Lilya Melnikova - 7 tuổi

Hiện là giáo viên

Lẽ ra tôi đã phải vào lớp Một.

Tôi đã được mua cho sách đánh vần và cặp táp. Tôi là chị cả trong nhà. Em gái Raya mới năm tuổi, còn bé Tomochka của chúng tôi chỉ mới lên ba. Chúng tôi sống ở Rossony[1], cha tôi làm giám đốc lâm trường, nhưng ông đã mất một năm trước chiến tranh. Chúng tôi sống với mẹ.

Ngày hôm đó, khi chiến tranh lan tới chỗ chúng tôi, ba chị em tôi đang trong vườn trẻ, cả em nhỏ nhất cũng ở đó. Mọi người đến nhận hết đám trẻ về, chỉ còn mỗi chúng tôi, không ai đến đón. Chúng tôi sợ hãi. Mẹ là người cuối cùng chạy tới. Bà làm việc ở lâm trường, họ phải đốt và chôn giấy tờ gì đó nên bà đến muộn.

Mẹ bảo chúng tôi sẽ tản cư, người ta đã cho chúng tôi một chiếc xe ngựa thồ. Phải mang theo những vật dụng cần thiết nhất. Tôi nhớ trong hành lang có một cái giỏ, chúng tôi đặt cái giỏ đó lên xe ngựa, em gái tôi cầm theo búp bê. Mẹ muốn để búp bê lại vì nó to quá. Em gái tôi bắt đầu khóc. “Con không để nó lại đâu!” Thế là chúng tôi rời khỏi Rossony, xe ngựa bị xóc làm cái giỏ xổ tung ra mấy đôi giày. Thì ra chúng tôi không mang gì theo cả: Không thực phẩm để ăn, không quần áo để mặc. Mẹ cuống quá nên nhầm giỏ, bà đã mang theo cái giỏ đựng giày để đi sửa.

Không kịp nhặt giày lên, máy bay đã ào tới, đánh bom và bắn súng liên thanh. Con búp bê bị thủng một lỗ, còn em gái tôi vẫn nguyên lành, thậm chí không bị một vết xước nào. Em khóc: “Dầu gì đi nữa con không bỏ nó lại đâu”.

Chúng tôi đành quay lại và sống dưới sự cai quản của bọn Đức. Mẹ mang bán đồ đạc của ba, tôi còn nhớ, đầu tiên bà đổi bộ đồ của ba lấy đậu. Suốt một tháng chúng tôi ăn súp đậu. Rồi súp hết. Chúng tôi có một cái chăn cũ to bằng bông. Mẹ lấy nó may ủng bán, người ta trả bà bao nhiêu cũng được. Chúng tôi khi thì ăn súp bột, khi thì một quả trứng chung cho tất cả. Mà thường là chẳng có gì. Mẹ chỉ ôm và âu yếm chúng tôi…

Mẹ không nói bà giúp quân du kích, nhưng tôi đoán ra. Bà thường đi đâu đó nhưng không nói là đi đâu. Nếu mẹ đi đổi gì đó thì chúng tôi biết, còn ở đây bà bất ngờ đi - thế thôi. Tôi tự hào về mẹ và nói với các em: “Chẳng bao lâu quân ta sẽ đến. Bác Vanya (là anh của ba tôi) sẽ đến”. Ông chiến đấu trong đội du kích.

Ngày hôm đó mẹ đổ sữa vào bình, hôn chúng tôi và đi, sau khi khóa trái cửa lại. Ba chị em tôi chui xuống gầm bàn chơi trò “con gái và mẹ”. Bỗng chúng tôi nghe tiếng mô tô, sau đó là tiếng nện ầm ầm vào cửa và một giọng đàn ông phát âm méo mó tên mẹ tôi. Tôi linh cảm có chuyện chẳng lành. Nhà chúng tôi, dưới cửa sổ trông ra vườn có một chiếc thang, chúng tôi nhanh chóng xuống thang. Tôi bế em út trên tay, để em thứ ngồi trên vai rồi vội chạy ra đường.

