Hơn hai mươi năm trước, có một người thanh niên vì bị người ta bảo là "không giác ngộ", nên tức giận đến mức ba ngày không ăn cơm. "Không giác ngộ" được coi là một điều mất mặt nhất, bất cứ thanh niên có chí khí nào khi kết bạn, yêu đương, đều phải xem đối phương đã giác ngộ hay chưa. Những người thanh niên tâm đầu ý hợp gặp nhau nói chưa quá ba câu là đã phải khảo vấn "nhân quan" (quan điểm nhân sinh) của đối phương; họ rất dứt khoát coi thường những kẻ tự nhận là "chưa có nhân quan", mặc dù bản thân thứ gọi là "nhân quan" ấy họ cũng chẳng nói rõ ra được thế nào.
Điều này vào thời đó là một thứ phong khí; lúc bấy giờ, cũng có những bậc đại nhân tiên sinh nhìn vào thấy chướng mắt, bĩu môi chê là "nông cạn", còn nhìn từ ngày nay mà xét, cũng thấy không tránh khỏi sự "ấu trĩ", thế nhưng, há lại chẳng ấu trĩ một cách đáng yêu sao? Bức tượng nổi tiếng của Rodin gọi là "Thời đại đồng", thanh niên chúng ta lúc bấy giờ cũng giống như "Thời đại đồng" vậy; đó là trạng thái tinh thần bừng tỉnh giữa đêm dài đằng đẵng, nghe những điều chưa từng nghe, thấy những điều chưa từng thấy, kinh ngạc mà cuồng hỉ, bỗng nhiên nhận thức được giá trị của bản thân, thấu hiểu được sứ mệnh của bản thân, nôn nóng tìm kiếm bạn đồng hành, dũng cảm bước đi bước đầu tiên, một lòng hướng về phía trước không màng ngoảnh lại như thế, tiến bước một mạch không thôi, chính là tinh thần mà các bậc hiền triết cổ đại từng ca ngợi "Sáng nghe đạo, chiều chết cũng đành", há chẳng đủ vĩ đại hay sao!
Vào thời đó, sự "giác ngộ" và "không giác ngộ" rạch ròi như trắng với đen. Khinh miệt quyền thế, coi vinh hoa phú quý như giày rách, khinh bỉ sự an nhàn, đối với những kẻ ôm lấy đống chuột thối mà đắc ý mãn nguyện thì chỉ thấy đáng thương, nghênh ngang điễu hành giữa chốn đông người, phất phờ bàn luận coi như không có ai xung quanh, ngước mắt nhìn trời, thái độ như muốn nói: "Cái bộ dạng của các người thì đáng là gì, ta có nhân quan của ta!" Đây chính là phong cách của những "người giác ngộ". Quả thực điều này không tránh khỏi sự "ấu trĩ" phải không? Thế nhưng đáng yêu làm sao! Trên thực tế cũng chính là những con người "ấu trĩ" ấy, xông pha trận mạc, tôi luyện trăm trận trăm lần, đã viết nên những trang thơ rực rỡ hào quang trong lịch sử Trung Quốc ngót hai mươi năm qua!
Vào thời đó, cũng có những thanh niên thế này: nghe anh ta bàn luận thì đâu ra đấy, nhìn việc anh ta làm thì vô cùng từng trải sự đời, mở miệng ra là "Đây là để ứng phó với hoàn cảnh", há miệng vào là "Vì sinh sống, đành phải làm thế", nói dối trước mặt người thật, đánh một cái rắm cũng phải "giải thích" ra được khối lý lẽ. Ngươi bảo anh ta là "Rudin" ư? Anh ta lại không có sự nhiệt tình và ngay thẳng của Rudin; bảo anh ta là "A Q" ư? Anh ta lại mang nhiều hơi hướng ngoại lai hơn A Q, giỏi dùng một bộ bát cổ hơn, hiểu biết nhiều công thức hơn. Và đặc biệt nhất là, anh ta biết phê phán những thanh niên của hơn hai mươi năm trước: Ấu trĩ! Đương nhiên, anh ta là kẻ từng trải; nhưng cũng từng trải đến mức đáng sợ!
Vào thời đó, rõ ràng là người "xuất thân thiếu gia", lúc nào cũng muốn người ta đừng coi mình là "thiếu gia", quên mất rằng mình là "thiếu gia", lúc nào cũng muốn xóa đi dấu vết "thiếu gia" ấy trên người mình. Vào ngày nay, có những kẻ rõ ràng không phải "thiếu gia" hoặc không còn làm nổi "thiếu gia" nữa, lại cứ muốn tạo cho người ta ấn tượng rằng hắn là con cháu thế gia, hắn là "thiếu gia" trăm phần trăm, cứ như thể cái mớ ngôn từ tiến bộ hào nhoáng của hắn chỉ đặt trong bối cảnh "vốn là thiếu gia" thì mới càng thêm hào nhoáng vậy.
Thiếu nữ của hơn hai mươi năm trước coi việc tô son điểm phấn là sự sỉ nhục, coi y phục lộng lẫy xiêm y trang trọng là gông cùm; hơn hai mươi năm sau, thiếu nữ đã thành phụ nữ trung niên, vậy mà lại coi những thứ mà xưa kia từng cho là "sỉ nhục" và "gông cùm" ấy là cái đẹp, là "thể diện", hơn nữa khi nhắc đến chuyện trước kia từng chán ghét những thứ "sỉ nhục" và "gông cùm" ấy thế nào, lúc nào cũng mang theo chút ngượng ngùng, lúc nào cũng tự khiêm tốn là "ấu trĩ", ra điều tiếc nuối khôn nguôi. Hơn nữa còn có lý do: "Các người xem phụ nữ Liên Xô cũng son phấn đậm đà đấy thôi!" Trang sức của phụ nữ Liên Xô trước thời kỳ kế hoạch năm năm ra sao, đương nhiên là không bàn tới. "Quan phái hiện hình ký" miêu tả một vị đại nhân tuần phủ "đề cao sự giản dị", thuộc cấp mặc quần áo chỉnh tề đến yết kiến là sẽ bị mắng té tát, kết quả là giá y phục quan lại rách rưới ở tiệm đồ cũ trong thành tỉnh lỵ còn đắt hơn cả đồ mới. Những nữ thanh niên kiêng dè trang sức hoa mỹ không thèm mặc của hơn hai mươi năm trước đương nhiên có sự khác biệt rất lớn về mặt động cơ so với vị đại nhân tuần phủ này; cùng lắm chỉ có thể nói đó là sự "ấu trĩ", thế nhưng sự "ấu trĩ" như vậy trong hàng ngũ nữ thanh niên ngày nay đáng tiếc lại quá hiếm hoi.
Tôi nhớ lại tất cả những điều này, thực sự có chút ngẩn ngơ. Tôi không hề muốn vô điều kiện ủng hộ cái gọi là sự "ấu trĩ" của hơn hai mươi năm trước ấy, thế nhưng tôi lại cảm thấy, sự ngay thẳng, ngây thơ, mộc mạc, dũng cảm đi kèm với sự "ấu trĩ" thời đó, chính là những thứ mà một số thanh niên cực kỳ muốn "tránh sự ấu trĩ" ngày nay đang thiếu hụt. Không sợ ấu trĩ, điều đáng sợ lại chính là sự thiếu hụt điểm này đây!
Ngày 25 tháng 4 năm 1945, trước ngày "Ngũ Tứ" 3 ngày.
