Tán Tương tiên sinh: Qua câu tự thuật trong thư của anh rằng: "Tôi ít nhất cũng theo lệ khóc liền hai tiếng đồng hồ, khóc suốt hai tiếng không ngừng một tiếng", tôi vô cùng khâm phục tấm lòng thuần lương, trắng trong như ngọc của anh; nhưng lý do anh dùng điều đó để phản đối văn học chủ nghĩa tự nhiên xem chừng hãy còn chưa đủ! Xin được giãi bày chi tiết như sau:
Một, anh nói: "Thanh niên hiện nay, ai mà chẳng có bi ai sâu sắc của thời đại đọng lại trong lòng? Tác phẩm chủ nghĩa tự nhiên miêu tả sâu sắc bi ai của cõi người, để đổi lấy những giọt nước mắt cay đắng của nhân gian, như vậy có nên chăng?" Ý trong đoạn này của anh ngầm ám chỉ phái tự nhiên tả thực những điểm yếu của con người là điều không nên, đây cũng là lời mà những kẻ chuyên bôi nhọ chủ nghĩa tự nhiên trước đây từng nói; nhưng trước tiên chúng ta phải hỏi rằng: "Cõi người ta có thực sự tồn tại những điều xấu xa này hay không?" Đã tồn tại, mà lại không dám thẳng thắn thừa nhận, há chẳng phải là tự lừa dối mình sao? Hơn nữa, cõi người ta đã có những điều xấu xa ấy tồn tại, thì đó chính là khuyết điểm của bản tính con người; khuyết điểm có nên sửa hay không? Muốn sửa khuyết điểm, chẳng lẽ không nên mở mắt ra để nhận thức rõ ràng khuyết điểm ấy trước sao? Con người không muốn phơi bày điểm yếu của mình, đại khái có hai nguyên nhân: Một là che giấu điều ác — tức là xuất phát từ sự tự đại của con người, cho nên sau khi cuốn "Thuyết tiến hóa" xuất hiện đã vấp phải sự công kích kịch liệt từ giới tu hành, nhằm xóa bỏ đi sự tôn nghiêm "con người là linh hồn của muôn loài"; Hai là sợ đau đớn, bởi vì không có dũng khí chịu đựng nỗi đau tinh thần, đành cam tâm giả câm giả điếc, thà chịu tê dại mà ngủ chứ không muốn tỉnh lại. Thanh niên Trung Quốc hiện đại không muốn nhìn thấy những điều xấu xa, nguyên nhân phần lớn là vì điều này; xét từ điểm trong lòng họ có "cái thiện lý tưởng", tôi vô cùng kính trọng dụng ý của họ, thế nhưng "che giấu cái ác" cũng đồng nghĩa với "nuôi dưỡng lỗi lầm", tôi cực kỳ phản đối thái độ này. Đây là bàn riêng về điểm "có nên miêu tả cái xấu hay không".
Hai, tiếp theo chúng ta tiến thêm một bước, thảo luận xem việc "chỉ vạch trần cái xấu của nhân gian mà không mở ra một cánh cửa hy vọng" có nên hay không. Trong thư anh nói rằng "nhà chủ nghĩa tự nhiên miêu tả nỗi bi ai của nhân gian, chứ không đem lại giải pháp cho bi ai ấy ở cõi người...", cùng với đoạn dài bên dưới dường như cũng mang ý nghĩa này. Đây cũng là một lý do mà người xưa từng dùng để phản đối văn học chủ nghĩa tự nhiên, bản thân tôi trước kia cũng có lúc vì thế mà không tán thành văn học chủ nghĩa tự nhiên. Nhưng thử hỏi, văn học lãng mạn vốn chỉ chuyên miêu tả phóng đại các anh hùng trong nhân gian, vì sao đến nửa sau thế kỷ XIX lại suy vi? Có phải vì tiên sinh chủ nghĩa tự nhiên đã mở cánh cửa "hiện thực", đánh thức con người khỏi giấc mộng lý tưởng ngọt ngào hay không? Nữ anh hùng trong tiểu thuyết "Cuộc đời" của Maupassant, thuở nhỏ trong lòng chứa đầy vẻ đẹp lý tưởng về tình yêu, đến khi xuất giá rồi mới nhận ra đó là sự xấu xa; lòng kính yêu thuần khiết và lý tưởng dành cho người mẹ, mãi đến khi mẹ qua đời phát hiện ra bức thư tình của mẹ, lại hóa thành mây khói. "Cuộc đời" tất nhiên là tiểu thuyết tả thực, nhưng ở điểm miêu tả "nỗi bi ai của sự vỡ mộng" này, tôi cho rằng nó mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc; biểu tượng cho việc con người thời cận đại đã cố hết sức dùng lý tưởng để mỹ hóa cuộc đời nhưng rốt cuộc vẫn không tránh khỏi thất bại! Văn