Ngẫu nhiên nhớ lại một số chuyện cũ, ngẫm nghĩ lại cũng thấy khá đáng vị. Ví dụ như trước khi chiến tranh kháng chiến bùng nổ, có người suy đoán rằng một khi chiến tranh giải phóng dân tộc chống xâm lược nổ ra, thần văn nghệ đại khái sẽ tạm thời trốn vào lãnh cung. Tại sao? Bởi vì chiến tranh chống xâm lược và giải phóng tự do của dân tộc Trung Hoa nhất định là một cuộc đấu tranh cực kỳ tàn khốc, liều chết. Tất cả đều vì chiến tranh, mà đời sống thời chiến tất nhiên lại không ổn định, văn nghệ đại loại vốn là sản phẩm khi đời sống tương đối ổn định, cho nên trong thời chiến chẳng những tác giả cụt hứng, e rằng độc giả cũng chẳng có nhã hứng này, huống chi lại còn có khó khăn về vật chất, như thiếu thốn điều kiện in ấn chẳng hạn...
Lúc đó đối với luận điểm này, tôi từng hùng hổ bác bỏ. Lý do đưa ra lúc bấy giờ cũng không vượt quá tầm thường thức, ngày nay lại càng trở thành hiện thực bình thường, ở đây xin tạm lược qua. Vị luận giả đáng kính này, sau sự kiện "Thất T7" liền dấn thân vào cuộc đấu tranh gian khổ nhất, kinh nghiệm bản thân hẳn đã xác nhận rằng ngay cả ở những vùng bị phong tỏa, văn hóa lạc hậu, ngày ngày có chiến tranh, phong trào văn hóa vẫn là điều cần thiết, hơn nữa còn bức thiết hơn những đô thị hậu phương tương đối yên bình, nhộn nhịp cảnh khí thời chiến, tranh nhau khoác lác "phồn vinh"; còn văn nghệ, ở những xó núi đó vốn hiếm hoi dấu chân, thế mà lại phát triển cùng với khói lửa máu tanh, hơn nữa lại thực sự được đại chúng cần đến và thưởng thức. Tôi lại nhớ đến một "giai thoại" về ông mà người ta kể cho tôi nghe: Năm kháng chiến nọ ông ở một nơi nọ, đúng dịp kỷ niệm ngày mất của tiên sinh Lỗ Tấn, trong một đại hội kỷ niệm trang nghiêm, ông yêu cầu được phát biểu, thế nhưng sau khi lên đài, ông chỉ nói đúng một câu thế này: "Mọi người cứ tưởng tổng quản nô lệ mà Lỗ Tấn chỉ trích chính là tôi, kỳ thực không phải!" Không hiểu sao, "giai thoại" này để lại cho tôi ấn tượng rất sâu sắc, đồng thời ấn tượng về ông trong đầu tôi cũng đổi mới hẳn; tôi nghĩ phàm những ai từng vướng bận trên văn đàn lúc bấy giờ, có lẽ sẽ có chung cảm giác với tôi. Giống như nữ nhà văn của chúng ta, người đã kể "giai thoại" này cho tôi nghe, sau khi thuật lại đã tủm tỉm cười nói: Thật là hay ho thú vị.
