Vào "đêm trước" của cuộc Cách mạng Tân Hợi, những thanh niên đọc "sách Tây" ở các vùng quê từng có ba điểm "kỳ hình quái trạng" khiến người khác phải liếc nhìn: Một là tóc đuôi sam bị cắt ngắn một nửa, phần chóp xù lên, trông khá giống chóp tóc của mấy cô tiểu thư bây giờ, trong khi đỉnh đầu lại để cực kỳ ít, chỉ bằng một bàn châp, xung quanh là phần tóc mái rất dài; hai là áo dài vải thô màu trắng, rất ngắn, ống tay và eo đều rất bó hẹp, ống quần buông xõa; ba là, đi bộ thẳng cẳng, bước đi bụp bụp giống như "binh lính tập luyện", hơn nữa nếu có hai ba người cùng đi thì sẽ kề vai sát cánh thành một hàng.

Lúc bấy giờ, những thanh niên này ở nông thôn đã trở thành một "giai cấp đặc biệt". Mà hành động của họ quả thực cũng có rất nhiều điểm đặc biệt. Phổ biến nhất là kết bè kết phái đến miếu để tranh luận với các nhà sư và đạo sĩ, ngồi lên bàn thờ trước các bức tượng thần, hoặc dùng phấn bôi vài nhát lên mặt thần linh. Gặp lúc rước thần mừng hội, họ lại càng bận rộn đầu tắt mặt tối; họ thường chen chúc bên kiệu thần nói những lời nửa nạc nửa mỡ, chớp thời cơ người ta sơ hở là giật phăng chiếc mũ trên đầu tượng thần xuống, giấu dưới chân tượng, hoặc xoay ngược hướng chiếc mũ của thần, còn họ thì đứng sang một bên vỗ tay cười lớn.

Học sinh "Tây học" trẻ tuổi lúc bấy giờ dường như đang vô thức làm "vong giáo vận động" (phong trào phản đối tôn giáo); họ chẳng có tổ chức nào, kế hoạch nào, hành động của họ cũng rất ngây thơ buồn cười, thế nhưng "sức sống trẻ" của họ lại khiến người ta mãi mãi không thể quên. Nhận thức của họ đối với tôn giáo tự nhiên là còn rất thiếu sót, thế nhưng việc họ phản đối "mê tín" lại xuất phát từ một tấm lòng nhiệt thành, một luồng dũng khí, cho nên những ông già mê tín ở quê cũng đành lắc đầu nói: "Mấy tên nhãi ranh không sợ trời không sợ đất này, đến thần linh cũng phải nhường chúng vài phần!"

Năm ngoái, tôi về quê dưỡng bệnh, tình cờ cũng được ngắm nghía "chính sách mới" dưới ánh "trời xanh nắng trắng", nhìn thấy trên bức tường chắn ở cổng một ngôi miếu lớn được sơn rành rành khẩu hiệu: "Mười điều răn của chính quyền tỉnh". Trong đó điều đầu tiên chính là cấm mê tín! Trên sân khấu trước miếu vốn có một bức hoành phi "lấy xưa làm gương", giờ đây cũng được dán thêm bốn tờ giấy vuông, viết lớn bốn chữ "thiên hạ vi công", câu đối khắc gỗ hai bên tự nhiên cũng được khoác áo mới, một bên là "cách mạng hãy còn chưa thành công", một bên đương nhiên là "đồng chí vẫn cần phải cố gắng" rồi. Cái phong thái đổi mới hoàn toàn này, vào thời kỳ Cách mạng Tân Hợi là không có, thế là tôi mỉm cười, tôi cảm thấy "thời đại" suy cho cùng đã khác rồi!

Thế nhưng sau đó tôi lại phát hiện ra trong số rất nhiều hoành phi do thiện nam tín nữ cung hiến mới thêm vào trong miếu, có một chiếc đề chữ "Tín sĩ... cùng con trai..." vốn chính là kẻ "đến thần linh cũng phải nhường vài phần" của hai mươi lăm năm trước. Hắn ta giờ đây đã quy y cửa Phật rồi! Hơn nữa hắn còn "dắt con trai..." quy y nữa! Hơn nữa tôi cũng không còn nhìn thấy những thanh niên đi thẳng cẳng bước đi bụp bụp ở nông thôn quậy phá thần linh của hai mươi lăm năm trước nữa! Cái "trường học Tây" ngày trước chỉ có vài chục học sinh, nay đã là mấy trăm, thế nhưng bọn họ đều chẳng có "kỳ hình quái trạng" nào cả. Hầu hết bọn họ là con cháu của tầng lớp trung lưu, cũng giống như hai mươi lăm năm trước. Chỉ có điều bọn họ và những "vị tiền bối" của hai mươi lăm năm trước rõ ràng có điểm khác biệt, điều đó có thể nhìn ra ngay từ những bài hát mà họ ca vang; ngày trước là "chí khí nam nhi cao, tuổi tác không ngại nhỏ", mà bây giờ lại là "mưa phùn" rồi! Thế là tôi lại mỉm cười, tôi không rõ rốt cuộc đây có phải là "thời đại" đã khác rồi hay không?

