thấy bản thân chính là con chiến mã phóng cuồng từ đời Đường cho đến tận bây giờ không ngừng nghỉ, không, có lẽ không phải ngựa, mà chỉ là một cỗ tình cảm mãnh liệt, bị cái đẹp mê hoặc, bị bão cát mịt mờ và ánh hoàng hôn đỏ rực như hoa yên chi làm cho chấn động, từ đó tâm tư muôn vàn, không biết dừng lại ở đâu là cỗ tình cảm mãnh liệt ấy.

Khi xem sách, trên sách luôn có những bóng người thoáng ẩn thoáng hiện, trong đó có tôi, tôi luôn ở đó.

Trong "Cựu Ước - Sáng Thế Ký", A-đam sau khi sa ngã đã giấu mình đi trong khu vườn Địa Đàng khi những cơn gió mát vừa thổi tới. Thượng đế nói:

"A-đam, ngươi ở đâu?"

Hắn im lặng không đáp.

Nếu là tôi, tôi sẽ bước ra, nói rằng:

"Thượng đế, tôi ở đây, tôi ở đây, xin Ngài hãy nhìn tôi, tôi ở đây. Không tốt hơn một người phàm, cũng không xấu hơn một người phàm, tôi có sự thuần thuận ôn hòa của mình, cũng có sự phản nghịch hung ác của mình, tôi ở trong giấc mơ theo đuổi chân lý và cái đẹp vô tận của bản thân, cũng ở trong nhân tính mỏng manh không chịu nổi một đòn của mình. Thượng đế ơi, xin hãy soi xét tôi, tôi ở đây."

"Tôi ở đây", có nghĩa là tôi đã có mặt, trong lớp học lớn của sự sống.

Vài năm trước, câu nói tôi từng nói trong núi, xin cho phép tôi được nói lại một lần nữa, xem như tiếng chuông cuối cùng:

"Cây ở đó. Núi ở đó. Đại địa ở đó. Năm tháng ở đó. Tôi ở đó. Bạn còn muốn thế giới nào tốt đẹp hơn nữa?"