Sĩ quan chỉ huy rao giảng về đạo đức, gia đình và ngọn lửa nhiệt huyết tượng trưng mà mỗi học viên ở Schulpforta mang theo mọi nơi, ngọn lửa thuần khiết dùng để thắp lên những trái tim nhiệt huyết là nền tảng của đất nước, Lãnh tụ thế này và Lãnh tụ thế kia, những lời của thầy rót vào tai Werner trong sự cưỡng ép quen thuộc, một trong những học viên liều lĩnh nhất lẩm bẩm ở phía sau, “Ôi, tôi có một ngọn lửa nóng bỏng trong tận đáy lòng đây.”
Trong phòng ngủ tập thể, Frederick nghiêng người qua thành giường. Khuôn mặt cậu ấy là một sơ đồ màu tím và vàng. “Sao cậu không đến Berlin chứ? Ba tớ vẫn phải đi làm, nhưng cậu có thể gặp mẹ tớ.”
Frederick đi khập khiễng trong hai tuần với vết thâm tím, sưng húp, bước chân chậm chạp và chẳng bao giờ nói gì với Werner ngoài vẻ đãng trí với cung cách nhã nhặn quen thuộc. Chưa lần nào cậu ấy buộc tội Werner phản bội, dù Werner chẳng làm gì khi cậu ấy bị đánh và không có động thái nào kể từ lúc đó: không lùng sục trả đũa Rödel hay chĩa súng vào thầy Bastian hay phẫn nộ đập rầm rầm vào cửa phòng tiến sĩ Hauptmann đòi công lý. Như thể Frederick đã hiểu rõ rằng cả hai được chia tách đi trên hai con đường riêng biệt, rằng bây giờ không thể đi trệch hướng được nữa.
Werner nói, “Tớ không có…”
“Mẹ tớ sẽ trả tiền vé cho cậu.” Frederick ngửa lưng ra và nhìn chằm chằm lên trần nhà. “Không có gì đâu.”
Chuyến xe lửa là một hành trình lịch sử chán ngắt dài sáu tiếng đồng hồ, cứ mỗi giờ toa xe ọp ẹp của họ lại rẽ qua đường tránh để nhường đường cho những toa tàu đầy lính, tiến về phía mặt trận, lao qua ào ào. Cuối cùng, Werner và Frederick xuống một nhà ga màu đen tối lờ mờ và trèo lên một dãy cầu thang dài dằng dặc, mỗi bậc thang đều được vẽ câu khẩu hiệu -Người Berlin hút thuốc Junos! - và bước lên những con đường của thành phố lớn nhất mà Werner từng thấy.
Berlin! Cái tên như hai tiếng chuông chiến thắng lanh lảnh ngân vang. Thủ đô của khoa học, nơi có Lãnh tụ, cái nôi sản sinh ra Einstein, Staudinger, Bayer. Đâu đó trên những con đường này, nhựa được phát minh, tia X được tìm ra, sự trôi dạt lục địa được nhận dạng. Khoa học đang làm nên những điều kỳ diệu gì ở nơi đây? Tiến sĩ Hauptmann nói, là những người lính siêu việt, những cỗ máy tạo thời tiết và những tên lửa có thể được con người điều khiển từ cách xa hàng nghìn dặm.
Bầu trời xám xịt thả màn mưa tuyết. Những tòa nhà màu xám dồn thành những đường hội tụ về phía đường chân trời, chụm lại với nhau như thể để tránh giá rét. Họ băng qua những cửa hiệu treo đầy thịt, một người say rượu ôm cây đàn măng-đô-lin gãy trong lòng, ba người đi bộ trú dưới mái hiên huýt sáo với hai chàng trai mặc đồng phục.
Frederick dẫn Werner đi vào một dãy nhà năm tầng cách đại lộ tuyệt đẹp tên Knesebeckstrasse một khối nhà. Cậu ấy nhấn số 2, một tiếng rì rì từ bên trong dội lại và cánh cửa mở ra. Họ bước vào một tiền sảnh tối mờ mờ, đứng trước hai cánh cửa ghép vào nhau. Frederick nhấn một nút và thứ gì đó từ trên cao ở bên trong tòa nhà lạch cạch chuyển động, Werner thì thầm, “Cậu có một cái thang máy à?”
