Kính gửi tiên sinh Khải Minh: Thư tay ngày 27 đã xin nhận được, không biết thân thể tiên sinh đã khỏe hẳn chưa, rất đỗi quan tâm. (Nói lược giữa) Lời tiên sinh bàn về việc dịch văn học cổ điển, tôi rất tán thành. Đem phương diện giới thiệu hệ thống mà áp dụng vào khoa học và triết học, quả thực là thiên kinh địa nghĩa, nhưng đối với phương diện văn học, hình như nên bàn theo lẽ khác; hiện nay tôi nghĩ kỹ lại, thấy rằng nghiên cứu thì không thể không theo hệ thống, còn giới thiệu lại không nhất thiết phải theo hệ thống (chỉ nói riêng về văn học), nếu cứ nhất nhất theo phương pháp giới thiệu có hệ thống mà làm, thì các tác phẩm cổ điển lại mênh mông dường ấy, chúng ta chẳng biết đến bao giờ mới theo kịp bước chân của văn học thế giới, để khỏi trở thành kẻ lạc ngũ! Tệ hại về mặt tư tưởng, tạm thời chưa bàn đến nhé. Hơn nữa, việc giới thiệu văn học cổ điển, thời gian và nhân lực cần đến, nhất định sẽ nhiều hơn việc giới thiệu văn học cận đại, điều mà tiên sinh nói rằng hiện nay nhân lực không đủ, đó là tình hình thực tế hiện nay của chúng ta, ... (Nói lược giữa).

Tiên sinh nói chúng ta nên có sự phân biệt: phân biệt những tác phẩm nào là không thể không đọc và những tác phẩm để cung cấp cho việc nghiên cứu, loại không thể không đọc, đại khái lấy cận đại làm chủ. Tôi cho rằng phương pháp này, tuy lại sắp bị phái nào đó mắng là bao biện, nhưng quả thực là việc rất quan trọng. Chúng ta hoàn toàn có thể tìm mấy người cùng nhau bàn bạc biên soạn ra một cuốn mục lục như thế này. Còn ý kiến cá nhân tôi: cho rằng trong những tác phẩm không thể không đọc, vẫn nên bớt chọn các loại mang tính châm biếm và có tính chủ quan đậm đặc, nên chọn nhiều hơn các tác phẩm thể hiện toàn diện, những tiếng kêu cứu phổ thông. Dạo này tôi rất không tin rằng các tác phẩm văn học lại cần phải phân chia chủ nghĩa nọ chủ nghĩa kia, thế nhưng có một số tác phẩm văn học, có thể khiến độc giả sinh ra một loại cảm thụ trái ngược (trái ngược với dụng ý ban đầu của nhà văn), điều đó quả thực có mấy phần đáng tin, không phải là chuyện vô căn cứ. Hình như các tác phẩm mang tính châm biếm và có tính chủ quan cực kỳ đậm đặc, đều có khuynh hướng dẫn đến tệ hại này. Tác phẩm của Andreyev thì tôi vô cùng ngưỡng mộ, thế nhưng trong đó như "Souoo"①, như "The Black Masks"②, như "The Wall"③, như "The Governor"④ vân vân, tôi đều cho rằng đưa cho thanh niên hiện nay đang buồn bã mà chí khí chưa định xem thì sẽ gây ra nguy hiểm cực lớn — phủ định tất cả. "Satan's Diary"⑤ do Tân Thành mới dịch, tôi cũng khâm phục là viết hay cực kỳ, thế nhưng lại không muốn dịch nó ra; thể loại châm biếm của Tiêu Bá Nạp trước kia tôi cực kỳ ưa thích, bây giờ cũng có phần không muốn dịch nhiều. Nói theo cái nhìn cá nhân của tôi, tác phẩm của Tiêu Bá Nạp càng hay thì càng có bộ mặt của Andreyev, trái lại những tác phẩm thời trẻ của ông, những tác phẩm cực đoan đề cao phản lại chủ nghĩa xã hội⑥ của ông lúc đó, lại có thể làm chấn hưng tinh thần con người. Màn ba của "Man and Superman" phê phán khắp nơi các loại chủ nghĩa xã hội, văn chương tuyệt đỉnh, nhưng tôi cũng chê là quá sa vào hư không; "Liluli"⑦ của Rolland vốn tương tự như "Man and Superman", tôi cũng không vừa ý lắm, dẫu cho tôi vô cùng yêu thích các tác phẩm của Rolland. Ngoài ra như tác phẩm của Artsybashev, tự nhiên là văn chương tuyệt diệu; nhưng tôi rất khâm phục các truyện ngắn cách mạng của ông và

① "Savva".