Ở đó đã tụ tập rất đông người lớn. Và trẻ em. Những kẻ truy lùng mẹ không biết chúng tôi và không tìm thấy chúng tôi. Chúng phá khóa. Và tôi thấy mẹ xuất hiện trên đường, nhỏ bé và gầy yếu làm sao… Bọn Đức cũng thấy mẹ, chúng chạy lên đỉnh đồi, bẻ quặt tay bà và bắt đầu đánh. Còn chúng tôi, cả ba đứa, đều ra sức hét: “Mẹ! Mẹ!” Chúng đưa mẹ tôi lên mô tô, bà chỉ kịp dặn bà hàng xóm: “Phenya yêu quý, xin hãy trông chừng giúp con tôi”. Những người láng giềng giữ chúng tôi lại, nhưng ai cũng sợ mang chúng tôi về nhà mình: Nhỡ đâu chúng đến bắt bọn trẻ? Chúng tôi bỏ ra mương ngồi khóc. Về nhà thì không thể, người ta từng kể ở làng bên cạnh, sau khi bắt cha mẹ xong bọn Đức còn khóa bọn trẻ trong nhà và đốt. Chúng tôi sợ về cả nhà mình. Mọi việc cứ thế tiếp diễn, có lẽ trong khoảng ba ngày. Lúc thì chúng tôi ngồi trong chuồng gà, lúc thì quay lại gần vườn nhà mình. Chúng tôi đói, nhưng không dám động đến thứ gì trong vườn, vì mẹ từng rầy chúng tôi bứng cà rốt sớm quá, khi nó còn chưa kịp lớn. Chúng tôi chỉ ngắt đậu. Còn thì chúng tôi chẳng lấy gì và bảo nhau, mẹ sẽ lo chị em mình phá hết vườn. Dĩ nhiên, mẹ sẽ nghĩ vậy. Mẹ đâu biết chúng ta chẳng động vào thứ gì. Chúng ta biết vâng lời. Người lớn chuyền tay để bọn trẻ con mang tới cho chúng tôi cải củ luộc, khoai tây, củ cải đường…

Về sau, dì Arina đưa chúng tôi về nhà mình. Dì chỉ còn một người con trai, hai người khác đã mất khi chạy nạn. Thấy chúng tôi lúc nào cũng nhớ mẹ, dì Arina đành dẫn chúng tôi lại chỗ quản ngục, xin cho chúng tôi gặp mẹ. Quản ngục không cho chúng tôi trò chuyện với mẹ, điều duy nhất ông ta cho phép là để chúng tôi đi ngang qua cửa sổ phòng giam mẹ…

Chúng tôi đi ngang cửa sổ, và tôi trông thấy mẹ. Người ta đưa chúng tôi đi rất nhanh, nên chỉ mình tôi thấy mẹ, còn hai em gái tôi thì không kịp. Mặt mẹ sưng bầm, chắc chắn mẹ đã bị đánh rất dữ. Bà cũng thấy chúng tôi và chỉ kịp la lên: “Các con! Các con tôi!” Rồi không thấy bà đâu nữa. Sau đó người ta kể rằng vừa trông thấy chúng tôi, bà đã bất tỉnh nhân sự…

Vài ngày sau chúng tôi được biết mẹ đã bị xử bắn. Tôi và em gái Raya hiểu rằng mẹ không còn nữa, còn Tomochka thì một mực bảo mẹ sẽ trở về và em sẽ mách mẹ, nếu chúng tôi làm em giận hoặc không bế em. Khi người ta cho chúng tôi ăn, tôi cho em phần ngon nhất. Tôi nhớ mẹ đã làm như thế.