Frederick mỉm cười. Cỗ máy rền rền hạ xuống, cửa thang máy lách cách mở ra, Frederick đẩy cánh cửa gỗ vào trong. Werner sửng sốt nhìn cấu trúc bên trong tòa nhà lướt qua. Khi chúng đến tầng hai, cậu nói, “Chúng ta có thể đi nó lần nữa không?”
Frederick bật cười. Chúng đi xuống. Rồi lại lên. Xuống, lên, qua hành lang lần thứ tư, Werner đang nhìn chằm chằm vào mấy sợi dây cáp và vật nặng phía trên buồng thang máy, cố hiểu cơ chế vận hành của nó, thì một người phụ nữ thấp bé bước vào tòa nhà và giũ giũ cái dù. Bà ôm một bao giấy trên tay kia, liếc mắt qua đồng phục của hai thiếu niên, mái tóc trắng xóa của Werner, vết thâm tím bên dưới mắt Frederick. Trên ngực áo khoác của bà có một ngôi sao màu vàng mù tạt được ghim chắc. Ngôi sao ngay ngắn, thẳng hàng, một đỉnh ở dưới, một đỉnh ở trên. Nước nhỏ giọt xuống từ đỉnh cây dù của bà.
“Xin chào, bà Schwartzenberger”, Frederick cất tiếng chào. Cậu dịch vào sát tường của buồng thang máy và làm động tác mời bà bước vào.
Bà ta chen vào thang máy, Werner đứng sau lưng. Một bó rau héo ló ra trên miệng bao giấy của bà. Cậu có thể thấy phần cổ áo của bà tách rời với thân áo, đoạn chỉ đã bị đứt. Nếu bà quay lại, thì mắt họ chỉ cách nhau một gang tay.
Frederick nhấn số 2, rồi số 5. Không ai nói lời nào. Bà lão miết đầu ngón trỏ run run qua chân mày. Thang máy rền rĩ đi lên một tầng. Frederick chộp mở cửa thang máy và Werner đi theo bạn ra ngoài. Cậu nhìn đôi giày màu xám của bà lão lướt qua mũi cậu khi thang đi lên. Cửa nhà số 2 đã mở, một người phụ nữ đeo tạp dề, hai cánh tay núng nính, mặt đầy lông tơ chạy ào ra ôm chặt lấy Frederick. Cô hôn lên hai má Frederick, rồi chạm ngón cái vào vết thâm tím của cậu ấy.
“Không sao đâu Fanni, đùa giỡn thôi.”
Căn hộ đẹp và sáng sủa, lót toàn thảm dày nên không phát ra tiếng động nào. Mấy khung cửa sổ lớn phía sau trông ra ngay phần thân bốn cây đoan trụi lá. Mưa tuyết vẫn rơi ngoài trời.
“Mẹ vẫn chưa về”, Fanni nói, tay vuốt tạp dề. Mắt không rời Frederick. “Em có chắc là ổn cả không?”
Frederick trả lời, “Tất nhiên”, cậu và Werner cùng bước vào một căn phòng ngủ ấm áp, sạch sẽ, rồi Frederick kéo mở một ngăn kéo, khi quay lại cậu ấy đang đeo một cái kính gọng đen. Cậu thẹn thùng nhìn Werner. “Ôi, thôi nào, cậu không hề biết à?”
Với cặp kính, dường như vẻ mặt Frederick giãn ra, khuôn mặt cậu ấy thể hiện nhiều cảm xúc hơn - Werner nghĩ, đây mới chính là con người thật của cậu ấy. Một thiếu niên có làn da mềm mại với mái tóc màu kẹo bơ đeo kính, trên mép có dấu một hàng ria mảnh. Người yêu chim. Đứa con nhà giàu.
“Tớ hiếm khi bắn trúng thứ gì trong bài tập bắn. Cậu thật sự không biết gì à?”
“Có lẽ”, Werner trả lời. “Có lẽ tớ biết. Làm sao cậu vượt qua lần khám mắt?”
“Ghi nhớ các biểu đồ.”
“Lỡ như họ dùng cái khác thì sao?”
“Tớ học thuộc cả bốn. Cha kiếm được chúng trước đợt kiểm tra. Mẹ giúp tớ học thuộc.”
“Thế còn ống nhòm của cậu?”
“Được cắt cho phù hợp với thị lực của tớ. Làm vĩnh viễn.”
