Mỗi độ trăng tròn, thoắt ẩn thoắt hiện, tôi luôn có thể nhìn thấy một ngôi nhà gỗ nhỏ xây trên vách đá, đang mở từng khung cửa sổ để lắng nghe âm triều từ khắp chốn gần xa.
Còn trái tim chúng ta thì sao? Dường như đã quen với một thời đại câm lặng rồi. Chỉ là, khi ánh trăng rằm chiếu rọi mặt nước, âm triều vi vu lại đến lay động trái tim đã chìm lắng từ lâu của chúng ta, để rồi lồng ngực ta lại trào dâng tiếng gió tiếng nước cuồn cuộn mãnh liệt!
Đó là một buổi trưa hè, nắng gắt đến mức hòn đá nào cũng có thể làm bỏng người. Tôi một mình chống ô đứng ven đường đợi xe. Không khí ngưng tụ thành một cục hơi nóng bất động. Rồi dần dần, một người kéo xe từ cuối đường đi tới. Tôi chưa từng thấy ai đi chậm đến thế. Gánh nặng đầy xe khiến lưng anh còng xuống đến mức mặt mũi gần như chạm đất. Khi anh đi ngang qua tôi, tôi chợt phát hiện một giọt mồ hôi to như hạt mưa, từ trán anh rơi xuống đất, rồi lại đến giọt thứ hai. Trái tim tôi trong khoảnh khắc ấy thắt lại, trước khi nhìn thấy giọt mồ hôi đó, tôi vốn đồng cảm với anh, nhưng đến khi phát hiện ra giọt mồ hôi ấy, tôi lập tức kính phục anh — một con người đang dùng cơ bắp và mồ hôi để tưới tắm cho mặt đất. Đã mấy năm trôi qua, mỗi khi nhớ lại lòng vẫn thấy xúc động khôn nguôi, dường như vẫn có thể nghe thấy tiếng giọt mồ hôi ném mạnh xuống đất vang dội đến nhường nào.
Một buổi sáng trời quang mây tạnh sau trận tuyết, chúng tôi đứng trên đỉnh núi Hợp Hoan, những con suối uốn lượn đều bị tuyết dày vùi lấp. Bỗng nhiên, cảm thấy mùa đông của quê hương đã trở về. Một chiến sĩ người Đài Loan hớt hơ hớt hải chạy tới.
- Hai ngày trước tuyết rơi dày lắm! Phải đến một mét ấy chứ! Chúng tôi cứ đi một bước lại xúc tuyết một bước.
Tôi cúi người nhặt một cục tuyết, trong vốc tuyết trắng ngần ấy, vô số chuyện xưa lấp lánh, tựa như ánh nắng bập bùng giữa những hạt tuyết.
- Chúng tôi đang nặn người tuyết đấy, - người chiến sĩ tiếp tục nói, - còn có thể dùng để ném bóng tuyết nữa!
Tôi nhìn anh, nhưng không thốt nên lời, có lẽ những ai chỉ nhìn thấy cảnh tuyết rơi một lần ở một nơi nào đó thì may mắn hơn một chút. Chỉ là tuyết gặp lại trên chốn khách địa cách vạn dặm xa xôi, lại là một câu chuyện bi thương. Tôi ngẩng đầu lên, ngàn đỉnh núi sừng sững, cây thông vẫn ngoan cường xanh ngắt trong tuyết.
Buổi chiều tối hôm đến trại phong đã vô cùng mệt mỏi. Bước lên bậc đá, ngôi nhà thờ giản dị đứng cô độc trong ánh chiều tà. Trên hành lang dài có mấy bệnh nhân lớn tuổi ngồi sát cạnh nhau, nhìn thấy chúng tôi liền đồng loạt đứng dậy, trên gương mặt bệnh lâu ngày ánh lên nụ cười chân thành.
- Bình an. - Giọng nói của họ ẩn chứa một nét vui tươi giữa sự tĩnh lặng.
- Bình an. - Chúng tôi nghẹn ngào đáp lại, chưa từng nghĩ một từ ngữ giản dị nhường này lại mang ý nghĩa sâu sắc đến thế.
Đó là một trải nghiệm không thể nào quên, vốn là muốn đi an ủi người khác, nhưng cách nào cũng không ngờ tới lại bị người khác an ủi ngược lại. Một nhóm người đangoi ngóp giữa bệnh tật và sự khinh miệt, một nhóm người bất hạnh đáng thương, vậy mà nhờ có đức tin lại có thể cười một nụ cười dũng cảm đến thế. Còn ánh mắt tĩnh lặng, thành kính và hoàn toàn tha thứ trong buổi hoàng chiều kia, đối với xã hội những người khỏe mạnh chúng ta lại là sự quở trách biết bao!
