Nụ cười là biểu hiện của niềm vui, trong các loài động vật, có lẽ chỉ con người mới có bản lĩnh này. Khỉ cũng có thể làm ra dáng vẻ cười, nhưng rốt cuộc cũng chỉ là dáng vẻ mà thôi, nhìn vào không hề gợi lên cảm giác sảng khoái, thậm chí còn thấy có vẻ xấu xí. Còn như mỉm cười, cười nhạt, cười trừ... vâng vâng, những nụ cười phức tạp không hẳn biểu thị niềm vui mà có hương vị riêng biệt khác, đó lại càng là điều con người độc quyền sở hữu.
Thậm chí có thể nói, con người càng có tư tưởng tình cảm phức tạp, lắm mâu thuẫn và biến thái bao nhiêu, thì nội dung của nụ cười lại càng phức tạp và biến thái bấy nhiêu; nụ cười mang ý nghĩa nguyên thủy — tức nụ cười hồn nhiên, hầu như rất khó tìm thấy trên khuôn mặt của những người như vậy. Thứ mà chúng ta thường thấy, nếu không phải là nụ cười giả dối thì chính là nụ cười mang ác ý, đây lại là điểm con người vượt trội hơn khỉ, loài khỉ có lẽ không tài nào nặn ra được nụ cười giả dối, và chắc cũng chẳng có nổi nụ cười ác ý.
Nhưng cũng còn có một số loại cười mà động cơ của chúng ngỡ như có thể dò ra nhưng lại chưa chắc đã thực sự dò ra được. Tỷ như người phụ nữ điên trẻ tuổi, mình trần như nhộng xuất hiện trên phố lớn, lúc ấy người vây xem đông nghịt như bức tường, tiếng cười liền hỗn tạp dâng lên rồi hạ xuống, nếu lúc đó lại có thêm một tên lưu manh làm hành động khiếm nhã với người phụ nữ điên, đám đông đứng xem nhất định sẽ cười ồ lên. Nụ cười như thế, đương nhiên hoàn toàn không giả dối, quả thực là "sự bộc lộ tình cảm chân thật", nghe từ xa, bạn sẽ đoán rằng người đang cười kia chắc hẳn là một chuyện đáng vui mừng; thế rồi, đây là nụ cười mang ác ý chăng, nhưng lại không hẳn là vậy, đương nhiên không thể nói là chứa đựng thiện ý, thế nhưng trong số một trăm phần trăm người vây quanh xem thì có tới chín mươi chín phần trăm hoàn toàn không có chút oán thù nào với người phụ nữ điên này, đã không có oán thù, thì việc nhìn thấy cô ta rơi vào hoàn cảnh bi thảm như vậy mà vẫn còn chịu sự lăng mạ của tên lưu manh, dẫu không sinh lòng đồng cảm thì hà cớ gì phải ném vào cô ta nụ cười đầy ác ý chứ? Hay đó là vì thiếu đi lòng trắc ẩn chăng? Trong trường hợp này, sự nghèo nàn về lòng trắc ẩn của đám người vây xem, chỉ cần nhìn qua hành động "vây xem" là đã đủ thấy rõ, khỏi cần bàn tới; thế nhưng sự thiếu hụt lòng trắc ẩn không nhất thiết sẽ tạo ra kết quả cười vang trời dậy đất như thế. Giả sử có một vị thân sĩ ở đó, e rằng ông ta sẽ không cười, dẫu cho vị thân sĩ này so với đám đông vây xem kia, tâm địa còn dơ bẩn hơn nhiều, ngày lẫn đêm, trong lòng ông ta lúc nào cũng ôm ấp ý nghĩ tổn người lợi mình, trong khi đám đông vây xem kia lại đích thực là những con người lương thiện (dù không bằng sự khôn ngoan của vị thân sĩ nọ).
Nhìn theo góc độ này, e rằng chỉ có thể giải thích kiểu cười biến thái này như một hành động vô nghĩa, đây có lẽ là một loại phản ứng phát sinh khi thần kinh chịu phải một kích thích bất thường bỗng chốc căng cứng lên, ở giữa đây hoàn toàn không có ác ý, đương nhiên cũng chưa chắc mang theo thành phần hả hê trước tai họa của người khác. Nhưng cái gọi là "một nửa là thần, một nửa là thú" của tinh hoa vạn vật, vào khoảnh khắc ấy, lại bất ngờ thối lạc liễu (rơi rụng) vầng hào quang của "thần", mà phơi bày ra bản sắc "thú" trần trụi, có lẽ cũng là điều không thể chối cãi được phải không?