Sau ngày mẹ bị bắn, một chiếc ô tô chạy tới nhà chúng tôi thu gom đồ đạc. Hàng xóm bảo chúng tôi: “Đi đi, đi xin lại giày và áo khoác đi. Mùa đông sắp đến mà các con đang mặc kiểu mùa hè”. Ba đứa chúng tôi lại gần, với Tomochka nhỏ bé ngồi trên cổ, tôi nói: “Bác ơi, cho em cháu xin lại đôi ủng với”. Tên chỉ điểm[2] lúc đó đang cầm đôi ủng trên tay. Tôi chưa kịp nói hết, hắn ta đã đá vào chân tôi, làm em tôi té sấp. Đầu em đập vào đá. Buổi sáng chúng tôi thấy đầu em u to, và nó ngày càng sưng. Dì Arina có một cái khăn lớn, dì băng đầu em lại, nhưng cái u vẫn thấy rõ. Ban đêm tôi ôm em, cục u trên đầu em ung nhọt rồi cứ thế lớn - lớn thêm. Tôi sợ em sẽ chết.

Những người du kích đưa chị em tôi về chỗ họ. Trong đội du kích, mọi người an ủi chúng tôi bằng mọi cách, họ rất thương yêu chúng tôi. Chúng tôi thậm chí có lúc đã quên mình không có mẹ và ba. Ai đó có một tay áo bị rách, họ bèn cắt ra, vẽ lên đó mắt mũi - rồi tặng chúng tôi làm búp bê. Họ dạy chúng tôi đọc, thậm chí còn làm thơ về tôi, về việc tôi không thích rửa mặt bằng nước lạnh. Mà trong rừng thì làm gì có điều kiện? Mùa đông chúng tôi phải rửa mặt bằng tuyết.

“Lilya ngồi trong nhà tắm

Lilya cất tiếng oán thán

Tai họa, tai họa, tai họa

Nước gì mà lạnh phát ngán”.

Khi tình hình càng lúc càng trở nên nguy hiểm, họ đưa chúng tôi trở lại nhà dì Arina. Bác chỉ huy đội du kích - huyền thoại Pyotr Mironovich Masherov[3], đã hỏi: “Các cháu cần gì? Các cháu muốn gì không?” Chúng tôi cần rất nhiều, chúng tôi cần áo hồng quân. Người ta may cho chúng tôi váy áo từ những bộ hồng quân. Những cái áo đầm xanh nhỏ xíu với túi rời. Chị em tôi được mang ủng dạ, may cho áo khoác lông và đan cho những đôi găng tay hở ngón. Tôi nhớ, chúng tôi được đưa về nhà dì Arina trên chiếc xe bò cùng với các tải bột, ngũ cốc, thậm chí còn có những mẩu da để dì may giày ống cho chúng tôi.

Khi nhà dì Arina bị khám, dì báo chúng tôi là con của dì. Chúng hạch hỏi dì rất lâu, vì sao tóc chúng tôi sáng màu còn tóc con dì lại đen. Chúng biết gì đó. Chúng đưa chúng tôi, dì Arina cùng con trai dì lên xe tải, chở tới trại tập trung Igritsky. Lúc đó đang là mùa đông, và chúng tôi phải ngủ dưới sàn, trên những tấm ván lót rơm. Chúng tôi nằm thế này: Tôi, rồi đến Toma, cạnh em là Raya, tiếp đó là dì Arina và cậu con trai. Tôi nằm ngoài cùng, cạnh tôi họ luôn đổi người. Ban đêm, khi chạm phải một bàn tay lạnh toát, tôi hiểu người cạnh mình đã qua đời. Sáng dậy tôi thấy ông ta vẫn thế, như người sống, chỉ có điều giờ đã lạnh ngắt. Có một lần tôi hoảng sợ vô cùng. Tôi thấy lũ chuột khoét môi và má người chết. Lũ chuột mập ú và láo xược. Tôi sợ chúng hơn tất thảy… Khi còn ở với đội du kích, cái nhọt trên đầu em gái tôi biến mất, giờ trong trại tập trung nó lại xuất hiện. Dì Arina cố che cái nhọt đó cho em, vì dì biết, chỉ cần thấy em ốm, chúng sẽ bắn ngay. Dì cột đầu em bằng cái khăn to. Đêm đêm tôi nghe dì cầu khấn: “Lạy Chúa, nếu Người đã đưa mẹ chúng đi, thì xin hãy bảo vệ chúng”. Và tôi cũng cầu nguyện: “Xin hãy để Tomochka sống, em còn nhỏ thế kia, em ấy không thể nào chết được…”

