Thuở trước trong "thời kỳ đen tối" của châu Âu, vào thế kỷ thứ mười lăm—lúc bấy giờ, một số thanh niên—hầu hết là sinh viên của các trường đại học mới thành lập tại vài đô thị thương mại mới nổi khi đó, rất biết cách tìm kiếm niềm vui. Truyền lại đến nay, có cuốn "Bài ca kẻ lang thang", được coi là bức ảnh chân thực của đám người cuồng hoan trong "thời kỳ đen tối".

Trong "Bài ca kẻ lang thang" có thu thập một bài thơ dài mang tựa đề "Thế là chúng ta vui vẻ", mấy câu mở đầu thế này:

Hãy cứ sống thôi, sống cho thật khoái lạc,

Khi chúng ta hãy còn trẻ trung;

Một khi tuổi trẻ đã thành quá khứ, và

Tuổi già khốn đốn cũng đi đến hồi kết,

Thì chúng ta sẽ chìm vào giấc ngủ ngàn thu nơi gò đất hoang vàng!

Bạn, có lẽ bạn sẽ muốn hỏi: Đám thanh niên sinh ra trong "thời kỳ đen tối" này có gì mà vui? Đối tượng tìm kiếm niềm vui của họ lại là gì nào? Điều này, ồ, nói ra có vẻ như rất không cao minh, lúc ấy họ vốn chẳng có gì để vui cả, chỉ là họ cảm thấy không đáng phải buồn bã, thế là họ vui vẻ, và đối tượng vui vẻ của họ chính là thể xác đẹp đẽ (biểu tượng của thực tại),—so với những khuôn mặt "hoa hồng thì quá đỏ mà hoa trắng lại quá trắng", những đôi mắt "cười lấp lánh... sáng ngời" giống như vì sao trong đêm tối, "bầu ngực mê hoặc", "đôi môi thắm vượt qua cả cành san hô".

Nói một câu, họ bất chấp tất cả, cuồng nhiệt đòi hỏi được hưởng thụ vẻ đẹp của thế giới hiện thực. Thế nhưng họ không phải là sa đọa. Họ hoàn toàn khác về bản chất với sự chơi bời trụy lạc của người La Mã trước kia của họ, cái gọi là sự sa đọa của người La Mã; xuất phát điểm của họ cũng hoàn toàn khác với cái gọi là sự sa đọa của thời kỳ cuối thế kỷ mười chín - thời kỳ đòi hỏi kích thích mãnh liệt sau này của họ. Yêu cầu hưởng thụ thực tại của họ là sự phản kháng lại tư tưởng "thoát tục" của Cơ Đốc giáo vốn bó buộc và làm tê liệt lòng người lúc bấy giờ, họ vứt bỏ cái gọi là thiên đường tương lai—"hạnh phúc" mờ mịt không có thực ở kiếp sau, họ chỉ đòi hỏi được sống thoải mái hơn một chút, sống một cách thoải mái đáng có của con người. Họ thừa biết rằng, khi ánh mắt của họ chỉ hướng về "thiên đường tương lai" thì mấy nghìn tên chư hầu phong kiến đã làm cho thế giới này chẳng còn giống nơi con người ở chút nào nữa. Nếu có "địa ngục" nào, thì "thực tại" này chính là nó! Họ không thèm khát "thiên đường" sau khi chết, mà họ khao khát tiêu diệt cái địa ngục sống của "thực tại" này; việc họ tìm kiếm niềm vui được đặt trên một xuất phát điểm tích cực như thế.

"Bài ca lang thang" của họ chính là sự "thức tỉnh của tâm hồn". Mà sự "thức tỉnh của tâm hồn" này cũng không phải tự dưng từ trên trời rơi xuống. Họ là những "kẻ phất lên" trỗi dậy nhân làn sóng hoạt động thương mại dâng cao sau các cuộc Thập tự chinh, họ nhìn thấy rõ ràng, họ đã là những chủ nhân trong một số đô thị thương mại, và nên là chủ nhân duy nhất. Sự "tự tin" này, sự tự giác "có tương lai" này đã khiến cho yêu cầu vui vẻ của họ hoàn toàn khác với sự ăn chơi trác táng của những kẻ giàu có trong thời kỳ đế quốc La Mã suy tàn, khi ấy những kẻ giàu có ở La Mã cảm thấy đại nạn sắp đến mà không sao cứu vãn nổi, thế nên mới có cảnh "hôm nay có rượu hôm nay say"; họ cũng hoàn toàn khác với "sự sa đọa thời kỳ cuối thế kỷ" của thế kỷ mười chín, dẫu rằng "sự sa đọa" của thế kỷ mười chín lại có nét hơi giống với "sự sa đọa của người La Mã".