Lại có một lần, tỉnh giấc lúc nửa đêm, ánh trăng sân sau đang lên triều, toàn bộ cây cối trong vườn đều chìm ngập trong những con sóng lấp lánh. Tôi ngạc nhiên ngồi dậy, hoàn toàn không thể tin nổi nhìn ánh trăng ngày càng đậm, nhất thời không biết rốt cuộc bản thân đang vui sướng, hay đau buồn. Chỉ cảm thấy như một chiếc thuyền con, thảnh thơi nổi lên, trôi về bầu trời xanh có vẻ rất gần mà cũng rất xa, thế rồi trong làn gió nhẹ, những bông hoa trắng li ti của cây ô liu đang bay lả tả, rơi rụng, những bậc đá thấp dẫn ra sân sau dưới ánh trăng bị hoa rụng chất đống tựa như được điếm bằng ngọc vậy. Tôi kìm lòng không đậu mà thấy vui mừng, sống quả thực là một thứ hạnh phúc vô bờ - một đêm sáng rực rỡ thế này, ánh trăng trong suốt thế này, những tán cây dịu dàng rụng đầy hoa thế này...
Đọc sách nửa đời người, điều khiến tôi cảm thán nhất không gì bằng hoàn cảnh của Liêm Pha, trong những năm tháng tuổi già không được trọng dụng ấy, ông mang biết bao nỗi bơ vơ sầu muộn. Bậc đại tướng của nước Triệu ngày xưa, nay đã là con ngựa già trong chuồng. Khi sứ thần đến, tấm lòng tha thiết "ăn một bữa một đấu gạo, mười cân thịt, mặc giáp lên ngựa, để tỏ ra hãy còn dùng được" của ông bi thương biết nhường nào. Mà cuối cùng vẫn chịu lời sàm tẩu không được cất nhắc, nỗi bi thương ấy lại càng sâu sắc hơn. Cho đến khi được nước Sở rước đi. Tâm trạng ảm đạm khiến ông không còn cơ hội lập công. Hết quãng đời còn lại, chỉ nói một câu nghe đứt ruột đứt gan: "Ta nhớ dùng người nước Triệu."
Thử nghĩ xem, ở xứ người, trong cung điện của kẻ khác, trên mảnh đất mỏi mòn thốt ra một thứ ngôn ngữ khác, ông đã sống một cuộc đời cô quạnh biết bao! Danh tướng từ xưa có lẽ thật sự không cho phép nhìn thấy mái tóc bạc chăng? Khi ông thở dài: "Ta muốn dùng người nước Triệu quen dùng của ta", lại ẩn chứa một câu chuyện cổ xưa, thê lương nhường nào! Mà khi Tư Mã Thiên ghi lại câu chuyện này, chúng ta đọc lại câu chuyện này sau hai ngàn năm, biết bao kịch bản tương tự lại đang được diễn ra?
Lại có lần đọc một bài từ của Vi Trang, cũng vì thế mà xúc động suốt mấy ngày liền. Cái gọi là "ôn nhu đôn hậu" chắc là cảnh giới này phải không? Bài từ ấy viết về một người phụ nữ đứng cô độc ngóng trông trên lầu nhỏ lúc cuối xuân, khi nàng đau khổ vì không thấy người ở chốn xa xôi, chỉ uyển chuyển nói một câu: "Thiên sơn vạn thủy bất tằng hành, hồn mộng dục giáo hà xứ mịch." Không trách người đi đường quên về, chỉ trách bản thân chưa từng đi qua muôn núi ngàn sông, khiến cho hồn mộng không có đường để dõi theo. Thức tình tha thiết như khóc như tố, thái độ không oán không hờn ấy, mang lại cho người ta cảm giác thê lương ảo não, đó là một thứ tình yêu mang phong cách cổ điển biết bao!
Còn có vở côn khúc "Tư Phàm", cũng khiến tôi chấn động khôn thôi. Tôi vẫn luôn muốn tìm ra tác giả của nó, nhưng nghe nói là không thể nữa rồi. Từng thỉnh giáo một vị thầy mà tôi vô cùng kính phục, thầy cũng chỉ nói: "Lời từ là lời từ cực hay, tác giả lại không tìm ra được, đoán chừng đại khái là vật của nhân gian." Tôi hoàn toàn đồng ý với kiến giải của thầy, khí thế dời non lấp biển ấy, ý chí chặt sắt chém đinh ấy, không phải là văn nhân chính thống có thể viết ra được.