Rồi chúng đưa chúng tôi rời trại tập trung đi đâu đó. Chúng lùa chúng tôi lên những toa tàu chở gia súc. Trên sàn tàu là những tảng phân bò khô cứng. Vừa mới đến Latvia, người dân địa phương đã chia tách chúng tôi ra. Họ chọn Tomochka đầu tiên. Dì Arina bế em trên tay đưa đến chỗ một ông già Latvia rồi quỳ xuống: “Xin ông làm ơn cứu lấy cháu. Chỉ cần cứu lấy cháu”, ông ta đáp: “Nếu tôi đưa được cháu nó về nhà thì cháu sẽ sống. Chỗ tôi cách đây hai cây số. Qua một con sông, và sau đó là một nghĩa trang”. Ba chị em tôi được những người khác nhau đón nhận. Người ta cũng tách dì Arina khỏi chúng tôi.

Chúng tôi nghe người ta thì thầm - chiến thắng. Tôi tìm đến chỗ những người đang nuôi em Raya của tôi: Không còn mẹ, chúng ta phải đón em Toma về. Và tìm dì Arina nữa.

Việc chúng tôi tìm ra dì đúng là một phép lạ. Chúng tôi tìm được nhờ dì may rất khéo. Hôm đó chúng tôi ghé vào một ngôi nhà xin nước uống. Khi người ta hỏi chúng tôi đi đâu, chúng tôi đáp, đi tìm dì Arina. Cô con gái chủ nhà nghe thấy liền bảo: “Đi nào, chị sẽ chỉ cho các em chỗ dì ấy sống”. Dì Arina há hốc mồm khi thấy chúng tôi. Chúng tôi gầy đét, phẳng lì như những tấm ván. Đó là cuối tháng Sáu, thời kỳ đói kém nặng nề nhất: Vụ mùa trước đã ăn hết rồi, vụ mùa sau thì chưa chín. Chúng tôi ăn cả bông lúa hãy còn xanh. Chúng tôi tuốt lấy một nhúm rồi cho vào miệng nuốt chửng, thậm chí không kịp nhai vì quá đói.

Không xa nơi chúng tôi sống là thị trấn Kraslav. Dì Arina nói chúng tôi nên đến trại mồ côi ở đó. Dì đang rất ốm nên đành nhờ người đưa chúng tôi đi. Vì chúng tôi đi từ sáng sớm tinh mơ, lúc cổng còn chưa mở, nên họ để chúng tôi ngồi bên ngoài rồi đi trước. Khi mặt trời lên, bọn trẻ trong trại mồ côi bắt đầu tứa ra, tất cả đều mang giày đỏ, cởi trần mặc quần lót, với khăn mặt trên tay. Chúng chạy ra sông, cười đùa. Chúng tôi nhìn theo thèm thuồng. Chúng tôi không tin lại có một cuộc sống như thế. Nhìn thấy chúng tôi rách mướp, bẩn thỉu ngồi ngoài cổng bọn trẻ liền la toáng lên: “Người mới đến kìa!”, rồi gọi các cô bảo mẫu ra. Chẳng ai hỏi han giấy tờ. Họ mang đến ngay bánh mì và đồ hộp. Chúng tôi không dám ăn - sợ hạnh phúc sẽ chấm dứt ngay lúc ấy. Niềm hạnh phúc không thể nào có được. Mọi người trấn an: “Các cô bé, tạm thời các em cứ ngồi đây nhé. Chúng ta đi đốt lò nhà tắm đã. Sau đó chúng ta sẽ tắm cho các em và chỉ cho các em nơi ở”.

