Triết gia thi sĩ Ấn Độ Tagore cuối cùng cũng đã đến! Khi vị đại thi sĩ này đội chiếc mũ đỏ, khoác chiếc áo dài vàng, đặt chân lên bến tàu Thượng Hải - khu tô giới sầm uất được xem là cửa ngõ của chủ nghĩa đế quốc phương Tây, tiếng hô hoan nghênh vang lên như sấm mùa xuân!

Chúng ta lắng nghe kỹ những âm thanh hoan nghênh ấy, và hẳn sẽ cảm thấy trong đó ít nhất bao gồm hai âm điệu sau đây: "Được rồi! Bậc đại sư đả kích văn hóa phương Tây, biểu dương văn hóa phương Tây đã đến! Ngài nhất định sẽ chỉ cho chúng ta con đường lạc lối; dân tộc Trung Hoa đã có lối thoát rồi!" Đây là lời chào mừng của các nhà huyền học và những người sùng bái văn hóa phương Đông.

Còn lời của những thanh niên yêu văn học đang buổi phiền muộn lại là: "Ngài đã xây dựng cho chúng ta một thiên đường linh hồn thơ ca hoa lệ và tĩnh mịch trên trái đất đầy gai góc này. Trong thiên đường linh hồn ấy, có rất nhiều thiên thần thơ ca áo trắng đang sinh sống. Khi chúng ta vui vẻ, họ họa theo tiếng hát của chúng ta; khi chúng ta u sầu, họ dịu dàng an ủi chúng ta; khi chúng ta hoài nghi, họ có thể chỉ cho chúng ta một con đường đức tin; khi chúng ta thất vọng, họ có thể thắp lại ngọn đuốc hy vọng cho chúng ta."

Chúng ta cũng kính trọng Tagore: chúng ta kính trọng ngài là một nhà thơ có nhân cách thanh bạch; chúng ta kính trọng ngài là một nhà thơ thương xót kẻ yếu, đồng tình với những người bị áp bức; chúng ta càng kính trọng ngài là một nhà thơ thực hành giúp đỡ nông dân; chúng ta đặc biệt kính trọng ngài là một nhà thơ cổ vũ tinh thần yêu nước, khơi dậy lòng phản kháng của thanh niên Ấn Độ chống lại chủ nghĩa đế quốc Anh.

Cho nên chúng ta cũng tương đối hoan nghênh Tagore. Nhưng chúng ta quyết không hoan nghênh một Tagore lớn tiếng ca ngợi văn hóa phương Đông; cũng không hoan nghênh một Tagore đã tạo ra thiên đường linh hồn thơ ca, để thanh niên của chúng ta vào đó đắm chìm, suy tưởng, tìm kiếm sự an ủi; điều chúng ta hoan nghênh, là một Tagore thực hành phong trào nông dân (dù phương pháp vận động nông dân của ngài là điều chúng ta phản đối), lớn tiếng ca ngợi "hãy đi theo ánh sáng"!

Chúng ta cho rằng Trung Quốc khi đối mặt với họa trong giặc ngoài dồn dập, đặt dưới sự áp bức kép — chủ nghĩa đế quốc bên ngoài và sự chuyên chế của quân phiệt bên trong — thì lối thoát duy nhất chính là cuộc cách mạng quốc dân của dân tộc Trung Hoa; mà phương pháp để đạt được mục đích đó, cũng chỉ có thể như lời tiên sinh Ngô Trĩ Huy đã nói: "Người ta dùng súng máy đánh tới, chúng ta cũng vội đúc súng máy đánh trả lại", việc bàn suông về văn hóa phương Đông thực ra chẳng khác nào "tụng kinh Ngũ kinh để đuổi giặc"! Hơn nữa, danh xưng văn hóa phương Đông ấy có đứng vững được hay không, chúng ta đang rất hoài nghi.

Đây chính là lý do chúng ta không hoan nghênh Tagore ca ngợi văn hóa phương Đông.

