Chúng ta tạm gác lại những đúng sai mang tính khách quan của cuộc tranh luận "mới" - "cũ" và "văn" - "bạch"; chúng ta tạm lùi một bước mà nói, đối với cả "mới", "cũ", "văn", "bạch" đều không có thành kiến, chỉ cần là tác phẩm văn nghệ hay, chúng ta đều trân trọng như nhau; chúng ta tạm lấy cái nhìn tiêu chuẩn "không có cao luận gì to tát" để đánh giá các tác phẩm văn nghệ; vậy thì, khi chúng ta thưởng thức các tác phẩm văn nghệ, ít nhất nên lấy những điều sau đây làm nguyên tắc.
(Một) Tổ chức câu chữ càng tinh vi chặt chẽ bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu.
(Hai) Phương pháp miêu tả càng "độc đáo" bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu.
(Ba) Tính cách nhân vật và không khí bối cảnh càng rõ nét bấy nhiêu càng tốt.
Phàm là tác phẩm hay, ba điều kiện trên nhất định phải có. Chúng ta thử dùng ba điều kiện này để cân đong đo đếm những cuốn "tiểu thuyết" đầy rẫy trên thị trường, liền thấy những "cái gọi là tiểu thuyết" ngập tràn trên thị trường kia, chẳng những không có nổi một hai phần của ba điều kiện này, mà lại còn hoàn toàn trái ngược với chúng.
Những cái gọi là tiểu thuyết đầy rẫy trên thị trường hiện nay đều là một đống sự thật vụng về theo lối ghi chép sự việc dạng sổ tay. Họ tự cho rằng văn phong của mình nông dễ hiểu, xem không tốn sức, mà kỳ thực đó chỉ là những lời khai sơ lược, nông cạn và thô lậu. Nếu con người làm việc gì cũng chỉ cầu sự nông dễ và không tốn sức, thì nên vứt bỏ hết thảy mọi nền văn hóa, quay trở lại thời kỳ ăn lông ở lỗ. Con người cần đến tác phẩm nghệ thuật chính là để thỏa mãn nhu cầu cảm xúc phức tạp của mình; tiểu thuyết - một tác phẩm văn nghệ - mà lại lấy sự nông dễ không tốn sức làm mục đích, há chẳng phải là trò cười hay sao!
Một đống sự thật vụng về theo lối ghi chép sự việc dạng sổ tay vốn dĩ không đáng gọi là "miêu tả". Chúng ta tạm hạ thấp tiêu chuẩn xuống, giả định rằng trong những tác phẩm ấy cũng có một hai đoạn được tính là "miêu tả", thì phương pháp miêu tả ấy hoàn toàn là sao chép, rập khuôn từ kẻ khác. Cuốn "Thủy Hử" miêu tả "tính cách hòa thượng lỗ mãng" của Lỗ Trí Thâm bằng thiền trượng giới đao làm nền, điều này đối với ông ta mà nói là "sáng tạo", thế nên mới có giá trị; tiểu thuyết chương hồi cũ hễ viết nhân vật anh hùng xuất trận là luôn dùng ba chữ "chỉ thấy" để kéo dài một đoạn dài mô tả về diện mạo, vóc dáng và y phục, ngày nay chúng ta xem xong đều cảm thấy chán ghét, nhưng đối với người đầu tiên áp dụng phương pháp miêu tả này, thì đó cũng là một nhà tiểu thuyết có thiên tài sáng tạo. Cho nên phương pháp miêu tả quả thực cũng có cao có thấp, chỉ cần họ có thể sáng tạo là được. Nào ngờ những cuốn tiểu thuyết tồi tệ đầy rẫy trên thị trường hiện nay, ngay cả điểm này cũng không làm được, không những "phương pháp" miêu tả là sao chép, thậm chí ngay cả câu chữ miêu tả cũng là sao chép. Kể từ khi người xưa sáng tạo ra hai câu "sáng sáng hàn thực, đêm đêm nguyên tiêu" để hình dung sự phồn hoa của chốn đô thị, đến nay họ vẫn cứ sao chép dùng lại. Những ví dụ như thế này, kể ra không xiết. "Miêu tả" trong tác phẩm văn nghệ lại ra nông nỗi này, hèn chi những kẻ phẫn đời lại bảo rằng tinh thần dân tộc đã suy đồi rồi.
Tính cách nhân vật và không khí bối cảnh, trong nghệ thuật tự nhiên là công phu ở tầng sâu hơn, đương nhiên không phải là thứ mà "thợ tiểu thuyết" dám mong ngóng. Hơn nữa, trong một đống sự thật theo lối ghi chép sự việc dạng sổ tay, vốn dĩ không thể bàn đến "tính cách nhân vật" và "không khí bối cảnh". Thế nhưng cốt lõi của tiểu thuyết lại nằm ở việc có "tính cách nhân vật" và "không khí bối cảnh" hay không. Không có cả hai điều này, thì việc viết ra cuốn tiểu thuyết ấy là thừa thãi. Nhìn từ góc độ ngược lại, muốn làm cho một cuốn tiểu thuyết xuất sắc, nếu chỉ chăm chăm suy tính về bố cục cốt tiết thì rất khó thành công, mà nên suy tính ở nhân vật và bối cảnh. Hình thức của "cốt tiết" (tình tiết) là có hạn, phàm là bi kịch tình yêu thì chẳng qua cũng chỉ là một nam một nữ hoặc mấy nam mấy nữ yêu nhau rồi kết thúc bằng bi kịch hoặc hỷ kịch: xưa nay vẫn luôn như vậy. Hai cuốn tiểu thuyết tình yêu hay sở hữu diện mạo riêng của mình, đều có thể lay động lòng người, chính là vì tính cách nhân vật giữa chúng là khác nhau, không khí bối cảnh là khác nhau; điều mà độc giả thưởng thức ở chúng là cuộc chiến đấu của tâm hồn và sự phát triển của nhân cách, tuyệt đối không phải là cái "cốt tiết" cứ tan hợp như chiêm bao.
Ba tầng ý trên, vốn chẳng qua chỉ là những lời trong phạm vi "thường thức", thế nhưng những kẻ gọi là "nhà tiểu thuyết" trên thị trường dường như hoàn toàn chưa từng hiểu thấu, đại đa số độc giả cũng chưa từng hiểu thấu, thế nên năm ngoái vậy mà lại có thời điểm thịnh hành một cách tồi tệ những đống sự thật theo lối ghi chép sự việc dạng sổ tay, mà tác giả của những đống sự thật ấy lại còn ra vẻ đường hoàng làm "nhà tiểu thuyết"! Người bạn họ Mẫu cho rằng họ nên được ban cho tôn hiệu là "thợ tiểu thuyết", nhưng tôi cho rằng hai chữ tiểu thuyết đem ra để cho những tác phẩm quái gở đó mạo nhận, thực sự cũng là điều vô cùng không nên!