Khi tiểu ni cô Triệu Sắc Không đứng trên hành lang không một bóng người, hai bên bày trí những bức tượng La Hán uy nghiêm, nàng lại dũng cảm cất giọng hát: "Hắn với ta, ta với hắn, đôi bên đều vướng bận, oan gia, làm sao mới có thể thành duyên, thà chết trước điện Diêm Vương, mặc hắn dùng cối mà giã, dùng cưa mà xẻ, dùng cối xay mà nghiền, bỏ vào vạc dầu mà chiêm. Áy da, mặc hắn. Chỉ thấy người sống chịu tội, nào từng thấy quỷ chết mang gông. Áy da, mặc hắn, chỉ thấy người sống chịu tội, nào từng thấy quỷ chết mang gông, áy da, mặc hắn lửa cháy lông mày hãy lo trước mắt." Tiếp theo đó nàng một mạch hát rằng: "Nơi nào có hoa viên lây cây phật trong thiên hạ, nơi nào có phật quang cành cành lá lá, nơi nào có phật lưu sa hai bờ giang hồ, nơi nào có tám vạn bốn ngàn đức Di Đà. Từ nay xin giã từ điện chuông điện phật, xuống núi tìm một vị ca ca trẻ tuổi, mặc hắn đánh ta, mắng ta, nói ta, cười ta, một lòng không nguyện thành phật, không niệm Di Đà Bát Nhã Ba La. Chỉ nguyện sinh hạ một đứa bé, há chẳng phải sướng chết ta sao."
Mỗi khi nghe đến đoạn này, tôi luôn cảm thấy máu trong tim sục sôi, hồi lâu không thể bình tâm, mấy trăm năm nay, mọi người vẫn luôn cho rằng đây là câu chuyện tiểu ni cô tư phàm. Nào đâu ngờ rằng đây thực chất là tư tưởng nhân văn cực kỳ mãnh liệt. Sự thức tỉnh của nhân tính ấy, dũng khí quay lưng ruồng bỏ truyền phống ấy, ý đồ bất chấp sự khinh miệt của cả thế giới để khai phá một thế giới mới ấy, há lại là thứ mà những khuôn mặt cắn hạt dưa khắp vườn có thể hiểu được?
Một buổi sáng đông tàn, xe chạy băng băng trong gió lạnh, những thửa ruộng sau mùa thu hoạch trống trải ngút ngàn. Ánh nắng lạnh lẽo hiu hắt yếu ớt chiếu rọi. Tôi ngẩn ngơ ngồi, lật giật một cuốn sách chẳng có mấy thú vị. Bỗng nhiên, ở vùng đồng ruộng thấp thoáng, một thế giới muôn hồng nghìn tía nhảy vọt ra. "Đó là cái gì?" Tôi ngạc nhiên tự hỏi, cho đến khi nhìn rõ một thảm hoa đỗ quyên đủ màu sắc, lại không kìm được mà bật cười. Loài hoa này vốn dĩ vẫn hay thường thấy, trong khuôn viên trường học mùa xuân hầu như chẳng có kẽ đá nào là không bị nó chiếm lĩnh cả! Giữa mùa giá rét co ro, khoảnh khắc bất chợt gặp lại niềm vui ấy, hoàn toàn là một cảnh giới khác hẳn. Thậm chí trong lần đầu tiên nhìn thấy mảng màu rực rỡ ấy, trực giác đã cảm thấy một niềm vui thuần khiết, còn tưởng đó là một giấc mơ vô tình rơi vãi, bị bỏ quên giữa đồng ruộng cơ chứ! Rốt cuộc nó là hoa ư? Là giấc mơ ư? Hay là mảnh vụn vỡ ra khi cầu vồng rơi xuống? Hoặc giả, chẳng phải cái gì cả, chỉ là...