Chúng ta lại cho rằng tư tưởng của thanh niên Trung Quốc vốn dĩ đã quá xa vời thực tế, hành vi vốn dĩ đã quá không thiết thực, ý chí vốn dĩ đã quá mong manh, họ vốn dĩ chỉ muốn nhắm mắt mặc kệ bản thân ngồi trên đống gai góc mà chỉ mưu cầu cái gọi là thiên đường linh hồn, hy vọng trốn vào trong đó đắm chìm một lúc; chúng ta vô cùng phản đối việc tiếp tục làm trầm trọng thêm tình hình, dẫn dắt tư tưởng thanh niên đi về phía "hư ảo", lại dở ra trò chơi "vô sở vi nhi vi" (làm mà không vì mục đích gì).

Đây chính là lý do chúng ta không hoan nghênh Tagore chuyên tạo ra thiên đường linh hồn để thanh niên chúng ta vào đó đắm chìm.

Bởi vì chúng ta kiên định tin chắc như vậy, cho nên những điều chúng ta hy vọng ở Tagore gồm hai việc sau:

Một, hy vọng Tagore nhận thức được nhược điểm hiện tại của thanh niên Trung Quốc chính là mệt mỏi với việc nhìn thẳng vào thực tế mà muốn trốn chạy vào cõi hư không, đang muốn thân ngồi trong than lửa mà tâm du ngoạn cõi linh thiêng; thanh niên Trung Quốc đang ở trong trạng thái bệnh hoạn này, cần phải có người trao cho họ sức mạnh, kéo họ trở lại xã hội thực tế, chiến đấu một cách thiết thực.

Hai, hy vọng Tagore dựa trên tinh thần phản đối chủ nghĩa đế quốc phương Tây, dựa trên tinh thần chủ nghĩa yêu nước, đả kích cay đắng "tính nô lệ phương Tây" của một bộ phận người Trung Quốc.

Chúng ta vì tin chắc sức mạnh của nhà thơ là vĩ đại, vì tin chắc sự nghiệp phấn đấu suốt đời của Tagore là đáng kính phục, nên nhân lúc tiếng hô hoan nghênh vang dội này mà đưa ra những điều chúng ta hy vọng ở vị đại thi sĩ ấy, như trên. Chúng ta càng muốn thông cáo rộng rãi đến thanh niên toàn quốc, Tagore mà chúng ta nên hoan nghênh chính là Tagore thực hành phong trào nông dân, nhà thơ Tagore cổ vũ tinh thần yêu nước khơi dậy lòng phản kháng của thanh niên Ấn Độ chống lại chủ nghĩa đế quốc Anh! Chúng ta càng muốn thông cáo rộng rãi đến thanh niên toàn quốc, món quà mà chúng ta mong mỏi Tagore mang đến không phải là "sự thực hiện cuộc sống" đầy huyễn hoặc, không phải cái "Gitanjali" hư ảo ấy, mà chính là khúc ca bi tráng "hãy đi theo ánh sáng"!

Vị thi sĩ cao niên rốt cuộc sẽ mang lại cho chúng ta điều gì? Chúng ta hãy cùng lau mắt mà chờ, rửa tai mà nghe. Bây giờ, chúng ta xin vì toàn thể thanh niên yêu mến văn nghệ cả nước mà ngâm ca bài thơ nổi tiếng "Đi theo ánh sáng" của ngài:

Nếu không ai hưởng ứng tiếng gọi của ngươi, vậy ngươi hãy cô độc, cô độc bước đi; nếu tất cả mọi người đều sợ hãi, không ai muốn nói chuyện với ngươi, vậy hỡi kẻ bất hạnh kia, hãy tự kể lứa nỗi sầu muộn của mình với chính ngươi đi; nếu ngươi đi trong hoang dã, mà tất cả mọi người đều giày xéo ngươi, phản đối ngươi, thì mặc kệ bọn họ đi, ngươi cứ bước trên gai góc, dùng máu của chính mình để rửa đôi chân mình, cứ thế mà đi thôi. Nếu sau cơn giông bão, ngươi vẫn không tìm được ai xách đèn cho ngươi, mà bọn họ vẫn đóng cửa không dung chứa ngươi, xin đừng bận tâm, tình yêu nước gian truân lận đận ơi, ngươi hãy rút một chiếc xương sườn từ bên ngực mình ra, dùng ngọn lửa điện thắp sáng nó lên, rồi đi theo ánh sáng ấy, đi theo ánh sáng ấy thôi.

Đêm 12 tháng 4