Mọi việc trên đời không thể vẹn toàn đôi đường, vừa muốn ngựa tốt lại vừa không muốn cho ngựa ăn cỏ là điều không có. Con người là động vật lý tính, cho nên khi gặp những việc khó lòng vẹn toàn, họ sẽ dựa vào sự phán đoán lý tính để lựa chọn phương án hợp lý nhất.

Mạnh Tử nói: "Cá: điều ta muốn. Chân gấu: cũng là điều ta muốn. Hai thứ không thể có được cả hai, đành bỏ cá mà chọn chân gấu vậy." Sự lựa chọn này là điều mà lý tính của người bình thường dễ dàng làm được; bởi vì cá thường có mà chân gấu thì hiếm. Thế nhưng Mạnh Tử lại nói tiếp: "Sống: cũng là điều ta muốn, nghĩa: cũng là điều ta muốn. Hai thứ không thể có được cả hai, đành bỏ sống mà lấy nghĩa vậy." Điều này lại không phải là sự lựa chọn dễ dàng đối với lý tính của người bình thường; bởi vì sống và nghĩa bên nào tốt hơn, so với việc cá và chân gấu bên nào ngon hơn thì phức tạp hơn rất nhiều, hơn nữa mối quan hệ cũng vô cùng trọng đại. Nhất định phải là người thấu triệt ý nghĩa của sự sống và ý nghĩa của đại nghĩa, thì mới có thể đưa ra sự lựa chọn hợp lý giữa hai điều này.

Cho nên khi gặp phải những loại lựa chọn như thế này, vấn đề nằm ở chỗ người lựa chọn có thấu triệt ý nghĩa của hai thứ trước mắt hay không. Nói cách khác, tức là phải thấu triệt được mức độ nặng nhẹ, khẩn cấp, đúng sai của cả hai.

Đối với vấn đề hiện tại của chúng ta (tức là người phụ nữ hiện đại nên từ bỏ trách nhiệm làm vợ làm mẹ để chuyên tâm nghiên cứu học vấn cải tạo xã hội? Hay là đành gác lại các vấn đề học vấn và sự nghiệp xã hội sang một bên để chú trọng vào trách nhiệm người vợ hiền mẹ tốt?) mà muốn có được một câu trả lời, tự nhiên cũng không thể không hiểu thấu triệt về mức độ nặng nhẹ, khẩn cấp của cả hai!

Thế nhưng vấn đề này không hề đơn giản. Có rất nhiều lý do lớn để nói trách nhiệm làm vợ làm mẹ là thiêng liêng và cực kỳ quan trọng; nhưng đồng thời lại có những lý do lớn lao không kém để nói trách nhiệm nghiên cứu học vấn, cải tạo xã hội là thiêng liêng và cực kỳ quan trọng. Giống như quan nói quan có lý, sớ nói sớ có lý, cả hai bên đều có lý của mình. Tôi cảm thấy hễ sự việc nào rơi vào vòng luẩn quẩn của lý luận, lôi lý lẽ ra tranh cãi vô cớ, thì thường là lời nói ngày càng nhiều mà việc giải quyết thì rốt cuộc vẫn chẳng tới đâu. Chúng ta tự nhiên không thể hoàn toàn coi nhẹ phương diện lý luận, nhưng cũng không thể quên đi thực tế. Cho dù lý luận của bạn có đúng đắn nghìn phần vạn phần, mà thực tế không cho phép, thì cũng chỉ bằng thừa. Đặc biệt là một vấn đề đang chờ được giải quyết thì tuyệt đối không thể cứ khăng khăng giữ lấy lý luận mà không màng tới thực tế. Kết quả sẽ khiến cho vấn đề này rơi vào tình trạng "giải quyết mà như không giải quyết".

Do đó, thái độ đúng đắn của chúng ta đối với vấn đề này là nên tạm gác lý luận sang một bên để nhìn vào thực tế. Nói cách khác, tức là đối với những luận điểm chủ trương phụ nữ nên làm tròn trách nhiệm làm vợ làm mẹ, chúng ta có thể tạm thời công nhận, nhưng đồng thời phải hỏi xem thực tế có làm được không? Đối với chủ trương phụ nữ nên tham gia phong trào xã hội, cũng mang thái độ tương tự. Nếu thực tế là phụ nữ hiện đại quả thực không thể làm được — tức là có đủ loại trở ngại khách quan khiến họ không thể thực hiện được trách nhiệm làm vợ làm mẹ mang tính lý tưởng (!) — thì những đại lý luận của các nhà lý luận của chúng ta thực ra chỉ bằng lời nói suông, mà nên để cho những người phụ nữ có chí hướng, có hành động được thử sức ở những con đường khác!

Tôi cảm thấy và đồng thời tin chắc rằng người phụ nữ hiện đại không thể an tâm, hoặc không được hoàn cảnh cho phép, để làm tròn trách nhiệm làm vợ làm mẹ theo lý tưởng được. Xin được tóm tắt ý kiến của mình đơn giản như sau.