Những thanh niên ngày trước quậy phá thần linh từng đọc "Cổ văn quán chỉ", làm bài "Hợp luận Tần Thủy Hoàng Hán Vũ Đế", biết rằng Trái Đất là một khối cầu tròn, biết rằng "Trung Quốc" thực ra vốn không nằm ở trung tâm thiên hạ, biết rằng đạo lý phú cường nằm ở chỗ tàu vững súng mạnh — chỉ thế mà thôi. Đầu óc của họ thực ra kém xa thanh niên hiện nay, thế nhưng "sức đột phá tư tưởng" của họ với xã hội lúc bấy giờ và thậm chí là cả gia đình lại vượt xa thanh niên hiện nay. Những năm gần đây Trung Quốc đã "tiến bộ", những khẩu hiệu hoàn toàn mới, những cương lĩnh tuyên truyền hợp thời hợp buổi — chẳng hạn như "Tuần lễ vận động quốc hóa", "Tuần lễ hàng không cứu quốc", "Tuần lễ vận động chống độc" v.v... của ngày kỷ niệm nào đó, cứ luân phiên dán đầy những bức tường đất sét của quán trà nhỏ ở nông thôn. Đúng như cái gọi là "dốc sức xây dựng", cách xa một trời một vực với bầu không khí của hai mươi lăm năm trước.

Điều này dưới cái nhìn của những thanh niên thiếu nhận thức, đương nhiên sẽ cảm thấy giữa bản thân và xã hội chẳng có sự bất hòa nào to tát. Huống chi gia đình bọn họ vừa không cấm họ vào trường học, lại vừa không cấm họ tự do kết hôn. Hơn nữa, cho dù có những chuyện chướng tai gai mắt thì thảy đều dùng danh nghĩa đường hoàng để công khai thực hiện, ví như hội rước thần nho nhỏ nào phải ở ngoài mê tín ra lại chẳng tìm thêm một cái tên danh ngôn chính đáng khác — chấn hưng thị trường.

Năm nay ở các đô thị lớn ngày ngày kêu la "nông thôn phá sản", "cứu tế nông thôn". Thế là khoản vay bông lúa nhằm "chấn hưng nông thôn" ra đời như một tất yếu. Ở nông thôn cũng muốn "chấn hưng thị trường", thật khéo mùa hè năm nay ít mưa, thế là lễ hội rước thần cầu mưa cũng ra đời như một tất yếu. Bốn con phố của một trấn nhỏ mỗi nơi tự tổ chức một quy mô rước thần lớn chưa từng có trong mấy chục năm qua. Một vị "hội thủ" nói: "Chúng ta không phải mê tín, mượn việc này để chấn hưng thị trường mà thôi!" Câu nói này tự nhiên là thông suốt hết chỗ nói. Cho nên giả sử có vài thanh niên "đọc sách Tây" kẹp ở giữa giúp sức, thì cũng "hợp lý" lắm.

Lễ hội rước thần náo động tổng cộng chừng một tháng trời. Hơn nữa lần sau còn "đặc sắc hơn" lần trước. Nghe nói cũng tiêu tốn chừng vạn đồng. Thế nhưng "thị trường" của quán trà quán rượu quả nhiên cũng có phần chấn hưng hơn đôi chút. Có người ước tính, trong một tháng diễn ra lễ hội, người ở các trấn làng lân cận đến xem náo nhiệt, tổng cộng cũng có vạn người; mỗi người tiêu hai đồng, thì đã có hai vạn đồng, tức là trên "thị trường" làm ăn thêm được hai vạn đồng. Vào thời buổi thị trường ảm đạm hiện nay, điều này quả thực gọi là ít nhiều bù đắp được đôi chút.

Có một vị tiên sinh "tận mắt tham gia sự kiện" đã nói với tôi: "Đêm náo nhiệt nhất, cả bốn con phố đều chật ních người, ước chừng có tới mười vạn khán giả. Cục tàu thủy tạm thời tăng thêm chuyến đêm, thuyền buôn và thuyền tốc hành cũng tăng thêm chuyến đêm, thậm chí có đêm chạy hai chuyến. Có mấy trấn lân cận trước nay không có giao thông tàu thủy, lúc này cũng đều mở các chuyến tàu thủy đặc biệt tạm thời."

Cho nên đem tất cả mọi chi phí tính lại, trong một tháng diễn ra lễ hội, trên thị trường ít nhất làm ăn thêm được mười vạn đồng. Số tiền nhỏ này hoàn toàn có thể khiến các ngành nghề tạm thời khởi sắc, thế nhưng đối với việc giá gạo sụt giảm thì vẫn chẳng liên quan gì. Kết quả, lễ hội thì cũng đã rước xong, mưa thì cũng đã đổ xuống, thu hoạch của nông dân nghe nói sẽ không tệ hơn năm ngoái, chỉ có điều giá gạo năm sau có lẽ còn rẻ mạt hơn năm nay nữa thôi... ①

① Lúc viết bài tạp văn này, đang phải đối mặt với hiện tượng mâu thuẫn "kinh tế nông thôn phá sản" mà lại thêm "lúa rẻ hại nông". — Tác giả chú thích thêm.

Ngày 17 tháng 11 năm 1958.