học chủ nghĩa tự nhiên cận đại sở dĩ có thể đánh bại uy thế của văn học lãng mạn cũ, nguyên nhân chính là vì lớp vỏ bọc được lý tưởng mỹ hóa, cuối cùng cũng có ngày bị xé rách, cái bông gòn bên trong chiếc gối thêu cuối cùng cũng có ngày lòi ra, sự thật rành rành, không thể chối cãi; những nơi mà văn học lãng mạn cũ dùng để miêu tả khí phách anh hùng của con người, suy cho cùng chỉ khiến người ta cảm thấy giả tạo mà thôi. Chủ nghĩa tự nhiên chuyên vạch trần bộ mặt xấu xí mà không mở một cánh cửa hy vọng nào cho thanh niên, về mặt lý luận quả thực khó tránh khỏi gây ra ác quả ngoài ý muốn — đó là sự bi quan của thanh niên; nhưng trên thực tế, những thanh niên đã giác ngộ sinh ra vào thời "mạt thế", một đôi mắt vốn dĩ rất tinh tường, cái xấu của nhân gian tự họ vốn đã nhìn thấy rồi, dẫu không có văn học chủ nghĩa tự nhiên, chẳng lẽ họ thực sự không biết nhân gian có điều xấu xa hay sao? Đã thế, họ vốn có thể tự mình nhìn thấy cái xấu, thế mà nhà văn lại cứ khăng khăng dùng những tác phẩm văn học lãng mạn che giấu cái xấu ca ngợi cái thiện để đưa cho họ, thì quả thực là đang dỗ dành trẻ con. Nên biết rằng điều khiến lòng người đau đớn nhất, không phải là sự đáng sợ của cái xấu, mà là sự thất bại của lý tưởng; — lý tưởng vốn cho rằng tốt đẹp thế này thế nọ, đến khi tận mắt thấy chân tướng của nó lại vô cùng xấu xí, nỗi bi ai của sự vỡ mộng này, đả kích vào lòng người còn dữ dội hơn bất cứ thứ gì! Nếu thực sự có người đọc tiểu thuyết phái lãng mạn cũ trước thì phấn khích, sang đọc văn học phái tự nhiên thì chán nản, điều này chỉ có thể quy lỗi cho tiểu thuyết phái lãng mạn quá phóng đại, quá biết nói dối, chứ không thể trách văn học phái tự nhiên miêu tả cái xấu một cách chân thực là không nên! Huống chi xét ở tầng sâu hơn, người nhìn thấy cái xấu mà không thất vọng, không nhụt chí, mới là người đại dũng, mới là người thực sự biết phấn đấu; nếu cứ phải nhờ vào ánh sáng hy vọng ngọt ngào dẫn dắt thì mới có chút dũng khí để phấn đấu, tôi dám khẳng định rằng hễ gặp khó khăn là kẻ đó sẽ lùi bước ngay. Nếu chưa từng thực sự gặp nguy khốn trong đời thực, mà chỉ nhìn thấy trên trang giấy, liền lập tức "biến sắc khi nghe nhắc đến hổ", ý chí sa sút hẳn đi, loại thanh niên như vậy, sống trong thời đại sóng gió hiểm ác hiện nay, e rằng chỉ có con đường bị sóng gió thổi lùi lại mà thôi! Cho dù ngày nào cũng đưa loại văn học khích lệ tinh thần cho họ đọc, thì có ích gì không? Tất cả những điều này là bàn trên góc độ "việc chỉ vạch trần cái xấu của nhân gian mà không mở ra cửa sổ hy vọng thì có nên hay không".
Ba, cuối thư của tôn tín có câu: "Chủ nghĩa tự nhiên xám xịt của thời mạt thế ơi, xin hãy cho tôi thấy một tia sáng nghệ thuật nhỏ nhoi đi!" Nhìn từ câu nói này, anh đã không công nhận văn học chủ nghĩa tự nhiên là tác phẩm nghệ thuật rồi! Chẳng biết dựa vào lý do gì, thấy được điều gì mà anh lại nói thế? Từ trước đến nay, những người phản đối văn học chủ nghĩa tự nhiên khi nhắc đến câu "văn học phái tự nhiên cũng là tác phẩm nghệ thuật" thì luôn luôn thừa nhận; trừ những nhà văn ngôn tỏ lòng đồng tình với anh chàng bán rượu ở "Nước Quân Tử" trong "Gương hoa duyên", thì lẽ nào còn có ai đến mức mắng văn học phái tự nhiên không được tính là tác phẩm nghệ thuật nữa hay sao?
Ngoài ra, đối với câu dặn dò thêm ở cuối thư của anh là "đừng bắt bẻ về câu chữ", tôi cũng cảm thấy có chút kỳ lạ, không thể hiểu nổi; nhưng đã được anh nói thế, tôi đành tuân lệnh không nhiều lời nữa. Chúc thân thể anh sớm bình phục.
Nhạn Băng 〔Tháng 5 năm 1922〕
