1. Người kể chuyện

Trong hang đá, một người kể chuyện.

Thực ra đó chỉ là một bức ảnh, nhưng tôi lại bị nó chấn nhiếp.

Đó là một hòn đảo nhỏ ở phía nam Philippines, một trong những hòn đảo giữa quần đảo trông như ngàn cánh hoa rơi, năm 1971 tình cờ có người phát hiện trên đó vẫn còn cư dân của thời đồ đá sinh sống. Nhóm người nhỏ bé u muội này lại cũng thích nghe kể chuyện. Trong bức ảnh, một đám người ngồi trong hang, có lẽ là buổi tối, mọi người ngồi trên những khúc gỗ mục, nơi ánh mắt họ cùng quy tụ chính là người kể chuyện kia. Ông ngồi hơi cao hơn người khác một chút, hai tay giơ ngang đầu, trong mắt ánh lên một ngọn lửa nhiệt tình âm ỉ dâng trào, bên cạnh có dòng chú thích:

—— Trong hang đá, một người kể chuyện ——

Điều gì đã khiến tôi chết sững trong thoáng chốc mà không thể dời mắt đi được? Chính là ánh mắt ấy! Cả người kể lẫn người nghe đều như nhau, trong mắt họ đều có sự kính sợ, có sợ hãi, có xót thương, có bỏng rát đau đớn, có bất lực, qua một câu chuyện nhỏ, bao phen dâu bể bao nỗi ngập ngừng sợ hãi đều được diễn trọn —— nơi nụ cười và giọt nước mắt đều nguôi ngoai, chính là hồi kết của câu chuyện.

Một hòn đảo nhỏ xa xôi nào đó, một hang đá an ổn nào đó, một đêm hè đằng đẵng nào đó, những người tiền sử thời đồ đá ấy đang vì một câu chuyện mà say mê cuồng si.

Còn tôi thì sao? Tôi không si mê vì có câu chuyện cần kể cho người ta nghe, cũng chẳng phải si mê vì muốn nghe chuyện của người khác —— tôi là một du khách tĩnh lặng, đứng trong viện bảo tàng, vì nỗi si mê cuồng dại chung của người nói lẫn người nghe mà hóa si mê.

—— Trong hang đá, một người kể chuyện.

2. Đòi nợ

"Bà ấy nhất định càng ngày càng già đi, càng còng lưng, càng ti tiện, càng bi thương, càng căm hận độc địa..."

Đó là cảm giác của tôi mỗi khi nhớ về bà vào những năm trước, còn vài năm gần đây tôi không còn nghĩ như thế nữa, điều tôi nghĩ là:

"Bà ấy chắc đã chết rồi, không biết bà chết như thế nào? Dù sao bà cũng chắc chắn đã chết, lúc lâm chung, nét mặt bà ra sao? Bà không truy cứu nữa ư? Bà có phải đến chết cũng không nhắm được mắt không?"

Tôi gặp bà khoảng chừng mười hai năm trước.

Hồi ấy tôi tình cờ đi họp ở Hồng Kông, vào một sớm mùa đông thật sớm, vì hội nghị đã xong xuôi nên tâm trạng tôi rất tốt, đi dạo dọc theo con phố, tiện tay mua một tờ "Nam Hoa nhật báo" bằng tiếng Anh. Giở tờ báo ra, nỗi đau thương gào khóc của bà ập thẳng vào mặt, tôi bị gương mặt ấy dọa cho chết trân, nhất thời đứng chôn chân bên vệ đường, cảm thấy mình như một đứa trẻ đang cần gấp một vị pháp sư đến để gọi hồn an thần.

Gương mặt già nua thê thảm cay đắng không nơi giãi bày ấy, mái tóc khô xơ rối bời, hai tay cào cấu lồng ngực, ngũ quan vặn vẹo như cảnh hoang tàn đổ sụp sau một trận đại địa chấn, tiếng gào khóc xé lòng của bà như phá vỡ trang giấy xông ra, khiến cả một con phố dài vì còn quá sớm mà chưa tỉnh giấc hẳn cũng phải co giật run rẩy theo.

Bà là ai? Bà đã gặp phải chuyện gì, vì cớ gì lại đau đớn tột cùng đến thế? Bao năm thụ hưởng nền giáo dục của khoa Trung văn, dù vô tình hay hữu ý đã khiến tôi đồng tình với chuẩn mực "ôn nhu đôn hậu", khiến tôi tin rằng oán mà không giận, bi thương mà không tổn hại mới là cảnh giới tốt đẹp hơn, thế nhưng gương mặt của người đàn bà già này lại chẳng phải tiếng chuông ngân nga hay tiếng đàn sắt đàn cầm hòa điệu, bà là một tiếng vang tuyệt vọng đập nát chuông đồng, đập vụn cổ cầm, là một tiếng gào thét thảm thiết nhìn vào buốt ruột nghe thấy đứt gan, như tiếng kèn tất lật trong nhạc cụ, the thé nhọn hoắt bức người, chẳng thể hỏi han chẳng thể tỏ bày, chỉ một tiếng gào thẳng thốt ấy đã khiến cho đất trời quỷ thần đều kinh hãi.

Câu chuyện viết trên báo là như thế này:

Ở Hồng Kông có một "Hội đòi nợ", do một số nạn nhân trong cuộc chiến tranh Trung - Nhật khởi xướng, năm nào cũng đưa ra yêu cầu trong vô vọng đối với Nhật Bản, mong họ bồi thường tổn thất cho mình.

