Từng gặp gỡ mọi người trên "Tiểu thuyết Nguyệt san", từng ẩu đả với thủy thủ trên tàu ở bến Đại Đạt, từng làm công, nhổ cỏ tại trường đua ngựa Thượng Hải — những chuyện này, anh từng viết thành một truyện ngắn để miêu tả — Cố Trọng Khởi quân, hai tháng trước đã đến Đoàn giáo đạo Lục quân Hoàng Phố ở Quảng Đông để đi lính. Do Trọng Khởi quân khi thi vào đoàn giáo đạo trước hết cần phải có hai người giới thiệu, từng kéo tôi làm một người giới thiệu cho đủ số; lúc ấy nghe anh nói, tôi cứ không ngừng nhìn vào khuôn mặt gầy gò ấy cùng đôi bàn tay thô ráp từng nhổ cỏ xanh ở trường đua ngựa; chiếu theo đôi tay ấy mà xét, anh có tư cách cầm súng, thế nhưng hễ nhìn khuôn mặt anh, tôi lại không khỏi sợ anh gánh không nổi đời sống quân ngũ giống như sắt thép vậy.
Anh đi đã được hai tháng, đúng vào lúc khói lửa chiến tranh Đông Giang Quảng Đông đang mịt mờ. Hai tuần trước nhận được thư anh gửi tới, nói là tiểu đội của anh cũng sắp tiến ra tiền tuyến, nếm thử mùi vị sa trường; anh còn nói, "May mà sống sót, còn phải đem những trải nghiệm tận mắt viết thành mấy cuốn tiểu thuyết". Tôi biết anh nhất định sẽ "sống sót", bởi vì bọn họ dẫu xuất phát ra tiền tuyến, đại khái cũng chỉ đảm nhận việc cảnh bị hậu phương, chưa chắc đã lên tuyến đầu phải không? Tôi rất lấy làm may mắn vì đại khái chắc chắn có thể nhìn thấy mấy cuốn tiểu thuyết mà anh đã hứa với tôi.
Từ đó tôi nghĩ đến, trong nửa năm nay, tiểu thuyết chiến tranh — cái mà họ gọi là tiểu thuyết "phi chiến", chẳng phải rất nhiều sao? Hai tháng trước, tôi nhiệt tình sưu tầm những tác phẩm loại này để đọc, nhưng cứ đọc thêm một bài lại tăng thêm một lần thất vọng. Không phải toàn bộ tiểu thuyết loại này viết đều không hay, mà là vì mười phần thì có tới chín phần không phải là ghi chép từ trải nghiệm thực tế. Hoặc là nguyên liệu có được từ lời kể của người tản cư, hoặc là mảnh vụn rơi ra từ miệng thương binh trong bệnh viện, hoặc hoàn toàn do tưởng tượng, hoặc là sao chép cảnh tượng chiến tranh trong phim ảnh! Tôi nói một cách không khách khí, đây chính là nguồn gốc nguyên liệu của tiểu thuyết chiến tranh năm nay. Tôi không công nhận tiểu thuyết "đây chính là sự thật" mới là đáng quý, thế nhưng tôi nghĩ tiểu thuyết chiến tranh đã lấy việc miêu tả sự biến đổi tâm tình nảy sinh ở con người trong chiến tranh làm mục đích chính, vậy thì việc tác giả từng đứng trong hàng ngũ quân đội coi như là điều kiện quan trọng duy nhất. Thế thì, tiểu thuyết chiến tranh nghe lóng được, tưởng tượng ra, sao chép từ phim ảnh, đành phải coi là mạo xưng cái tên tiểu thuyết chiến tranh mà thôi.
Văn học miêu tả đời sống vô sản, từ các nhà văn Nga cận đại — đặc biệt là Gorky — mà được xác lập. Nhưng Dickens của nước Anh, từ sớm đã viết rất nhiều tiểu thuyết miêu tả đời sống vô sản. Các nhà phê bình đã chỉ cho chúng ta thấy điểm khác biệt giữa hai bên rằng: Đọc tiểu thuyết của Dickens, chỉ cảm thấy tác giả vốn không phải là người trong giai cấp vô sản, mà là đứng ở bên cạnh cất cao giọng hát rằng: "Các người xem, giai cấp vô sản là thế này thế nọ đấy!" Thế nhưng đọc tác phẩm của Gorky và những người khác, độc giả chúng ta lại giống như bước vào khu ổ chuột, tận mắt nhìn thấy sự dơ dáy rách rưới của họ, tận tai nghe thấy tiếng rên rỉ oán hận của họ. Tại sao vậy? Bởi vì bản thân Dickens đích thực không phải là người trong giai cấp vô sản, còn Gorky và những người khác thì bản thân chính là người vô sản, ít nhất cũng từng trải qua đời sống của giai cấp vô sản.