Chúng ta trước tiên cần lưu ý: Tiền đề trong cuộc bàn luận của chúng ta là trách nhiệm làm vợ làm mẹ "mang tính lý tưởng", chứ không phải là trách nhiệm làm vợ làm mẹ bình thường, tẻ nhạt! Trách nhiệm làm vợ làm mẹ mang tính lý tưởng ở đây, chính là những điều mà tiên sinh Hạ Cải Tôn đã nói trong bài viết "Văn ca hữu cảm" đăng ở số 7 của tạp chí chúng ta, nay xin lược thuật ý đại khái như sau:

Mấy năm nay, những người theo chủ trương giải phóng phụ nữ chỉ biết công kích các chế độ bên ngoài, chứ không chịu mưu cầu thay đổi từ thái độ của chính bản thân người phụ nữ, cho nên rốt cuộc vẫn không đem lại hiệu quả lớn. Cái gọi là "mưu cầu thay đổi từ thái độ của chính bản thân phụ nữ", chính là muốn người phụ nữ tự nhận thức được địa vị của mình không hề thua kém nam giới, thậm chí còn quan trọng hơn nam giới, làm vợ làm mẹ là việc thiêng liêng vinh quang, chứ không phải là sự sai sử của nô lệ; các chị em đã bận rộn rồi, thì đừng vì sự bận rộn ấy mà tự làm nhục bản thân nữa, phải biết phát huy bản thân, thực hiện hóa bản thân ngay trong sự bận rộn đó, thể hiện sự ưu việt của chính mình, khiến cho quốc gia xã hội và nam giới là đối thủ của các chị em, phải nhìn nhận giá trị và công nhận địa vị của các chị em ngay trong sự bận rộn ấy.

Khiến cho quốc gia xã hội và nam giới là đối thủ của các chị em, phải nhìn nhận giá trị và công nhận địa vị của các chị em ngay trong sự bận rộn ấy; phát huy bản thân, thực hiện hóa bản thân ngay trong sự bận rộn làm vợ làm mẹ: Đây là danh ngôn của tiên sinh Cải Tôn, cũng có thể nói đây chính là con đường giải phóng phụ nữ trong quan niệm của tiên sinh Cải Tôn! Trên phương diện thuần túy lý luận, tôi không phản đối quan điểm này của tiên sinh Cải Tôn, thế nhưng trên thực tế, quốc gia xã hội và nam giới đối thủ dẫu có nhìn nhận giá trị của phụ nữ từ sự "bận rộn" làm vợ làm mẹ của họ đi chăng nữa, thì chưa chắc đã chịu công nhận địa vị của họ; giống như các nhà tư bản dẫu có nhìn nhận giá trị của người lao động từ mồ hôi nước mắt của họ, thì nào có chịu công nhận địa vị của người lao động đâu.

Lùi lại một bước nữa, chúng ta không bàn đến việc quốc gia xã hội và nam giới nhìn nhận giá trị và công nhận sự "bận rộn" của phụ nữ ra sao, mà hãy nhìn xem liệu phụ nữ có thực sự phát huy được bản thân, thực hiện hóa được bản thân từ sự "bận rộn" làm vợ làm mẹ đó hay không. Chúng ta tự nhiên phải thừa nhận trước rằng, sự bận rộn có thể giúp phụ nữ phát huy bản thân và thực hiện hóa bản thân, chắc chắn không phải là sự "bận rộn" làm vợ làm mẹ truyền đời vô ý thức, mà là một cảnh giới khác gần giống với lý tưởng chủ nghĩa mẫu tính của Ellen Key. Vậy thì, trên thực tế, những người phụ nữ làm vợ làm mẹ của chúng ta rốt cuộc vẫn chỉ bận rộn với những công việc tầm thường, chứ không phải là sự bận rộn mang tính lý tưởng, hơn nữa hoàn cảnh tuyệt đối không cho phép những người phụ nữ có chí hướng thực hiện được một số sự bận rộn làm vợ làm mẹ mang tính lý tưởng nào đó! Nếu một người phụ nữ có chí hướng, muốn làm một chút công việc mang tính lý tưởng trong phạm vi chức trách làm vợ làm mẹ của mình, thì lễ giáo cũ, thói quen cũ, tất cả các thứ luật pháp, thậm chí cả thế lực chính trị, vũ lực quân cảnh, đều sẽ nhúng tay can thiệp vào người cô ấy! Điều này cũng không có gì là lạ. Bởi vì lễ giáo cũ, con ác quỷ áp bức phụ nữ cùng với tất cả luật pháp, vũ lực bảo vệ con ác quỷ ấy, đều chỉ thừa nhận sự bận rộn làm vợ làm mẹ vốn có từ xưa, mà sự bận rộn làm vợ làm mẹ vốn có ấy, chính là xiềng xích của người phụ nữ; bên trong sự bận rộn làm vợ làm mẹ vốn có ấy, người phụ nữ tuyệt đối không thể phát huy bản thân, thực hiện hóa bản thân!

Cho nên, muốn thực sự khiến phụ nữ có thể phát huy bản thân, thực hiện hóa bản thân ngay trong sự bận rộn làm vợ làm mẹ, không còn phải sống ở địa vị nô lệ nữa, thì tiền đề quan trọng nhất vẫn là cải cách hoàn cảnh! Kết quả cuối cùng vì thế sẽ hướng về phía người phụ nữ: một mặt đấu tranh vì lợi ích của chính mình, mặt khác cùng với những nam giới có chung chí hướng tiến hành phong trào chính trị để cải tạo hoàn cảnh!

Cú tát trời giáng của thực tế đã đập tan khu vườn lý tưởng. Chúng ta có một câu nói cũ: "Lý tưởng là mẹ của thực tế." Thế nhưng ở đây, chúng ta lại nhìn thấy một định luật sắt đá không thể lay chuyển: "Khi thực tế không cho phép, thì lý tưởng chỉ là một câu nói suông!" Cho nên con đường sống trong sự đau khổ của người phụ nữ hiện đại chính là dựa vào thực tế trước mắt để đưa ra những hành động mà họ nên làm và buộc phải làm!