Buổi tối, giám đốc trại mồ côi ghé tới, bà bảo nơi này đông lắm rồi và bà sẽ đưa chúng tôi tới trạm đón tiếp trẻ em tại Minsk, ở đó người ta sẽ phân bổ chúng tôi về trại mồ côi nào đó. Vừa nghe thấy lại phải đi đâu đó, chị em tôi bật khóc và cầu xin được ở lại. Bà giám đốc liền nói: “Các con, đừng khóc. Ta không thể chịu được nước mắt của các con”, - rồi bà gọi đi đâu đó, và chúng tôi được ở lại trại mồ côi. Đó là một trại trẻ mồ côi tuyệt vời, với những cô bảo mẫu mà giờ đây chắc không thể kiếm được. Với trái tim như thế! Sao trái tim họ vẫn nhân ái như thế kia chứ?

Họ rất yêu thương chị em tôi, họ dạy chúng tôi học và dạy cả cách giao tiếp. Chúng tôi được dạy rằng, khi mời ai đó ăn kẹo, các em không nên lấy kẹo ra chia, mà phải đưa cả túi cho người kia. Còn người được mời thì cũng chỉ được cầm một cái kẹo, không được lấy hết cả túi. Ngày hôm đó có một cậu bé vắng mặt trong lớp. Nên khi chị gái một cô bé trong trại đến thăm và mang tới lớp một hộp kẹo, cô bé cầm hộp kẹo đến mời cậu bé ấy, và cậu bé nhận hết cả hộp. Chúng tôi phì cười làm cậu bối rối: “Thế phải làm sao?” Mọi người bảo cậu chỉ nên lấy một cái kẹo thôi. Khi đó cậu mới vỡ ra: “Em hiểu rồi - chúng ta luôn phải biết chia sẻ cho nhau. Không thì em vui, còn các bạn sẽ buồn”. Vâng, người ta dạy chúng tôi cư xử như thế, để tất cả đều được hạnh phúc chứ không chỉ một người. Mà chúng tôi thì rất dễ bảo, bởi tất cả đều từng trải qua nhiều chuyện kinh hoàng.

Các bạn gái lớn thì may cặp cho tất cả mọi người, từ những cái váy cũ. Vào dịp lễ, bà giám đốc đích thân nhào và cán mỏng một tảng bột to như cái chăn. Sau đó mỗi người chúng tôi cắt nó thành từng miếng nhỏ để làm mằn thắn, ai muốn làm kiểu nào cũng được: nhỏ, to, tròn, tam giác…

Khi ở cùng nhau, ít khi chúng tôi nhớ tới cha mẹ. Nhưng lúc ốm đau, chúng tôi chỉ nói về cha mẹ, về việc vào trại mồ côi như thế nào. Một cậu bé kể tôi nghe rằng tất cả người nhà cậu đều bị thiêu chết, còn cậu lúc đó đang cưỡi ngựa ở làng bên. Cậu thương mẹ thương ba, nhưng thương nhất là em Nadenka bé bỏng. Nadenka lúc đó còn đang quấn tã mà cũng bị chúng thiêu cháy. Hay khi chúng tôi tụ tập thành nhóm nhỏ trên bãi cỏ, kể cho nhau nghe về nhà của mình. Về việc chúng tôi đã sống thế nào trước chiến tranh.

Người ta đưa tới trại mồ côi một bé gái nhỏ. Mọi người hỏi em:

- Họ em là gì?

- Maria Ivanovna.

- Tên em là gì?

- Maria Ivanovna.

- Mẹ em tên gì?

- Maria Ivanovna.

Em ấy chỉ đáp lời khi được gọi là “Maria Ivanovna”. Cô giáo chúng tôi tên Maria Ivanovna, và cô bé này cũng là Maria Ivanovna.

