Kỳ nghỉ hè đã đến, lại có mấy vạn thanh niên tốt nghiệp trung học, đang bơ vơ lang thang ở ngã ba đường "thích học" hay "lập nghiệp".

Con cháu nhà quyền quý giàu có, tự nhiên không cần phải "lang thang" làm gì. Kẹp chặt cái túi tiền căng phồng — mặc dù cái cặp sách của hắn có lép kẹp đi chăng nữa — hắn vẫn có thể "thích học" như thường, đằng nào thì trường học cũng giống như "sân chơi", lêu lổng qua ba năm năm bận, lúc bước ra liền trở thành "học sĩ", "thạc sĩ", có tư cách để luồn lách mưu cầu quan lộ. Biết đâu cha mẹ hắn từ sớm đã chuẩn bị sẵn cho hắn cái chức vụ ngon nghẻ ngồi mát ăn bát vàng nào đó rồi.

Điều rất khó xử là học sinh trung học xuất thân từ gia đình trung lưu. Mở tờ báo ra, đập vào mắt là quảng cáo tuyển sinh của các trường từ trung cấp trở lên, thế nhưng ở các khe hở của tờ báo lại thấp thoáng in đầy chín chữ đại tự: Nỗi hoảng sợ thất nghiệp của trí thức. Mà những trí thức này lại phần lớn từng "thích học" mà ra đấy!

Một số bậc cha mẹ anh minh đặt kỳ vọng rất lớn lên con cái, cảm thấy học sinh tốt nghiệp trung học quả thực là "không ra ngô ra khoai", từ đó tìm mọi cách tằn tiện, thậm chí đi vay mượn, để cho con cái "thích học". Họ tự cho rằng tương lai chiếc mũ tốt nghiệp vừa đội lên đầu, thì nghề nghiệp đã nắm chắc trong tay rồi. Thế nhưng kỳ vọng như thế so với trúng giải độc đắc của "vé số hàng không" thì nắm chắc được mấy phần, chuyện đó chắc chỉ có trời mới biết mà thôi!

Nói theo tình hình phổ thông, con em gia đình trung lưu sau khi tốt nghiệp trung học, đối với vấn đề "thích học" và "lập nghiệp" thường rơi vào cái "vòng luẩn quẩn" thế này: ——

Tốt nghiệp trung học rồi, vì không có việc để làm, tạm thời "thích học đã"; cho nên "thích học" ngày hôm nay chính là lo cho "lập nghiệp" ngày sau; thế nhưng ngày hôm nay bỏ tiền ra "thích học", họa chăng còn dễ như trở bàn tay, ngày sau muốn "lập nghiệp" mà mang tiền về, lại khó lên đến tận trời, thế là sau khi tốt nghiệp đại học liền thực sự trở thành thất nghiệp, hoặc thậm chí là thất nghiệp dài hạn.

Chiếu theo tình hình này, cái gọi là "thích học" ấy, thực ra cũng mang ý nghĩa "lập nghiệp". Đại khái cứ mười học sinh trung học thì có ít nhất chín người việc "thích học" đã hàm chứa ý nghĩa "lập nghiệp" như thế. Cho nên vấn đề "thích học" hay "lập nghiệp" của học sinh trung học nói chung thực ra chỉ là một vấn đề: Mưu sinh!

Thế nhưng dục vọng tri thức của thanh niên thì mãnh liệt, tưởng tượng thì phong phú, cho nên cốt lõi của vấn đề dẫu chỉ là một "vấn đề sinh kế", nhưng lớp ngoài của vấn đề lại vô cùng phức tạp, —— dục vọng tri thức mãnh liệt và trí tưởng tượng tốt đẹp, từng lớp từng lớp đan xen bao quanh lấy; và thế là thanh niên sau khi tốt nghiệp trung học thường vô cùng phiền muộn đối mặt với cái vấn đề "thích học" hay "lập nghiệp" này.

