Khắp các hang cùng ngõ hẻm, số người chưa tản cư còn sót lại cuối cùng trong thành phố tỉnh giấc, rên rỉ, thở dài. Những phụ nữ không chồng, gái điếm, những ông lão trên sáu mươi tuổi. Những người lần lữa chưa muốn ra đi, những tên mật thám, những kẻ hoài nghi, những tên nát rượu. Những nữ tu thuộc mọi dòng tu. Người nghèo. Kẻ ngoan cố. Người mù.

Một số hối hả chạy xuống hầm tránh bom. Một số tự nhủ rằng đó chỉ là diễn tập. Số khác nán lại để chộp lấy tấm chăn hoặc sách kinh hay bộ bài.

Ngày đổ bộ* đã diễn ra hai tháng trước. Cherbourg đã được giải phóng, Caen đã được giải phóng, Rennes cũng vậy. Một nửa miền Tây nước Pháp đã tự do. Ở phía Đông, Hồng quân Liên Xô đang chiến đấu giành lại Minsk* ; lực lượng quân kháng chiến Ba Lan đang nổi dậy ở Warszawa*; vài tờ báo táo bạo ám chỉ rằng tình thế giờ đây đã đảo lộn.

Là ngày quân đội khối Đồng minh đổ bộ lên các bãi biển vùng Normandie, nước Pháp trong Thế chiến thứ hai (06/06/1944).

Thủ đô của nước Cộng hòa Belarus.

Thủ đô của nước Ba Lan.

Nhưng không phải ở nơi này. Không phải tại thành lũy cuối cùng ở rìa lục địa này, thành trì vững mạnh cuối cùng của quân Đức ở vùng bờ biển Bretagne.

Người ta rỉ tai nhau rằng, tại đây, lính Đức đang sửa lại hai ki-lô-mét đường hầm phía dưới tường thành cổ; chúng xây dựng những hàng rào phòng thủ mới, những đường ống mới, các lối thoát mới, nhiều hệ thống mê cung ngầm phức tạp dưới mặt đất. Bên dưới pháo đài La Cité, kéo dài từ thành cổ băng qua bên kia sông, có những phòng dùng để băng bó, những phòng dùng làm kho chứa đạn dược, thậm chí là một bệnh viện dưới lòng đất, hay mọi người tin là vậy. Có một hệ thống điều hòa không khí, một bồn chứa nước dung tích hai trăm nghìn lít được chuyển thẳng từ Berlin đến. Có nhiều bãi mìn, một hệ thống công sự bê tông ngầm với ống ngắm gắn kính viễn vọng, được dự trữ đầy đủ quân nhu để nã đạn ra biển suốt ngày, mỗi ngày, trong vòng một năm.

Người ta rỉ tai nhau rằng, tại đây có một nghìn lính Đức sẵn sàng hi sinh. Hay năm nghìn. Có lẽ nhiều hơn.

Saint-Malo: nước bao quanh bốn bề thành phố. Sự liên kết của nơi đây với phần còn lại của nước Pháp thật mỏng manh: một con đường đắp cao, một cây cầu, một mũi đất nhô ra biển. Người dân Saint-Malo cho biết, trước tiên chúng tôi được gọi là người Malouins. Tiếp đó là người Breton. Nếu chẳng còn gì nữa thì được gọi là người Pháp.

Dưới ánh chớp bão tố, tường lũy bằng đá granit ánh lên màu xanh dương. Khi thủy triều lên cao nhất, nước biển dâng lên chân thành đến sát trung tâm thành phố. Lúc thủy triều rút xuống thấp nhất, phơi ra hàng nghìn xác tàu đắm với những con hà bám đầy vỏ tàu trên biển.

Mũi đất nhỏ này đã bị đánh chiếm suốt ba nghìn năm.

Nhưng chưa bao giờ như thế này.

Một người bà bế một đứa trẻ đang quấy khóc áp vào ngực. Một gã say xỉn đang tiểu trong một ngõ hẻm ở vùng ngoại ô Saint-Servan, cách đó một dặm, giật tờ truyền đơn mắc trên bờ giậu xuống. Nội dung là: Thông báo khẩn đến cư dân thành phố. Lập tức rời khỏi thành phố đi về vùng nông thôn chưa bị chiếm đóng.

Mấy khẩu đội pháo phòng không lóe sáng ở những hòn đảo phía ngoài, những khẩu đại bác lớn của Đức bên trong thành phố cổ nã một loạt đạn khác ra biển và ba trăm tám mươi tù binh Pháp bị giam trong một pháo đài được gọi là National trên đảo, cách bờ biển một phần tư dặm, túm tụm ngước lên trời trong khoảng sân nhỏ tràn ngập ánh trăng.

Bốn năm bị chiếm đóng và tiếng máy bay ném bom rền rĩ mỗi lúc một gần nghĩa là gì đây? Sự giải thoát chăng? Hay một cuộc tàn sát?

Tiếng lách cách của những khẩu súng nhỏ. Tiếng trống hiệu triệu của súng phòng không. Một tá chim bồ câu đang đậu gật gù trên đỉnh tháp nhà thờ lớn lao xuống và lượn vòng trên mặt biển.