Cái gọi là "cuồng hoan" (cuồng vui), do đó cũng có hai loại mang tính chất khác nhau: việc vui chơi hướng lên, lành mạnh, có tự tin, tràn đầy sức sống, và sự trác táng suy đồi, không có tương lai, kiểu hôm nay có rượu hôm nay say. Loại trước là ý thức của "kẻ phất lên", loại sau là tâm trạng của "kẻ sa cơ lỡ vận".

Ý nghĩa sau của sự "cuồng hoan" này, chúng ta cũng đã nhìn thấy trong dịp năm mới năm nay, trước thềm "khủng hoảng thế giới". Theo điện tin của hãng Reuters, sự cuồng nhiệt "chúc mừng năm mới" năm nay ở các nước Âu Mỹ "tiến bộ" hơn rất nhiều so với mọi năm. Tại các đại đô thị như Washington, New York, Rome, Paris, chuông các nhà thờ đồng loạt vang lên vào nửa đêm, còi các nhà máy cùng nhau hú lên, thông báo năm 1935 đã "khai mạc"; hàng chục triệu người qua lại trên đường phố của các đô thị lớn này, lượng tiêu thụ rượu sâm-panh bỗng nhiên tăng vọt,... đúng là cái gọi là "cảnh thái bình" khắp thế giới. Thế nhưng đồng thời, điện tin của Reuters lại báo cáo việc Nhật Bản thông báo bãi bỏ "Hiệp ước Hải quân Washington", Mỹ cũng đã thông qua dự án ngân sách mở rộng quân bị, "tiếng trống chiêng mở màn" cho Thế chiến thứ hai càng đánh càng dồn dập. Dưới sự đối chiếu của hai luồng điện tin, chúng ta nhìn thấy rõ ràng tâm trạng "hôm nay có rượu hôm nay say" đang chi phối những kẻ "hôm nay" vẫn còn có thể mua được "rượu" để cuồng hoan trong dịp năm mới.

Tôi chợt nhớ đến tình hình ở "Paramount" vào đêm giao thừa Dương lịch. Khoảng mười hai giờ rưỡi thì phải, bỗng nhiên âm nhạc vụt tắt, những người đang khiêu vũ đều khựng lại ngay lập tức, toàn bộ đèn điện trong hội trường vụt tắt sạch, cả hội trường tối đen như mực, một sự tĩnh lặng bao trùm, một phút, hai phút, bất chợt một vệt ánh sáng đỏ lướt qua, bốn chữ điện quang khổng lồ "1935"! Tiếng vỗ tay và hoan hô khắp hội trường rung chuyển như sấm, thế là đèn điện lại sáng trưng lên tất cả, âm nhạc càng thêm cuồng loạn, tiếng khiêu vũ cười đùa của mọi người cũng càng thêm cuồng loạn. Tôi cũng bị bầu không khí "cuồng hoan" ấy bóp nghẹt, thế nhưng khi nghe tiếng kèn, tiếng cười hỗn tạp ấy, sao mà giống tiếng khóc thế, là tiếng tru tréo không phân biệt được khóc hay cười khi thần kinh đã mất đi sự chủ xỉn!

Tôi lại nhớ đến khoảng thời gian trước sau năm mới âm lịch. "Ải năm nay" khó khăn hơn nhiều so với mọi năm, trong nửa tháng có tới mấy chục cửa hàng phá sản, vào ngày cận kề giao thừa lại có thêm hai tiệm cầm đồ lớn sập tiệm, thế nhưng khí thế "cuồng hoan" lại "đậm đặc" hơn năm ngoái rất nhiều. Hai giờ chiều, hầu như toàn bộ các khách sạn đều báo hết phòng. Không phải là Thượng Hải bỗng nhiên xuất hiện một lượng lớn du khách, hóa ra là người Thượng Hải đã thuê phòng để vui chơi. Tin đồn lan truyền đột ngột trên thị trường vào chiều giao thừa—tin Thủy chiến đội Nhật Bản yêu cầu đội cảnh bảo nộp vũ khí, dường như cũng không thể ngăn cản được đại đa số thị dân cuồng nhiệt tìm kiếm niềm vui; không, có lẽ vì thế mà họ càng cần phải vui đến phát cuồng một trận. Rạp chiếu phim có suất chiếu thêm lúc mười hai giờ đêm, có suất chiếu thêm vào mỗi buổi sáng trong năm ngày đầu năm, thế mà vẫn chê ít ghế. Dường như toàn thể người dân trong thành phố, chỉ cần trong túi còn dẫu vài đồng tiền để giải trí, cho dù sau lưng gánh đống nợ ngàn cân, đều đổ xô ra ngoài để tìm kiếm niềm vui kích thích mạnh mẽ. Trong những nếp nhăn cười trên khuôn mặt họ (những nếp nhăn ấy, khi không phải gượng cười thì vốn đã rành rành là nếp nhăn sầu, nếp nhăn khóc), tôi đọc ra rõ ràng ý nghĩa thế này: "Hôm nay chẳng biết ngày mai ra sao, có niềm vui nào tận hưởng được lúc này, hãy cứ tận hưởng đi, bởi vì ngày mai có lẽ ngươi đã chết rồi!"

