Trong những lúc trò chuyện phiếm, đôi khi chúng tôi cũng nhắc đến loài chuột. Đặc biệt là khi nhìn thấy vết cắn phá trên quần áo hay giày da của ai đó, câu chuyện sẽ tự nhiên chuyển hướng sang loài động vật nhỏ bé chuyên sống về "đêm" này.

Trong bầy đàn nhỏ bé này, đại khái có không ít những "thợ thủ công" siêu đẳng: nó có thể gặm đi một lớp viền của chiếc cúc nhựa trên áo vest, xung quanh đều đặn đến mức dù con người dùng dụng cụ làm ra cũng chỉ đến thế mà thôi; chiếc cổ áo cứng đờ của các phu nhân cũng thường là nơi chúng thể hiện tài nghệ, chúng có khéo léo lột đi một lớp bên trong của những chiếc cổ áo đầy hồ này mà không làm tổn hại đến lớp mặt.

Nhưng điều khiến tôi khâm phục nhất, chính là "kiệt tác" mà chúng để lại trên đôi giày da đen của một người bạn: Người bạn này vừa từ vùng ven biển phía Đông Nam đến, đôi giày da màu đen bóng, mới tám phần mười của anh ấy mọi thứ đều bình thường, chỉ có một đường xung quanh miệng giày là có màu trắng, thoạt nhìn, còn tưởng đây là một kiểu dáng mới lạ nào đó, miệng giày được viền một lớp da màu trắng, —— thế nhưng không phải!

Đối với những thủ công tinh xảo tương tự như thế, chúng ta có lẽ vẫn có thể "hài hước" một chút, —— mặc dù đôi khi thực sự khiến bạn "dở khóc dở cười".

Đáng tiếc là chúng thích chơi trò "fair-play" (chơi đẹp) như thế này không nhiều lắm, thông thường nhất, vẫn là những hành vi tập hợp đủ mọi thói hư tật xấu. Ví dụ thì không sợ không có, chẳng hạn như: vì chiếc "chăn ngắn" chỉ lo được cái đầu, nên ngón chân của người bạn A đã lọt vào mắt xanh của chúng, người bạn này lại ngủ rất say, mơ màng nghĩ rằng tối đa cũng chỉ lật người mà thôi, ngày hôm sau xỏ chân vào giày lúc này mới cảm thấy có gì đó không ổn, vội vàng kiểm tra, hóa ra sớm đã chi chít vết máu.

Đứa con chưa tròn một tuổi của người bạn B khóc mãi không thôi, người mẹ trẻ ngái ngủ dỗ dành vô ích, châm lửa nhìn lên, điều này khiến người ta hoảng sợ, mặt đứa bé đầy máu. Lau khô máu, lúc này mới nhìn rõ cánh mũi đã bị gặm rách. Để bóc lột một chút vị mặn ở ngón chân và khóe mũi ấy mà đến mức khiến cho nạn nhân chảy máu, đây là sự hoành hành ngang ngược nhường nào, thế nhưng điều khiến người nghe dựng tóc gáy, còn có một chuyện xảy ra dưới đây.

Ở thành phố K, có một sản phụ vì sinh khó mà qua đời, di thể được quàn lại trong phòng một đêm, ngày hôm sau phát hiện đã mất đi hai con ngươi!

Thành ngữ "thử thiết" (chuột đạo tặc), coi như đã phác họa ra đặc tính giỏi len lén lút lút, trộm gà bắt chó, vĩnh viễn không thể quang minh chính đại của chúng. Thế nhưng đối với kẻ yếu, chúng cũng sẽ có gan. Chúng dám cướp lấy gà con từ dưới đôi cánh ấm áp của gà mẹ.

Con gà mẹ đáng tội nghiệp này, ấp ba quả trứng, tốn mất hai mươi ngày trời, cô ấy đến ăn cũng không mưu cầu, lông dưới bụng cũng rụng sạch, tiều tụy muốn chết, thế nhưng chỉ đổi lại được một chú gà con, sinh vật nhỏ bé này toàn thân lông tơ hình như còn chưa ráo hẳn, cứ kêu chít chít, chui ra chui vào dưới đôi cánh lớn của mẹ, rắc mấy hạt gạo trước mặt nó, nó còn chưa biết ăn, mà người mẹ mệt mỏi tột cùng thì cục tác giống như đang dạy dỗ nó.

Thế nhưng tối hôm đó, gà mẹ và gà con đột nhiên đều kêu lên thảm thiết như vậy, mọi người vội vàng chạy đến xem xét, gà con sớm đã biến mất tăm tích, gà mẹ lại đậu ở dưới đất ngoài ổ, —— từ đó về sau nó chết cũng không chịu bước vào cái ổ đó nữa.

