Đợi xe buýt, đáng lẽ nên xếp hàng. Kể từ khi những hàng rào gỗ "gây chướng mắt" bị dỡ bỏ, cái đuôi rồng dài dằng dặc của những người đợi xe bất ngờ được xếp thẳng tắp. Đương nhiên, vẫn có những kẻ "coi thường luật pháp" khiến quần chúng phải liếc nhìn bằng nửa con mắt, nhưng hạng người này vốn chẳng phải dân thường, tự nhiên phải được đặt ngoại lệ, còn dân thường thì quả thực rất cẩn trọng, thủ pháp tuân kỷ.
Thói quen xếp hàng chờ đợi quả thực đã được nuôi dưỡng thành công trong mấy năm nay. Bây giờ mua gạo, mua muối, mua vé xem phim, vé kịch, hay tại các điểm bán vé phà, hầu như chỉ cần có từ mười người trở lên là sẽ tự động "xếp thành một hàng dọc". Nếu có ai hỏi tôi: Bảy năm qua dân thường đã nhận được những gì? Tôi sẽ không chút do dự mà đáp rằng: Xếp hàng chờ đợi chính là một trong số đó. Sau này nếu có ai muốn viết một cuốn sách mang tựa đề như "Sự tiến bộ của dân tộc ta trong kháng chiến", tôi thiết nghĩ mục này không nên bị bỏ sót, bởi vì, từ mục này cũng có thể chứng minh trình độ của dân thường kém đến mức nào, ngay cả một chút ABC về việc giữ trật tự này cũng phải giáo huấn hết lần này đến lần khác mới thành công. Từ đó có thể thấy hiệu suất hành chính ngày nay bị đồng minh chỉ trích thấp như thế nào, cùng với muôn hình vạn trạng những thứ chưa đi vào quỹ đạo khác, thì việc thấy lạ mà thành quen là điều hiển nhiên, và trách nhiệm này đương nhiên tương ứng do dân thường tự gánh lấy vậy.
Vả lại, rệp thì ở nước ngoài cũng có.
Thế nhưng, nếu số lượng xe buýt đầy đủ, nếu người bán vé ngồi sau ô cửa nhỏ tinh anh nhanh nhẹn hơn, nếu... tất cả các trường hợp bắt buộc phải xếp hàng chờ đợi đều được bổ sung thêm sự hợp lý và tính kế hoạch, thì tự nhiên sẽ tốt hơn biết mấy, ít nhất công sức "chờ đợi" cũng sẽ giảm bớt phần nào — mặc dù điều này đối với việc rèn luyện sự nhẫn nại của dân thường có lẽ là được không bù nổi mất.
Ý nghĩa của thời gian, trong lúc xếp hàng chờ đợi, hình như không thấy được tầm quan trọng của nó. Tỷ như đợi xe, nếu như bạn có thể chắc chắn cứ nửa tiếng hoặc mười mấy phút là thế nào cũng có một chuyến xe chạy đến, thì sự "chờ đợi" của bạn sẽ không phải là không có ý nghĩa về mặt thời gian; lại tỷ như xếp hàng mua dầu muối các thứ, nếu như bạn có thể thấy trước kết quả của việc "chờ đợi" là "Hôm nay hàng đã bán hết", thì có lẽ bạn cũng phải tính toán xem rốt cuộc thời gian của mình có cách nào tốt hơn để lãng phí hay không. Nhưng ngẫu nhiên là hai trường hợp trên chứa đựng quá nhiều ẩn số, khiến bạn hoàn toàn không dám ôm ấp cái xa vọng dùng "thời gian" để đổi lấy XYZ, mà chỉ đành coi như đang chịu đựng sự huấn luyện xếp hàng mà thôi. Nhưng điều này, kỳ thực cũng chỉ là suy nghĩ của tiểu thị dân trí thức như kẻ bề tôi này mà thôi. Dân thường — tâm trạng của "dân thường" không thể thảnh thơi như vậy. Tôi từng đi qua một con phố vào một buổi sáng nọ, nhìn thấy đoàn người xếp hàng dài nửa dặm ngoài cửa một cửa hàng nào đó, người bên cạnh bảo tôi rằng: Bọn họ đã đến đây từ lúc trời chưa sáng rõ. Họ đã đợi bốn năm tiếng đồng hồ, thế nhưng cửa hàng nọ vẫn đóng kín then cài, bởi vì, vẫn chưa đến giờ làm việc!