Nói rộng ra, đây là một vấn đề xã hội vô cùng nghiêm trọng. Trước khi tất cả những trạng thái bất hợp lý trong xã hội hiện tại chưa được chấn chỉnh lại, vấn đề này vốn không thể giải quyết được. Nhưng thanh niên có chí khí có khí phách cũng không đáng vì vấn đề này mà mặt mày ủ dột u uất suốt ngày. Chúng ta cả gan đưa ra một lời giải cho thanh niên đáng yêu, chúng ta hãy thử nhìn vào kinh nghiệm thời thanh niên của Gorky xem sao.

Gorky ngay cả cấp trung học cũng chưa từng bước chân vào, ông tự học đạt đến trình độ trung học, năm mươi tuổi ấy, ông chợt nghĩ đến Kazan để học đại học. Nhưng muốn vào trường học, điều quan trọng nhất vẫn là tiền. Gorky không có tiền, không học đại học được, bèn lưu lạc ở Kazan; ông làm công nhân bến tàu, ông lại từng làm thợ học việc trong một tiệm bánh mì nhỏ. …… Những cái này, đều là "nghiệp", không phải là "học", thế nhưng sau này Gorky tự mình nói rằng: "Cái này, tôi chính là đã vào ngôi trường lớn rồi!"

Học vấn vốn dĩ không nhất thiết phải ở trong trường học mới có, mới có thể học được. Gorky chính là một ví dụ. Chỉ có điều tuyệt đối đừng hiểu lầm rằng, cứ ở lì ngoài bến tàu hay trong tiệm bánh mì là học vấn sẽ tiến bộ. Gorky lúc đó cũng dựa vào việc tự học. Ông một mặt mưu sinh, một mặt vẫn "tay không rời sách" để tự học.

Hơn nữa tuyệt đối đừng hiểu lầm, chúng ta dẫn câu chuyện của Gorky là đang ám chỉ các bạn học sinh trung học đều đi làm "văn hào". Ở đây, chẳng qua chỉ là nêu một ví dụ; bởi vì Gorky là muốn học đại học, nhưng kết quả lại đi làm thợ, hơn nữa sau này chính ông lại nói "Cái này, tôi chính là đã vào ngôi trường lớn rồi." — Câu nói này, vừa hay đưa ra một lời giải đáp vô cùng "hài hước" cho vấn đề "thích học" hay "lập nghiệp". Trên thực tế, xưa nay trong và ngoài nước có không ít nhà sự nghiệp vĩ đại vốn dĩ không phải xuất thân từ "trường lớp", "chính quy", thậm chí nhà khoa học cũng có người chưa từng bước chân vào bất kỳ trường đại học lý công nào!

Cần gì phải mặt mày ủ dột chứ? Vấn đề "thích học" hay "lập nghiệp" không đáng để các cậu phải phiền muộn! Đã bước vào giới nghề nghiệp, đồng thời vẫn có thể tự học, chỉ cần ý chí của bản thân kiên cường. Nhưng còn một câu nói nữa: Giả sử có một học sinh tốt nghiệp trung học hạ quyết tâm muốn "lập nghiệp", mà lại không cởi nổi chiếc áo dài bằng vải thô của mình (giả định rằng cậu ta không tìm được công việc mặc áo dài), thế là thất nghiệp, thế là oán trách đất trời, thế là chán nản cúi đầu, vậy thì, tự nhiên lại là chuyện khác, và những lời nói trên của chúng ta cậu ta nhất định cũng không lọt tai đâu. Đối với loại thanh niên này, chúng ta chỉ có thể mượn một câu tục ngữ: "Từng làm nhân viên tiệm cầm đồ ba năm, lúc ra ngoài bán quẩy cũng không xong đâu nhé!"

Chúng ta cho rằng thanh niên có cốt cách tuyệt đối không vì làm học sinh trung học mấy năm mà biến thành một kẻ "công tử bột". Trong lúc cần thiết, chiếc áo dài bằng vải thô kia hoàn toàn có thể cởi ra, hơn nữa sau khi cởi chiếc áo dài bằng vải thô ra rồi, cậu ta vẫn không quên tự học. Đối với loại thanh niên như vậy, "thích học" hay "lập nghiệp", đều không thành vấn đề nữa rồi!