Mà tâm lý "sống ngày nào hay ngày ấy" này không chỉ giới hạn ở đại đô thị Thượng Hải đâu nhé! Các tờ báo từ sau mùng Sáu Tết âm lịch một mặt đăng tải sự hoảng loạn vì qua ải năm khó khăn ở khắp nơi, mặt khác cũng đồng thời đưa tin về sự náo nhiệt của "năm mới" lấn át cả những năm trước. "Càng nghèo lại càng không biết tiết kiệm cơ chứ!" Người ta cảm thán như vậy. Quả đúng thế, từ không nghèo mà thành nghèo, nhìn thấy rõ ràng là cái "kẻ sa cơ lỡ vận" không có tương lai thì sẽ không đời nào biết "tiết kiệm", họ là kiểu "được chăng hay chớ"; những kẻ hiện tại vẫn chưa "nghèo", nhưng đang hoảng sợ trước sự "mơ hồ không biết trước" của "ngày mai", cũng là những kẻ không chịu "tiết kiệm", họ chính là kiểu "sống ngày nào vui ngày nấy"! Ngoại trừ trường hợp những kẻ sinh ra đã nghèo, những kẻ chịu cảnh đói bụng, họ chẳng có mối liên hệ nào với sự "cuồng hoan" phát cuồng cả.

Tôi lại nhớ đến một màn kịch bắt gặp thoáng qua vào ngày Tết nguyên đán âm lịch. Đó là trên đống đổ nát do vụ cháy "Một hai Tám", một nhóm người mặc áo ngắn cầm nĩa thép, đao Quan Đao, thương tua đỏ, dẫn theo một con sư tử vải được vẽ màu. Họ không phải là những kẻ biểu diễn kiếm tiền nghệ thuật, họ là thành viên của đoàn võ thuật nào đó, có vất vả giương cao một lá ngọn cờ. Tôi nhìn thấy họ vừa đi vừa múa con sư tử vải của mình, vừa cười cợt la hét hứng khởi ngút trời. Tôi có cảm giác nụ cười của họ là ngoại lệ duy nhất trong vô vàn tiếng cười mà tôi đã nghe thấy vào tối "giao thừa" cũng như suốt ngày "mùng Một". Nụ cười của họ không mang âm điệu "hôm nay có rượu hôm nay say", thế nhưng chẳng hiểu sao khi nghe tiếng cười ấy, tôi luôn cảm thấy ít nhiều mang tính nguyên thủy, mông muội, y hệt như những cây nĩa thép và đao Quan Đao lấp lánh trên vai họ vậy!

Sự "cuồng hoan" kiểu "hôm nay có rượu hôm nay say" vẫn đang diễn ra ở khắp mọi nơi mọi lúc, chỉ là gặp dịp "lễ tết" thì lại càng biểu hiện gay gắt hơn mà thôi. Tôi như nghe thấy tiếng cười điên cuồng không phân biệt bi hoan ấy, từ Luân Đôn, từ New York, từ Paris, Berlin, Rome, và cả từ Tokyo, từ Osaka,... Tôi như nhìn thấy họ đang cười nhìn chính ngôi mộ của mình. Thế nhưng tôi cũng nghe thấy vẫn có một thứ tiếng cười khác lành mạnh, có tính tự tin, tràn đầy sức sống, cũng đang vang động từ khắp nơi trên thế giới; tôi lại biết rằng đây không phải là nụ cười vì sự hưởng thụ "thực tại", mà đây là nụ cười vì lý tưởng cao cả hơn "Bài ca kẻ lang thang", bởi vì hiện tại rốt cuộc không còn là "thời trung cổ" nữa.

Ngày 20 tháng 2 năm 1935.