Họ ngồi trong một gian bếp rộng ngay chỗ cái thớt thái thịt có một đầu bằng đá cẩm thạch. Cô giúp việc tên Fanni xuất hiện với ổ bánh mì đen và một cuộn pho mát, cô mỉm cười với Frederick khi đặt chúng xuống bàn. Họ nói về lễ Giáng sinh và Frederick tiếc như thế nào vì đã lỡ mất, cô giúp việc đi qua một cánh cửa xoay rồi quay lại với hai cái đĩa màu trắng mỏng đến nỗi chúng kêu leng keng khi cô đặt chúng xuống.
Đầu óc Werner quay cuồng: một cái thang máy! Một phụ nữ Do Thái! Một cô giúp việc! Berlin! Họ rút vào phòng ngủ của Frederick, căn phòng đầy những chú lính bằng thiếc, mô hình máy bay, những sọt gỗ chứa đầy truyện tranh. Họ nằm sấp, lật những cuốn truyện tranh, cảm thấy vui thích vì được nghỉ học, thỉnh thoảng liếc nhìn nhau như thể đang thắc mắc không biết liệu tình bạn của họ có thể tiếp tục tồn tại ở một nơi khác không.
Fanni lại trở ra bên ngoài thông qua cánh cửa xoay và ngay khi cánh cửa đóng lại, Frederick cầm tay Werner dắt cậu ra phòng khách và trèo lên một cái thang dựng cạnh những cái giá cao làm bằng gỗ cứng, kéo một cái giỏ lớn đan bằng liễu gai sang một bên, lấy xuống một cuốn sách to từ sau cái giỏ: hai cuốn sách được bọc trong những tấm vải màu vàng, cuốn nào cũng dày như tấm nệm trẻ em. “Đây rồi”, giọng cậu ấy vui sướng, ánh mắt sáng bừng. “Đây là thứ tớ muốn cho cậu xem.”
Bên trong là những bức tranh về các loài chim đầy màu sắc rực rỡ. Hai con chim cắt trắng lao vào nhau, há mỏ ra. Một con chim hồng hạc màu đỏ như máu nhúng đầu mỏ màu đen xuống mặt nước tù đọng. Những con ngỗng rực rỡ đứng trên mũi đất ngước nhìn lên bầu trời u ám. Frederick dùng cả hai tay lật những trang sách. Chim đớp ruồi. Vịt cát ngực màu vàng sẫm. Chim gõ kiến sọc đỏ. Nhiều loài trong sách còn to hơn ngoài đời thực.
“Audubon”, Frederick giải thích, “là một người Mỹ. Đã lang thang trong đầm lầy và rừng rậm nhiều năm, mạo hiểm khi mà cả vùng đó chỉ là đầm lầy và rừng rậm. Ông dành cả ngày quan sát một con chim nhất định nào đó. Rồi ông bắn nó, chống nó thẳng lên bằng khung kim loại, dựng đứng và vẽ con chim. Có lẽ ông là người biết nhiều về chim hơn bất cứ ai trước đó và sau này. Ông ăn hầu hết bọn chim sau khi vẽ chúng. Cậu có tưởng tượng được không?” Giọng Frederick rung rung vì hồ hởi. Ngước nhìn lên. “Những màn sương rực rỡ ấy, súng trên vai, đôi mắt trên đầu không động đậy?”
Werner cố gắng hình dung những gì Frederick thấy: thời đại trước khi có máy ảnh, trước khi có ống nhòm. Và ở đây có ai đó sẵn sàng lặn lội đến một vùng đất hoang vu đầy bất trắc, mang về những bức tranh. Một cuốn sách không có đủ tất cả các loài chim, những cánh chim nay đây mai đó, những đôi cánh mệt mỏi, mang theo những bí ẩn.
Cậu nghĩ về chương trình phát thanh của người đàn ông Pháp, về cuốn Cơ học căn bản của Heinrich Hertz - chẳng phải cậu nhận thấy giọng của Frederick run run sao? Cậu nói, “Em gái tớ sẽ rất thích cái này.”
“Cha nói là gia đình tớ không được phép có cái này. Cha nói gia đình tớ phải giấu nó trên đó đằng sau cái giỏ vì đó là một người Mỹ và cuốn sách được xuất bản ở Scotland. Nó chỉ là chim thôi mà!”