Thật ra ngày thường các giống gà vốn không muốn nằm ì trong ổ để ngủ, thời kỳ ấp trứng là ngoại lệ. Bình thường chúng ngủ luôn thích đậu ở trên mép giỏ tre nào đó, điều này đại khái là để đề phòng chuột. Do đó cũng có thể liên tưởng đến tinh thần không ngại nguy hiểm của các bà mẹ gà để ấp trứng vĩ đại biết bao!

Nuôi gà ở Giang Nam đều dùng lồng tre có cửa, đối với những con chồn hôi vốn giỏi thả mùi hôi thối để tự cứu mình này, thì lồng tre ấy vẫn chưa mất đi vẻ là công trình phòng thủ hữu hiệu, thân hình của chồn hôi lớn, không chui lọt vào những ô vuông nhỏ của chiếc lồng tre đó. Nhưng một vị thiếu phụ Giang Nam dùng chiếc lồng tre tương tự ở Quế Lâm, lại hóa ra làm lợi cho lũ chuột; gà bị nhốt trong lồng không đi thoát được, một cái chân suýt chút nữa bị chuột cắn đứt.

Nhưng dù có hung hăng ngang ngược đến đâu, đối với việc "bêu riếu" thì vẫn biết sợ hãi. Bắt được chuột đem đóng đinh tại chỗ, phơi thây thị chúng một hai ngày, nghe nói có hiệu lực "cảnh cáo" khá lớn. Tuy nhiên hiệu lực này cũng có tính thời gian, căn phòng trọ của tôi có một căn phòng nhỏ dài chưa tới bốn thước rộng chừng hai thước, vì nó quá nhỏ, nên dùng để chứa đồ đạc tạp nhặt, trong đó cũng có đồ ăn được, đều đậy giấu nghiêm ngặt, chuột thực ra cũng không có cách nào ăn được, thế nhưng chuột không chịu từ bỏ ý định, mỗi đêm đều phải ghé thăm căn phòng nhỏ này.

Tường là tường tre trát bùn, chúng muốn đục một cái lỗ, thực ra dễ dàng vô cùng. Ban đầu chúng tôi vẫn cứ thấy lỗ là bịt, dùng mảnh ngói, dùng bùn, dùng ván gỗ, sau đó bịt chỗ này, chỗ kia lại đục ra lỗ lớn hơn, khiến cho khắp nơi thủng lỗ chỗ, lúc này mới từ phòng thủ mà chuyển sang tấn công. Chúng tôi cài bẫy chuột.

Đêm đầu tiên, đến thời gian quen thuộc, trong vách ngăn quả nhiên lại rộn lên theo thói quen, nghe tiếng là biết ngay một con hàng khá lớn, từ trong vách ngăn chạy ù từ đằng xa tới, không chút do dự, quen đường cũ, chạy thẳng đến mục tiêu của nó, tiếp theo đó: đánh chát một tiếng, con hàng coi trời bằng vung này quả nhiên gieo nhân nào gặt quả nấy.

Sau lần đó, khoảng chừng hơn một tháng, tuyệt đối yên tĩnh, nhưng cũng chỉ hơn một tháng mà thôi, không thể nhiều hơn. Bẫy chuột tuy đã rửa sạch xông khói, nhưng tuyệt nhiên không còn tác dụng gì nữa. Đương nhiên không thể tin là chuột thật sự thông linh, thế nhưng cũng không thể không khâm phục khứu giác lợi hại của nó.

Chúng tôi đặc biệt muốn thử nghiệm quyết tâm chống lại cám dỗ của những động vật nhỏ tham lam này lớn bao nhiêu và kéo dài bao lâu. Chúng tôi tìm thứ thơm nhất, hợp khẩu vị của chuột nhất lắp lên bẫy chuột, đồng thời thi hành triệt để "vườn không nhà trống", khiến cho ngoài thứ mồi nhử này ra, gần như không thể kiếm đâu ra đồ ăn.

Một ngày, hai ngày, không có hiệu quả; thế nhưng vào lúc sáng tinh mơ ngày thứ ba, chúng tôi bị đánh thức bởi tiếng bẫy sập, một con chuột tẻo teo khỏe mạnh lại bị bắt sống, nghĩ rằng đây là một kẻ lỗ mãng không chịu được thèm khát đây mà.

Thế nhưng thời gian yên tĩnh thu được ở lần thứ hai này, chỉ có một tuần.

Không chỉ khứu giác lợi hại, chuột đại khái lại còn hay ngờ vực, hơn nữa lòng cảnh giác cũng được nâng lên khá cao. Thuốc diệt chuột vì thế cũng không thể có hiệu lực tuyệt đối, trừ phi không còn thứ gì khác để ăn, bẫy chuột chưa chắc chúng đã cắn câu; đặc biệt là đặt thuốc chuột trong thức ăn được chế biến riêng, mười phần thì có chín phần là uổng công.