Trong buổi liên hoan mừng năm mới em kể chuyện thơ của Marshak: “Em có một con gà mái đẹp tuyệt trần”. Và bọn trẻ bèn đặt tên em là Gà Mái. Trẻ con là trẻ con, chúng đã chán gọi em là Maria Ivanovna. Thế rồi một cậu bé trong trại chúng tôi đến chơi chỗ bạn cậu ở trường trung học nghề, chúng cãi cọ gì đó và cậu ta đã gọi cậu bé kia là Gà Mái. Cậu bé kia giận dỗi: “Sao cậu gọi tớ là Gà Mái? Chẳng lẽ tớ lại giống gà mái?” Cậu bé trong trại chúng tôi liền bảo vì trong trại mồ côi có một bé gái rất giống cậu. Cô bé ấy cũng có chiếc mũi, cặp mắt như cậu, và chúng tôi gọi cô bé ấy là Gà Mái.

Hóa ra đó lại là em gái ruột của cậu bé kia. Khi chúng gặp lại nhau, chúng dần nhớ lại chuyến xe hôm di tản thế nào, bà chúng đã hâm nóng lon đồ hộp và bà đã bị giết trong một trận bom ra sao. Chúng nhớ lại bà hàng xóm già, người đã không ngừng kêu khóc khi bà chúng hấp hối: “Maria Ivanovna, dậy đi, bà còn hai đứa cháu kia mà. Sao bà có thể chết được chứ, Maria Ivanovna? Tại sao bà lại chết, Maria Ivanovna?” Cô bé nhớ những chuyện đó, nhưng không tin chắc những gì từng xảy ra với mình. Bên tai em chỉ còn lại hai từ: Maria Ivanovna.

Tất cả đều rất vui mừng vì em đã tìm được anh trai, bởi chúng tôi đều còn có ai đó, còn em thì không. Như tôi chẳng hạn, tôi còn hai em gái, những người còn lại cũng có em trai hay anh chị em gì đó. Còn với những ai không người thân thích, chúng tôi sẽ tự động kết thân: “Này, hay em làm em trai chị nhé” hay “Chị làm chị em được không”. Chúng tôi bảo vệ nhau, quan tâm nhau như thế đấy. Trong trại mồ côi chúng tôi có cả thảy mười một Tamara, và tên các em là: Tamara Vô Danh, Tamara Không Quen, Tamara Không Tên, Tamara Lớn, Tamara Nhỏ…

Tôi còn nhớ gì nữa? Tôi nhớ chúng tôi rất ít bị la mắng trong trại mồ côi, hoàn toàn không bị rầy la gì. Mùa đông, chúng tôi cưỡi xe trượt tuyết cùng những đứa trẻ có gia đình, và chúng tôi thấy bà mẹ chúng la rầy, thậm chí còn tét mông khi chúng xỏ chân trần vào ủng dạ[4]. Khi chúng tôi đi chân trần, chẳng ai quở trách gì chúng tôi. Tôi còn cố tình làm thế để bị rầy la. Tôi muốn được la mắng như chúng.

Tôi học tốt, và mọi người nói tôi phải giúp đỡ một cậu bé học tập. Cậu bé ấy sống trong làng. Khi đó chúng tôi thường học cùng nhau - trẻ mồ côi học cùng những đứa trẻ khác trong vùng. Cần phải đến gia đình cậu ta. Đến nhà ư? Tôi sợ hãi. Tôi thầm nghĩ: ở đó có những đồ đạc gì, chúng được sắp xếp như thế nào? Mình phải cư xử ra sao? Nhà là thứ gì đó rất xa xôi với chúng tôi, là điều chúng tôi ao ước nhất.

Tôi gõ cửa nhà cậu ta, và tim tôi thắt lại…

❀ ❀ ❀

[1] Một thị trấn nhỏ thuộc tỉnh Vitebsk, đông bắc Belarus.

[2] Nguyên bản trong tiếng Đức có nghĩa là cảnh sát, nhưng trong tiếng Nga thời Chiến tranh Vệ quốc từ này dùng để chỉ những người cộng tác với quân Đức.

[3] Pyotr Mironovich Masherov (1918-1980): chỉ huy đội du kích quân Belarus, anh hùng Liên Xô, anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa.

[4] Ủng dạ được làm bằng lông cừu hoặc lông dê, để mang bên trong trước khi mang giầy ống bên ngoài, kiểu giày này phổ biến ở các dân tộc Âu Á vào mùa đông lạnh.