Người đàn bà ấy là một người bán hàng rong, bán bánh ú thịt ở ga xe lửa Vượng Giác, thời kỳ chiến tranh bà đã mất đi người con trai, năm nào bà cũng khóc than đòi bồi thường món nợ ấy.

Tôi đứng bên vệ đường, đọc từng chữ từng chữ cái thứ ngôn ngữ vốn đầy gian nan trắc trở đối với tôi, cùng thông điệp đằng sau câu chữ ấy còn gian nan trắc trở hơn nhiều. Tôi xuất thân từ giới học thuật, nếu sự việc này được gửi đến viện nghiên cứu, nó sẽ trở thành một bài luận văn thạc sĩ hoặc tiến sĩ của viện nghiên cứu sử học, nhan đề tôi cũng đoán được, gọi là "Tâm lý thù ghét Nhật Bản của người dân nạn nhân khu vực Đông Á thời kỳ hậu chiến Trung - Nhật". Hơn nữa, để bảo đảm tính khách quan, người viết luận văn sẽ nhanh chóng công bố thêm một bài khác, mang tên "Nghiên cứu về tâm lý thân Nhật của nhân dân châu Á thời hậu chiến", rồi từng bài luận văn gom lại, xếp thành một cuốn sách chuyên khảo dày cộp, nhan đề tôi cũng liệu trước được, gọi là "Nghiên cứu về mối quan hệ giữa nhân dân châu Á và Nhật Bản thời hậu chiến".

Học giả đôi khi có lòng đại từ bi của họ, nhưng cũng thường vì quá tỉnh táo lạnh lùng mà trở nên gần như tàn nhẫn! Giờ phút này, phóng viên có lẽ vì chụp được bức ảnh kiệt tác này mà được ban biên tập tán thưởng, các viện sĩ trong viện nghiên cứu đang bảo trợ lý cắt dán tư liệu đưa vào hồ sơ lưu trữ, thế nhưng ai bằng lòng ở bên cùng người đàn bà ấy rơi một giọt nước mắt? Ai đi bồi thường đứa con trai cho bà? Ai khiến cho lịch sử muôn đời sau không còn tái diễn, không để một người phụ nữ tuổi xế bóng khác phải cào ruột xé gan mà khóc cho đứa con trai chết trong chiến tranh của mình?

Tôi không thể, tôi chỉ có thể gạt nước mắt bước đi. Từ đó tôi tránh đến Vượng Giác, những lúc bắt buộc phải đi, tôi tuyệt đối không bước lại gần ga xe lửa, hơn nữa còn cúi đầu ngoảnh mặt, tránh nhìn bất cứ người bán hàng rong nào, tôi sợ chạm mặt bà cụ ấy. Tôi có thể đối diện với những con số thương vong chồng chất ghi lại lịch sử kháng chiến trong sách giáo khoa, nhưng lại chẳng thể đối diện với một người mẹ của người đã khuất, một người mẹ bằng xương bằng thịt đang sống mòn trong cảnh tuổi già mất con.

Chỉ là một lần giáp mặt trên sạp báo, vậy mà bà cứ mãi ở lại trong lòng tôi, hơn nữa, giống như một con người thực sự, ngày qua ngày già nua héo hắt, sau này bà ra sao tôi không rõ? Thực ra bà làm gì có "sau này", Hội đòi nợ đã định sẵn là chẳng bao giờ đòi được nợ, món nợ ấy quá lớn, dẫu cho tất cả các ngôi cổ tự ở Kyoto, Nara tụng kinh trăm năm, dẫu cho mọi tập đoàn tài phiệt như Matsushita, Suzuki, Toyota dốc sạch tài sản, cũng không sao đền bù nổi một đứa con trai của một người mẹ! Đàn bà trên đời này dù có độc ác đến mức đọa đày xuống địa ngục A-tỳ như phu nhân Thanh Đề trong biến văn thời Đường, nghe thấy con trai Mục Kiền Liên đến, cũng chẳng thể kìm được mà ứa nước mắt gọi một tiếng: "Đứa con dứt ruột đẻ ra của ta ơi!"

Món nợ lớn trên cõi đời này, bất kể là đại ân hay đại thù, đều không tài nào báo đáp hay trả xong được! Người đàn bà già bán bánh ú ở Vượng Giác cuối cùng có phải đã nuốt nước mắt nén nghẹn ngào mà lìa trần chăng? Thiên hoàng Chiêu Hòa đền không nổi đứa con trai cho bà đâu! Cho nên ông ta chỉ có thể bồi hồi nơi ngự uyển, trầm tư giữa nhụy đỏ lá biếc, để rồi cuối cùng trở thành một chuyên gia côn trùng học, hoang đường xiết bao! Mấy chục triệu người Trung Quốc bỏ mạng hóa thành biển máu núi xương, hàng trăm triệu người Trung Quốc còn sống khóc đến thành người đẫm lệ, thành cột muối, chỉ vì một cái tên, mà cái tên ấy nay lại sống tao nhã thanh cao, gắn liền với loài côn trùng. Thiên hoàng ơi, đừng nghiên cứu sâu bọ nữa được không? Hãy nghiên cứu những chủ nợ còn chẳng bằng loài sâu bọ trong mắt ngài đi!

Chuyện ở đời, nếu thực sự có thể đòi được, bồi thường được thì đã tốt, nhưng không thể nào! Cả một đời không thể, trải qua muôn kiếp cũng không thể! Người đàn bà già ấy cuối cùng đã được nỗi đau thương cởi trói mà thanh thản ra đi rồi sao? Hay là bà vẫn đang lẩm bẩm nhắc mãi về đứa con trai đã mất của mình?