Cửa trước mở ra và tiếng bước chân lộp cộp qua tiền sảnh. Frederick vội vã bọc mấy cuốn sách lại trong tấm vải; cậu gọi, “mẹ à?” và một phụ nữ mặc trang phục trượt tuyết màu xanh lục viền trắng đi vào, la lên, “Fredde! Fredde!” Bà ghì chặt con trai, rồi tách ra giữ lấy con bằng cánh tay duỗi thẳng trong khi lướt đầu ngón tay dọc theo một vết cắt đã gần lành trên trán cậu ấy. Frederick nhìn ra sau mẹ với vẻ mặt có phần hoảng hốt. Có phải cậu ấy sợ mẹ biết cậu đang xem cuốn sách bị cấm? Hay sợ mẹ sẽ nổi giận trước những vết bầm? Bà không nói gì mà chỉ nhìn con trai chăm chú, đắm chìm trong những suy nghĩ phức tạp mà Werner không đoán được, rồi bà sực tỉnh.
“Và chắc hẳn cháu là Werner!” Nụ cười quay lại khuôn mặt bà. “Frederick đã viết thư kể rất nhiều về cháu! Nhìn mái tóc đó kìa! Ôi, cô chú rất thích có khách.” Bà trèo lên thang và cất lại mấy cuốn sách nặng của Audubon vào chỗ cũ, như thể đang tống khứ thứ gì đó gây bực mình. Ba người bọn họ ngồi ở cái bàn lớn bằng gỗ sồi, Werner cảm ơn bà về vé tàu hỏa, bà kể câu chuyện về một người đàn ông mà bà “vừa mới đụng phải, thật không thể tin được” hình như đó là một vận động viên quần vợt nổi tiếng, thỉnh thoảng bà lại với qua và siết cẳng tay Frederick. “Con sẽ hết sức kinh ngạc”, bà nói câu đó nhiều lần và Werner quan sát khuôn mặt bạn để đoán xem bạn mình có ngạc nhiên hay không, rồi Fanni quay lại bày rượu vang, thêm pho mát Rauchkäse, trong một giờ Werner quên bẵng Schulpforta, quên mất thầy Bastian và dây cao su màu đen, người phụ nữ Do Thái ở tầng trên - những thứ mà những con người này có! Một cây đàn violin dựng trong góc, đồ đạc làm từ thép crom bóng loáng, kính viễn vọng bằng đồng thau, một bộ cờ bằng bạc thật đặt phía sau gương soi, mẩu pho mát tuyệt vời này có vị như khói được khuấy thành bơ.
Rượu lặng lẽ làm ấm bụng Werner, mưa tuyết lắc rắc rơi qua những cây đoan khi mẹ Frederick thông báo là họ sẽ ra ngoài. “Con sẽ thắt chặt cà vạt chứ?” Bà đánh phấn dưới mắt Frederick và họ đi bộ đến một quán rượu nhỏ, loại nhà hàng mà Werner chưa bao giờ dám mơ sẽ được bước chân vào và một thanh niên mặc áo khoác màu trắng, chỉ lớn hơn họ một chút, mang thêm rượu ra.
Một dòng người không ngớt đến bàn của họ để bắt tay Werner và Frederick, hỏi thăm mẹ Frederick bằng tông giọng nịnh bợ trầm thấp về việc thăng cấp gần đây của chồng bà. Werner nhìn thấy một cô gái trong góc, lộng lẫy, nhảy một mình, ngước mặt lên trần. Mắt nhắm. Thức ăn ê hề, thỉnh thoảng mẹ Frederick lại cười, Frederick lơ đãng chạm vào lớp phấn trên mặt khi mẹ cậu nói, “Chà, Frederick có được mọi điều tốt đẹp nhất ở ngôi trường ấy, tất cả những thứ tốt đẹp nhất”, dường như mỗi phút lại có vài gương mặt mới đến, hôn lên hai má của mẹ Frederick và thì thầm bên tai bà. Lúc Werner nghe lỏm được mẹ Frederick nói với một người phụ nữ, “Ồ, bà già Schwartzenberger sẽ phải rời đi vào cuối năm, lúc ấy chúng tôi sẽ có tầng trên cùng, du wirst schon sehen*” thì cậu liếc nhìn Frederick, cặp kính mờ của cậu ấy trở nên rõ ràng dưới ánh nến, giờ đây lớp phấn trông kì dị và gây chú ý, như thể nó làm vết bầm càng rõ hơn thay vì che mờ đi, một cảm giác cực kỳ khó chịu phủ lấy cậu. Cậu nghe thấy tiếng Rödel đu đưa sợi dây, tiếng roi vun vút quất xuống lòng bàn tay Frederick. Cậu nghe thấy giọng hát của mấy cậu bạn đồng chí của cậu ở Zollverein, Hãy sống trung thành, dũng cảm chiến đấu và vui vẻ hi sinh. Quán rượu nhỏ đông nghẹt, khuôn miệng mọi người cử động quá nhanh; người phụ nữ đang chuyện trò với mẹ Frederick xịt quá nhiều nước hoa khiến cậu buồn nôn; dưới ánh sáng mờ nhạt dường như chiếc khăn quàng cổ dài trên cổ cô gái đang nhảy đột nhiên biến thành thòng lọng.