Càn quét chuột dường như là một vấn đề xã hội, một nhà hai nhà làm một cách manh mún vụn vặt, tuyệt đối không phải là cách giải quyết. Tôi nhớ cách đây không lâu, trên báo có đăng một bản tin, cảnh sát và người dân London hợp tác, tổ chức một cuộc càn quét quy mô lớn, toàn thành phố phát động cùng một ngày, tính ra dùng hết mấy vạn pa-vần thuốc chuột, mấy tấn lương thực, nhà bếp, cống ngầm, tất cả mọi góc tối tăm, đều bỏ thuốc, kết quả thu được mấy triệu con chuột chết.

Con số mấy triệu này, không biết chiếm tỉ lệ mấy phần mấy tổng số chuột của toàn London, con số mấy triệu tuy không nhỏ, nhưng nói là toàn bộ chuột ở London bị độc chết, chỉ sợ cũng không hợp lẽ tự nhiên lắm. Đương nhiên, sự hoành hành của chuột vì thế mà sẽ giảm đi lớn lao ngay tức khắc, chỉ có điều việc này e rằng cũng chỉ là nhất thời mà thôi.

Hình như phàm là nơi con người sinh sống thì sẽ không thể không có những loại bỉ ổi vừa trộm cắp vừa xảo quyệt tham lam. Điểm khác biệt chỉ là mức độ mà thôi. Báo chí lại đăng một tin tức: nhà chức trách y tế thành phố Trùng Khánh đặc biệt thiết kế kiến trúc mô hình phòng chống chuột. Chúng tôi có thể tin tưởng loại kiến trúc mô hình này sẽ tốt hơn nhà vách tre trát bùn mấy trăm lần; thế nhưng chúng tôi lại không dám tin một bức phòng tuyến như thế có thể chặn đứng được sự hung hăng xâm lược của loài chuột, khi mà xung quanh đều là những nơi sinh sôi nảy nở tốt của loài chuột, thì một ngôi nhà tốt cũng chỉ có thể làm giảm bớt tương đối tai họa chuột mà thôi.

Chuột là một vấn đề xã hội, không có sự tổng động viên của toàn thể thị nhân, một nhà hai nhà đấu tranh với chuột, kết quả không thể lạc quan được. Nhưng đây không phải nói, đấu tranh là chuyện thừa thãi, đấu tranh rốt cuộc cũng có thể sát khí uy phong của chúng; chỉ có điều hành động vĩnh viễn trừ hậu họa, vẫn là không có.

Sở trường của con người chính là thỏa hiệp. Thỏa hiệp với chuột, e rằng cũng có từ lâu đời. Con người, rốt cuộc vẫn biết tính toán hơn chuột, sau khi cân nhắc nặng nhẹ, con người thà nuôi dưỡng chuột, chứ không muốn vì mất nhỏ mà hỏng lớn, làm hỏng những thứ mà họ cho là có giá trị.

Lũ chuột đại khái sẽ đắc ý vênh váo, tự cho mình là chiến thắng, mà không biết đã mắc mưu của con người. Có một hiệu sách thực hiện phương sách thỏa hiệp này triệt để vô cùng, họ nghiên cứu ra lũ chuột thích đổi món, lúc thì muốn ăn mì, lúc lại muốn ăn cơm, thế nhưng chuột đương nhiên không thể thông báo trước, kết quả, con người đành phải mỗi tối đặt một bát cơm và một bát hồ trong kho sách, tùy ý chúng lựa chọn.

Nghe nói cách này tuy cố nhiên có thể giảm bớt tương đối sự tổn hại sách vở, nếu loài chuột được nuôi dưỡng như thế này mà sẽ làm giảm khả năng sinh sản của chúng, thì vấn đề lại thành đơn giản, bằng không, cách thỏa hiệp này đến một ngày nào đó sẽ khiến con người cảm thấy gánh nặng hơi quá sức một chút.

Ở những nơi tai họa chuột nghiêm trọng, mèo thường theo lệ là không làm tròn trách nhiệm. Nói theo chiều ngược lại, có lẽ vốn dĩ mèo không ra mèo, lúc này chuột mới vô pháp vô thiên, hơn nữa lại vì tai họa chuột quá đáng sợ, mèo được xem như bảo bối, mèo vừa hưởng thụ vinh hoa phú quý, mượn uy thế của chuột để làm sang cho mình, đương nhiên không chịu ra sức bắt chuột; đừng coi thường chúng là súc sinh, điểm bí quyết lừa đời ăn bám này xem ra cũng rất am tường đấy chứ!

Ngày 17 tháng 3 năm 1944.