② "Những chiếc mặt nạ đen".

③ "Bức tường".

④ "Viên tỉnh trưởng".

⑤ "Nhật ký của Satan".

⑥ Thông dịch chủ nghĩa xã hội Fabian. Một trào lưu tư tưởng cải lương tư sản xuất hiện ở Anh năm 1884. Người sáng lập phái này chính là vợ chồng Sidney Webb và George Bernard Shaw v.v.

⑦ "Liluli".

"The Workingman Thevyrev"① [Tiểu thuyết dài (ngắn) "Công nhân" do tiên sinh Lỗ Tấn đã dịch liệu có phải là bài này không? Nghĩ thế nào cũng chắc là vậy], cùng các truyện ngắn như "The Millionairs-"②, lại như "The Woman that Stood Between"③ tôi cũng thích, và chủ trương dịch; nhưng như "Sanin"④ thì tôi không cho là phải, cái tôi vị ngã bằng da bằng thịt được hô hào cao ngất trong "Sanin" ấy, sợ rằng trong một xã hội Trung Quốc xưa nay vốn không hề biết thế nào là xã hội, thế nào là con người, sẽ sinh ra phản ứng bất ngờ cực kỳ to lớn. Đương nhiên tư tưởng loại này cũng là đại diện cho khuynh hướng tự nhiên ở thời kỳ nào đó của loài người, nguyên nhân — phát nguyên — là nằm ở bối cảnh xã hội, chúng ta không thể trách Andreyev và Artsybashev, thế nhưng nếu chúng ta đem ra dịch, thì lại chẳng khác gì việc dịch văn học cổ điển, khiến cho người ta mê muội, tình trạng hiện thực xã hội Trung Quốc chúng ta nếu như cứ muốn phát sinh loại tư tưởng này, chúng ta quả thực không có sức để ngăn chặn, nhưng trong lúc quan niệm này chưa rõ ràng, chúng ta hình như không nên nói nó ra, lại còn khiến cho người ta hiểu rõ. Tôi tin rằng: tư tưởng chủ nghĩa vô chính phủ cá nhân, tự nhiên từ trước khi Stirner viết "The Ego and His Own"⑤, đã ẩn nấp từng mảnh từng đoạn trong đời sống loài người; nhưng từ khi Stirner gom những mảnh những đoạn ấy lại, viết thành một cuốn sách, thì điều này có thể đem tư tưởng chủ nghĩa vô chính phủ cá nhân vốn không rõ ràng biến thành chủ nghĩa rõ ràng, ngay cả những người từ trước tới nay không cảm nhận được tư tưởng ấy, sau khi nhìn thấy cuốn sách này, tự nhiên sẽ in sâu một vết hằn; hơn nữa lại muốn tùy lúc phát tiết ra ngoài. Chính vì tôi tin như vậy, cho nên từng nói chủ nghĩa tân lãng mạn tốt mười phần, tệ hại của việc hoàn toàn khẳng định lời nói này, tôi cũng thường xuyên cảm nhận được; hiện nay ý kiến cá nhân tôi, cho rằng trong văn học mà phân

① "Công nhân Shevyrev".

② "Triệu phú".

③ "Người phụ nữ đứng ở giữa".

④ "Sanin".

⑤ Nay dịch là Stirner (Max Stirner, 1806-1856) nhà triết học duy tâm Đức, người tiên phong của chủ nghĩa vô chính phủ, ở đây chỉ tác phẩm tiêu biểu của ông "Cái tôi và sở hữu của nó".

với chủ nghĩa này chủ nghĩa nọ, thực sự là thừa thãi, lúc chúng ta định mục lục, tự nhiên lại càng có thể không cần phân chia nữa, luyên thuyên nói nhiều như vậy, lại cực kỳ tạp nham, xin tiên sinh đừng cười cái sự non nớt đến mức cùng cực của nó nhé!

Thẩm Nhạn Băng ngày tận cùng năm 1920