Đến đây chúng ta lại chạm trán với hai chữ "thời gian". Cùng là hai chữ này, trong từ điển của người làm việc trong cửa hàng, đương nhiên và trong từ điển của những người chờ đợi trong hàng dài ngoài cửa, mỗi bên đều có ý nghĩa riêng của mình. Trong từ điển của người ở trong cửa hàng, hai chữ "thời gian" vô cùng thiêng liêng, kém một giây thôi, cửa lớn cũng không mở; trong từ điển của nhóm người ở ngoài cửa, "thời gian" còn chẳng bằng bùn dưới lòng bàn chân, cho nên trời chưa sáng rõ đã đến nơi. Các vị đại nhân tiên sinh nghe thấy (chứ không phải nhìn thấy) tình huống như vậy, liền giận dữ biến sắc nói: "Đúng là làm loạn, thật không ra thể thống gì! Chút ý thức thời gian cũng không có. Than ôi, dân thường thế này, lạc hậu làm sao! Trình độ quá kém, thảo nào việc công khó bề tiến hành!"
Lạc hậu, trình độ kém: Những người dân thường dậy sớm mò mẫm trong đêm để xếp hàng ngoài cửa tiệm nào đó, nơm nớp lo sợ không dám — cũng không biết phải biện hộ thế nào cho phải. Thế nhưng mặc cho có lạc hậu, những người dân thường lại hiểu rõ hơn các vị đại nhân tiên sinh: Nếu không biết chờ đợi nửa ngày để rồi nhận lấy kết quả là "Hôm nay hàng đã bán hết", thì chưa chắc họ đã hào hứng dậy sớm như thế. Hơn nữa, cho dù có dậy sớm mò mẫm trong đêm, chờ đợi suốt năm sáu tiếng đồng hồ rồi "cửa" cũng mở, thế nhưng: Hàng dài cả dặm chưa đi qua được nửa, mà tấm biển "Hôm nay đã hết hàng" lại được treo lên, thì ngày mai dân thường vẫn cứ phải dậy sớm mò mẫm trong đêm để ra đợi. "Tính lạc hậu" của dân thường có sự ngoan cường nhường ấy. Đạo lý ở giữa chừng này, các vị đại nhân tiên sinh không muốn cũng chẳng thèm nghĩ tới, họ có lẽ chỉ cười nhạt một tiếng rồi bảo: "Thời gian của bọn họ không đáng tiền!"
Những việc đại loại như thế, "thời gian" trong từ điển của đủ mọi hạng người khác nhau há lại chẳng có "ý nghĩa" và "giá trị" khác nhau hay sao.
Nếu muốn tìm một chữ "thời gian" có ý nghĩa và giá trị giống nhau trong từ điển của tất cả mọi người, tôi thiết nghĩ mấy năm nay chúng ta đã dùng cái giá bằng máu để tìm được một cái rồi: Đó chính là thời gian trong câu nói "Không gian đổi lấy thời gian". Mặc dù trong từ điển của một số ít người, thậm chí ngay cả chữ "thời gian" này cũng có những cách giải thích mới khác. Còn về việc gần đây chữ "thời gian" này thậm chí còn bị chê cười là không đáng tiền giống như những kẻ dậy sớm mò mẫm trong đêm, hay không biết có rơi vào cái kết cục giống như những kẻ dậy sớm mò mẫm trong đêm ấy hay không, thì xin mời các độc giả tự mình suy ngẫm lấy vậy. Có những chuyện không nỡ nói ra, cũng có những chuyện chưa cho phép nói tường tận! Than ôi, thời gian!
Ngày 19 tháng 7 năm 1944. Địch xâm phạm Hoài Viễn.