Tiếng Đức, nghĩa là: rồi chị sẽ thấy.
Frederick hỏi, “Cậu ổn chứ?”
“Mình ổn, thật dễ chịu”, nhưng Werner cảm thấy có thứ gì đó bên trong cậu càng lúc càng siết chặt hơn.
Trên đường về nhà, Frederick và mẹ đi trước. Bà khoác cánh tay mảnh dẻ qua tay cậu ấy và chuyện trò với con bằng giọng nói trầm thấp. Fredde thế này, Fredde thế kia. Con đường vắng tanh, những ô cửa sổ tắt ngấm, biển hiệu bằng điện đã tắt. Vô số cửa hiệu, xung quanh họ là hàng triệu người đang say ngủ trên giường, tuy nhiên tất cả bọn họ đang ở đâu? Khi họ đến khu nhà của Frederick, một phụ nữ mặc váy, tựa vào một tòa nhà, cúi người và nôn trên vỉa hè.
Bên trong dãy nhà, Frederick mặc bộ pijama may bằng lụa màu xanh lá cây, tháo kính gấp lại đặt lên tủ đầu giường, chân trần trèo vào chiếc giường bằng đồng thau mà cậu ấy đã ngủ từ bé. Werner nằm lên chiếc giường đẩy mà mẹ Frederick đã xin lỗi tới ba lần, mặc dù tấm đệm giường êm ái hơn bất cứ thứ gì cậu đã từng nằm ngủ trong đời.
Cả tòa nhà chìm trong yên lặng. Mô hình xe ô tô hiện ra lờ mờ trên các kệ của Frederick.
“Cậu có bao giờ ước”, Werner thì thào, “rằng không phải quay lại trường không?”
“Ba cần tớ ở Schulpforta. Mẹ cũng vậy. Việc tớ muốn gì không quan trọng.”
“Tất nhiên là quan trọng. Tớ muốn trở thành một kỹ sư. Cậu muốn nghiên cứu các loài chim. Giống như họa sĩ người Mỹ trong đầm lầy. Tại sao lại phải làm tất cả những việc này nếu không phải để trở thành người mà chúng ta muốn trở thành chứ?”
Sự im lặng bao trùm căn phòng. Ngoài đó, trên những cái cây bên ngoài cửa sổ phòng Frederick, treo một ánh đèn xa lạ.
Frederick nói, “Werner, vấn đề của cậu là cậu vẫn tin rằng mình làm chủ cuộc đời của mình.”
Khi Werner tỉnh dậy, trời đã sáng. Đầu cậu nhức, mắt nặng trĩu. Frederick đã ăn vận chỉnh tề, mặc quần dài, áo sơ mi ủi thẳng, cà vạt, đang quỳ dựa vào cửa sổ, ấn mũi vào tấm kính. “Chim chìa vôi xám.” Cậu ấy chỉ. Werner nhìn qua bạn về phía những cây đoan trơ trụi.
“Trông không giống lắm, đúng không?” Frederick lẩm bẩm. “Chỉ nặng hai ao-xơ vừa lông vừa xương. Nhưng loài chim đó có thể bay đến tận châu Phi và quay lại. Sức mạnh được tạo ra từ sâu bọ, côn trùng và khao khát cháy bỏng.”
Con chim chìa vôi chuyền từ cành này sang cành kia. Werner dụi đôi mắt đau buốt. Đó chỉ là một con chim.
“Mười nghìn năm trước”, Frederick lẩm nhẩm, “chúng đến đây theo đàn tới hàng triệu con. Lúc đó nơi này là một vùng đất màu mỡ xanh tươi, một vùng đất dài vô tận, không thấy điểm đầu điểm cuối.”