Vị tiên sinh này sau kháng chiến chưa từng đặt chân đến đại hậu phương một lần nào, hơn nữa những cái gọi là động thái văn hóa ở đại hậu phương, xó núi bên phía ông chưa chắc đã nắm rõ tường tận. Cùng lắm chỉ biết các nhà văn có nỗi niềm muộn phiền. Nếu một khi đến đại hậu phương tận mắt nhìn xem, không biết ông lại có cảm nghĩ gì đây. Còn như tôi, đem luận điểm năm xưa mình từng dùng để bác bỏ ông ra so sánh với hiện thực trước mắt, lại không thể không cười trừ, hiện thực quá phức tạp, biến ảo khôn lường, sự nhận thức của chúng ta đối với xã hội này, cả độ sâu lẫn độ rộng đều quá mức không đủ. Thoạt nhìn qua ống dòm hay đo lường bằng vỏ ốc, tuy về nguyên tắc cũng trúng được vài phần, thế nhưng nào đã từng thấu triệt được những khúc ngoặt quanh co? Thị trường văn hóa Quế Lâm ngày nay không thể nói là không náo nhiệt, thế nhưng đối với việc mở mang phong khí, cổ vũ khí tiết, rốt cuộc đã phát huy tác dụng thế nào? Nghe nói loại sách bán chạy vẫn là tác phẩm văn nghệ, tiện tay một cuốn bán được năm ngàn bản là chuyện không thành vấn đề, thế nhưng năm ngàn độc giả này rốt cuộc mang tâm trạng thế nào để đọc cuốn sách ấy, mà sau khi đọc xong, ý thức của họ lại trải qua những biến động ra sao cơ chứ? Chúng ta tất nhiên có thể đưa ra những lời lẽ lạc quan. Nhưng nếu không phải là kẻ nông cạn quên mình vì tự mãn, tuyệt đối không thể một mực lạc quan. Chúng ta quả thực đã duy trì được một thị trường văn hóa, làm cho nó trở nên náo nhiệt tương đối, thế nhưng chúng ta nào có vạch trần được một tầng màng trong tâm hồn độc giả, để mà ban cho họ sự mãn nguyện đầy chấn động? Thậm chí vì để duy trì thị trường văn hóa này, đại đa số tác giả đến việc bồi dưỡng nâng cao cũng không màng tới nữa, những kẻ ý chí không kiên định lại còn đắc ý vừa lòng, tự cho rằng uyển chuyển ứng phó suôn sẻ, rất có cách xoay sở. Còn như những nhà văn bị đè nặng đến không thở nổi dưới gánh nặng mưu sinh, nếu bắt họ phải tâm huyết tinh tiến, tự nhiên là không hợp tình người, nhưng trong bầu không khí văn hóa nước đôi ngày nay, e rằng ngay cả chút cảm giác này cũng sẽ dần dần tê m liệt.
Không thể không nói căn bệnh ngày nay chính là nội suy hỏa vượng (nhiệt trong không đủ), chỉ nhìn vào việc sách triết học và khoa học xã hội ế ẩm là có thể biết được. Ở đây, tôi lại nhớ đến hai câu chuyện nhỏ từng nghe được: Có một vị tiên sinh viết luận văn chính trị quốc tế, một hôm có một thanh niên thấy trên giá sách của ông không có lấy một cuốn sách triết học và khoa học xã hội nào, bèn hỏi ý kiến của ông đối với hai môn học thuật này, ông đáp rằng: "Viết luận văn chính trị quốc tế, chỉ cần có tài liệu là được rồi." Lại có một vị tiên sinh đọc từ đầu đến cuối bộ 《Toàn tập Lỗ Tấn》 một hôm hân hoan đắc ý nói với người ta rằng: "Tôi đã phát hiện ra một chuyện: Lỗ Tấn không bàn về triết học, cũng không thích triết học." Người ta gặng hỏi bằng chứng cho sự "phát hiện" của ông. Ông thản nhiên nói: "Anh xem trong toàn bộ tác phẩm của ông ấy, hoàn toàn chẳng tìm ra nổi chút danh từ triết học nào như tính ngẫu nhiên, tính tất yếu, quy luật mâu thuẫn, sự thống nhất của mâu thuẫn vân vân, đây chẳng phải là bằng chứng rõ ràng sao?" Đương nhiên, chúng ta không thể dựa vào điều này để bàn luận về toàn bộ giới văn hóa, những kẻ hiếu học trầm tư hẳn vẫn còn không ít, nhưng trong thị trường văn hóa ngày nay, e rằng những kẻ hiếu học trầm tư không còn chỗ đứng để xoay sở, thứ phong khí suy đồi này, mức độ nghiêm trọng của nó, e rằng chẳng kém gì so với gông cùm xiềng xích áp đặt từ bên ngoài.
Chúng ta từng phê phán khuynh hướng sai lầm là chỉ biết nhai lại nuốt tươi áp dụng cứng nhắc các danh từ triết học, hoặc cho rằng chỉ có danh từ mới thể hiện được triết học, thế nhưng dưới khuynh hướng tiềm ẩn ngày nay là không hiểu triết học mà lại còn khinh miệt triết học, chúng ta không thể không thốt ra những lời kích bác đầy phẫn nộ, cho rằng khuynh hướng thứ nhất hãy còn tốt chán so với khuynh hướng thứ hai!
Ngày 24 tháng 6.