Văn học chiến tranh vừa khéo cũng rất thích vận dụng ví dụ này. Đứng ở bên cạnh — hoặc không bằng nói là đứng ở thật xa, cao giọng hô hào, "Xem kìa, đây là chiến tranh!" Vị tác giả này có lòng tốt, có nhiệt tình, chúng ta phải cảm ơn anh ấy, nhưng ngặt nỗi tiếng hô của anh ấy không khơi dậy được sự rung động trong tâm hồn chúng ta, ngặt nỗi những gì anh ấy cung cấp, không phải là thứ chúng ta đang khát khao. Điều chúng ta yêu cầu ở tiểu thuyết chiến tranh, không phải là mấy danh từ như "nổ súng", "hào chiến", "xung phong" v.v., cũng không phải là mấy tội ác chiến tranh mà chúng ta tưởng tượng đến mức nhàu nát như "cướp bóc", "hãm hiếp" v.v., càng không phải là mấy tiếng khóc trên giấy như bị thương chảy máu v.v.; điều chúng ta yêu cầu ở một cuốn tiểu thuyết chiến tranh, phải là sự biến đổi tâm lý của một con người khi đối mặt với đạn pháo, là sự trầm ngâm của anh ta khi nằm phục trong chiến hào lắng nghe tiếng đạn bay vèo vèo xé gió phía trên, là lúc anh ta nhắm bắn kẻ địch, là loại cảm giác nửa tỉnh nửa mê sinh ra khi anh ta đâm lưỡi lê ngực lún sâu vào lồng ngực kẻ địch. Từ đó, chúng ta mới có thể thấu hiểu một cách sâu sắc ý nghĩa đặc biệt của mỗi trận chiến. Từ đó, những gì chúng ta nhìn thấy sau đó không phải là từng bức tranh chiến sự chết chóc bất động, mà là sự tái hiện của chiến tranh đang chuyển động. Từ đó, những gì chúng ta thấy, mới không phải là hình tượng của vài người lính di chuyển trước mấy bức tranh chiến trường, mà là hành động của vài con người đi sâu vào trong khói lửa chiến tranh.
Từng có một người bạn bắt tay vào viết một cuốn tiểu thuyết chiến tranh, đã đem tâm lý của những người lính khi lâm trận mà anh ta cho là đúng đắn ra thảo luận với tôi; một mặt tôi đương nhiên vô cùng khâm phục sự tốn công nhọc sức của người bạn này, nhưng mặt khác lại nhớ đến lời nhà phê bình phê bình Dickens, không khỏi tự nhủ trong lòng rằng: Ha! Đây chẳng phải là anh ta (tác giả) đang đứng ở bên cạnh, lớn tiếng hô: "Xem kìa! Tâm lý của binh lính khi lâm trận" đó sao?
Thế nhưng tôi nghĩ, những nhà văn trước khi đặt bút viết tiểu thuyết chiến tranh giống như người bạn này lại đi phỏng đoán tâm lý binh lính khi lâm trận, e rằng bây giờ vẫn không nhiều lắm đâu nhỉ?
Tôi vẫn thường nghĩ: Trước khi những người biết viết tiểu thuyết có thể đi lính đánh giặc, chúng ta đại khái sẽ không có tiểu thuyết chiến tranh vừa ý để đọc, giống như trước khi giai cấp vô sản (công nông) không thể cầm bút viết tiểu thuyết, chúng ta sẽ không có tiểu thuyết vô sản vừa ý để đọc vậy. Từng có một người bạn bày tỏ nỗi niềm bất bình với tôi về giới sáng tác, nói rằng hiện nay chỉ có một vài cuốn tiểu thuyết phòng văn châm biếm sâu cay, tạm đủ khiến người ta mỉm cười, chứ không hề thấy xuất hiện những tác phẩm vĩ đại làm rung động lòng người của toàn xã hội, thế nhưng tính đi tính lại, mấy năm gần đây, trong xã hội lại không phải là không có nguyên liệu tiểu thuyết chấn động lòng người. Tôi nghĩ người cảm nhận được sự thiếu sót này, chưa chắc chỉ có mỗi người bạn này. Hoặc là người cảm thấy kỳ lạ về nhược điểm này, chỉ có mỗi người bạn này mà thôi. Anh ta nào biết tiểu thuyết gia của chúng ta cách xa xã hội lớn thực tế biết bao nhiêu!
Có một người bạn, từng sống ở dọc tuyến đường Kinh Hán hơn một năm, sống ở Cáp Nhĩ Tân hơn nửa năm, anh ta rất quen thuộc với xã hội lao động ở hai nơi đó; anh ta đã từng nói với tôi rằng, hiện nay rất nhiều tiểu thuyết miêu tả tình trạng lao động đều không gãi đúng chỗ ngứa, anh ta trái lại có rất nhiều nguyên liệu, tự hỏi so với những gì nói trong tiểu thuyết đã xuất bản, thì tốt hơn rất nhiều, hiểu rõ hơn đối với đời sống của người lao động, thấu hiểu hơn đối với tư tưởng của người lao động, chỉ tiếc là không có thời gian rảnh để viết ra. Người bạn này, dường như là một người phương Bắc cực kỳ biết trò chuyện, nhưng lại chưa từng viết tiểu thuyết bao giờ, cho nên dù anh ta có thời gian rảnh để viết nguyên liệu của mình ra, thì chưa chắc đã đích thực là một bộ tiểu thuyết hay. Nhưng từ đây chúng ta có thể thấy hiện tượng xấu của đàn sáng tác chúng ta, chính là người có thời gian rảnh thì lại cứ thiếu hụt trải nghiệm thực tế, mà người có trải nghiệm thực tế lại không có thời gian để viết. Nhất là trong hai thể loại đặc biệt là văn học chiến tranh và văn học lao động, hiện tượng này lại càng biểu hiện rõ rệt. Tôi nghĩ, tương lai Trung Quốc giả sử như có hy vọng, nhóm người đang hoạt động thực tế trong xã hội kia, đại khái rốt cuộc cũng không có thời gian rảnh để viết tiểu thuyết đâu, chúng ta muốn xem văn học lao động vừa ý, đành phải kiên nhẫn đợi thêm mấy ngày nữa thôi; hay là ngược lại văn học chiến tranh vừa ý có thể xuất hiện sớm hơn một ngày, để an ủi nỗi khát khao của chúng ta nhỉ? Hy vọng sẵn có của tôi, chính là Cố Trọng Khởi quân vậy.