Tấm rèm nhung màu vàng ở bảo tàng đang rủ xuống, thấp thoáng gợi nhắc sắc màu của bậc đế vương cổ xưa. Những cổ vật trong tủ trưng bày đang ngủ say tĩnh lặng, hoàn toàn phớt lờ những ngọn núi non trẻ ngoài cửa kính sát đất. Tôi nhẹ nhàng bước qua từng món cổ vật có tuổi đời trên ngàn năm, cái bóng của tôi in trên sàn nhà được đánh sáp, rồi lại xoay vồ biến mất. Mà những món đồ sứ tinh tế mộc mạc, những cuộn tranh khí thế hào hùng, những bản khắc giấy đã ngả vàng khô nửa, những món đồ ngọc ôn nhuận rướm mỡ, cùng những chiếc đỉnh chuông thoắt ẩn sắc xanh, lại đứng ngưng đọng không nhúc nhích mà ánh lên thứ ánh sáng lạnh lẽo. Cách một lớp kính vô tình, nhìn cái thế giới non nớt này.
Nhìn ngóng món cổ vật hãy còn vương đất Trung Nguyên ấy, máu trong người tôi bỗng chốc dâng trào, bước qua lịch sử, bước qua truyền thống huy hoàng, tôi phát hiện ra bản thân lại yêu dân tộc mình, văn hóa của mình nhường này. Khoảnh khắc ấy, muốn khóc không vì lý do gì, tựa như một đứa trẻ nghèo khó, bỗng nhiên phát hiện ra chiếc chum đựng báu vật do tổ tiên để lại trong khu vườn hoang phế, bên trên khắc dòng chữ "Cháu con vạn đời, mãi mãi giữ gìn". Lúc ấy, mới chợt nhận ra bản thân giàu có biết bao — mà viện bảo tàng nghiêm trang tựa như chốn thâm nghiêm miếu đường, khiến người ta có một thôi thúc muốn quỳ lạy.
Trong một cuốn sách, tôi nhìn thấy bức ảnh của tiến sĩ Sử. Ông mặc bộ trang phục vô cùng giản dị, ôm gối ngồi trên một hòn đá lớn. Bối cảnh là một vùng đất châu Phi hoang mạc không một bóng người, lại càng làm nổi bật sự cô đơn của ông. Nhìn từ ánh sáng trong khung hình, đó có lẽ là một buổi hoàng chiều. Ánh mắt ông trong vạt nắng mờ ảo rất khó nhìn ra biểu cảm gì, chỉ cảm thấy ông hình như đang trầm tư. Tôi không thể nói chính xác khuôn mặt ấy biểu lộ điều gì, chỉ biết cánh tay gân guốc và gương mặt chằng chịt nếp nhăn ấy tựa như những con sóng lớn, tác động sâu sắc vào tôi, có lẽ ông đang nhớ châu Phi chăng? Tiếng đàn đại phong cầm vang vọng trong đại giáo trường, tấm rèm nhung tím trong nhà hát opera có lẽ vẫn mờ ảo phảng phất trong giấc mơ của ông. Lúc này, có lẽ là lúc nên cùng Helen uống trà chiều trong vườn hoa hồng, là lúc nên cùng những vị phu nhân bàn về Keats và Nietzsche. Thế nhưng, ông lại ở châu Phi, sống giữa một đám đông đau khổ, da đen, bệnh tật, dưới cái nắng xích đạo, trong những túp lều lụp xụp, ông cô độc yêu thương.
Tôi kiêu hãnh, rốt cuộc trong ba tỷ hai trăm triệu khuôn mặt của thời đương đại, lại có một khuôn mặt như thế! Khuôn mặt trầm mặc, gầy gò, mệt mỏi, cô độc mà nhiệt thành ấy, đây có lẽ là thứ duy nhất sản sinh trong thế giới nghèo nàn này của chúng ta.
Khi những chuyện này, giống như âm triều nửa đêm vỗ vào vách đá, trái tim tôi lại rạo rực. Nếu dòng máu của chúng ta chưa từng chảy nhanh hơn một chút, ánh mắt chúng ta chưa từng bùng cháy sáng hơn một chút, linh hồn chúng ta chưa từng thăng hoa cao hơn một chút, những ngày tháng rồi sẽ trở nên xám xịt và già cỗi biết bao!
Chẳng phải thường có rất nhiều chuyện nhỏ bé đến gõ cửa ngôi nhà tâm hồn chúng ta đó sao? Nhưng tại sao chúng ta hoài hoài không nghe thấy? Phải chăng chúng ta đã từng trải đến mức không thể bị lay động nữa rồi? Hãy để chúng ta mở toang từng khung cửa sổ, đi lắng nghe âm triều vi vu này, hãy để trái tim u tối đã lâu của chúng ta một lần nữa sục sôi tiếng gió tiếng nước!