Gặp phải nụ cười kiểu này trên đường phố, không hề dễ chịu hơn việc gặp phải nụ cười giả dối trong phòng khách tao nhã là mấy, chỉ có điều cái cảm giác khó chịu ấy chắc là không giống nhau phải không? Loại trước là bi ai còn loại sau là căm ghét. Ở loại trước, ta cảm thấy sự bất cập của sức mạnh văn hóa giáo dục, ở loại sau, chúng ta nhìn thấy một tác dụng ngược lại — "con người" chẳng những không thể được thanh lọc, ngược lại còn bị "giáo dưỡng" cho trở nên đê tiện và bẩn thỉu hơn! Ta buộc phải thừa nhận rằng: nụ cười ngốc nghếch mang tính nguyên thủy vô nghĩa ấy, dẫu khiến ta nghe xong phải run rẩy, nhưng so với nụ cười giả dối — mà lại vô cùng lịch sự của những con người cao quý trong phòng khách, thì ít ra cũng "hồn nhiên" hơn một chút phải không?
Tuy nhiên, cơ hội cười như thế ở đại lộ rốt cuộc không nhiều, thứ thường gặp lại là ở trong không gian kín. Trước bối cảnh tao nhã, cái miệng có "giáo dưỡng" đang dùng lời lẽ sống động kể lại một số câu chuyện thảm khốc, mà nghe thấy những tiếng cười phóng túng mang tính dã thú như thế, khiến người ta rợn cả tóc gáy, thiết nghĩ cũng chẳng kém gì ở ngoài đại lộ. Nụ cười lúc này, đương nhiên tuyệt đối không giả dối, nhưng cũng chẳng lấy gì làm "hồn nhiên" cho lắm, ở đây có thể ngửi thấy mùi vị của sự ích kỷ, người kể và kẻ nghe rồi cười dường như đều coi đây như một loại giải trí, một thứ hưởng thụ, họ hình như đã quen với việc coi câu chuyện đẫm máu về linh hồn con người bị giày xéo như một thứ thuốc tiêu hóa sau bữa ăn no nê, coi đau khổ của kẻ khác làm tư liệu để mình vui vẻ. Vốn dĩ đây không phải là điều mà những kẻ không có "giáo dưỡng" có thể biết được.
Người ta nói dạo gần đây có một số kịch nói, thiên về "chiêu trò", thế là họ cảm thán về sự thịnh hành của "giai cấp thấp kém"; thế nhưng, nhìn thấy "chiêu trò" mà cười, dẫu cho đó là "thị hiếu thấp kém" đi chăng nữa, thì cũng chỉ là thị hiếu thấp kém mà thôi; sự tình còn có cái vượt hơn thế, tức là không phải "chiêu trò" mà thẳng thắn là những nơi không nên cười chút nào, cũng thường xuyên nghe thấy những tiếng cười bật ra, khiến người ta chợt cảm thấy đây chính là âm thanh tương tự do người phụ nữ điên xuất hiện trên đại lộ gây ra. Có một lần tôi xem phim, ngay cạnh tôi đã phát ra tiếng cười biến thái như thế; sau đó tôi để tâm quan sát mấy vị "đáng kính" ấy, quả nhiên cũng y phục là lượt, diện mạo đường hoàng, tỏ rõ là có "giáo dưỡng" — tức không phải kẻ thô lỗ, nói cách khác, chính là những kẻ đã xem chán ngấy "chiêu trò" nay lại chuyển sang tìm kiếm tiếng cười từ trong máu me và nước mắt!
Tình cảm của con người có thể biến thái đến mức độ này, đây rốt cuộc là sự sa đọa của con người hay là "tiến hóa", khỏi cần phải bàn thêm; nhưng ngẫm lại cho kỹ, kẻ xây dựng sự tôn nghiêm và phú quý của một người trên đống xương khô của muôn người, thời nay thực sự quá nhiều rồi, thế thì, việc tìm kiếm những kẻ trút giận kiểu này trên kịch nói hay phim ảnh, thực ra cũng chẳng có gì đáng trách nữa.
Vấn đề còn lại là: đến khi ngay cả túi tiền của những thị dân nhỏ bé vẫn chưa xem chán "chiêu trò" cũng không mấy xông xính, buộc phải trông cậy vào những kẻ đến cả "chiêu trò" cũng đã xem chán ngấy mà nay lại chuyển sang tìm kiếm sự giải trí từ máu me và nước mắt — tức nỗi đau khổ của người khác để làm khán giả cốt cán, thì kịch nghệ của chúng ta sẽ phải làm sao đây?
Có lẽ đây là mối lo vớ vẩn, thời đại lớn ngày nay không thiếu gì những đề tài khiến người ta khóc thật sảng khoái và nhờ đó cũng có thể cười một cách lành mạnh. Thế nhưng nhìn vào cái "tiêu chuẩn" vẫn y nguyên như cũ, tôi không thể không lo lắng rằng nỗi lo này sớm muộn gì cũng sẽ trở thành một vấn đề nan giải.
Tháng 10 năm 1944.
