Tử Hoa tiên sinh: Xin lỗi anh, mãi cho đến hôm nay tôi mới viết bức thư này. Tôi đã đọc xong mười truyện ngắn của anh từ lâu, —— trong đó có mấy thiên còn đọc tận hai lần; thế nhưng mãi đến hôm nay tôi mới có khoảng thời gian trọn vẹn để tổng hợp lại những cảm nghĩ sau khi đọc, viết thành bức thư này. Xin hãy lượng thứ cho sự chậm trễ của tôi.
Tôi đã nhận ra ba đề tài và phong cách sáng tác khác nhau từ mười bảy truyện của anh. Loại thứ nhất là bốn thiên "Trầm trọng đích cước bộ", "Lộ tuyến", "Hãm lạc", cùng với "Đường lang sơn đích hỏa diễm", đại khái có ý giới tương tự với quyển trung thiên "Tha đích tử dân môn" của anh; thế nhưng trong bốn thiên này, tâm lý phản kháng của người bị áp bức (thợ giày câm) ở "Hãm lạc" đã bị che lấp bởi bầu không khí bi cảm trùm khắp toàn thiên, hơn nữa vì anh không nắm bắt đề tài này từ mối quan hệ lợi ích tập đoàn, cho nên kết quả là thiên này tuy có tác dụng vạch trần đáng kể, nhưng độ nặng nề và phẫn nộ vẫn còn chưa đủ. Tôi cho rằng thiên này trong loại thứ nhất gồm mười bảy thiên của anh, không thể không xem là thiên yếu nhất. Còn "Lộ tuyến" ấy à, lại khá hơn "Hãm lạc" rất nhiều, nơi đây đã phơi bày ruộng đất của nông dân đã bị cướp đoạt hào đoạt dưới cái tên mỹ miều là xây dựng đường sá như thế nào, đồng thời còn phơi bày những người nông dân mất đi ruộng đất lại bị bức bách phải làm phu phen làm đường, từ đó càng bị nô dịch bóc lột tàn khốc hơn, kết quả càng phơi bày những người nô lệ bị áp bức đến đường cùng đã vươn lên giứt đứt xiềng xích trên người như thế nào; sự phát triển của chuỗi sự kiện này, anh xử lý rất tốt, chỉ tiếc là khí thế của toàn thiên vẫn chưa đủ hùng tráng. Tempo mở đầu của anh tương đối chậm rãi, điều này rất phù hợp với âm hưởng của câu chuyện, nhưng đến đoạn kết anh phải có bút pháp hào sảng, tiết tấu bi tráng, khí thế tựa sấm sét chớp giật. Thế nhưng nguyên nhân khiến anh kết thúc vội vã như vậy, tôi hiểu chứ; đại khái là chế độ kiểm duyệt khiến anh buộc phải phớt qua một cách nhẹ nhàng chăng?
"Đường lang sơn đích hỏa diễm" về mặt đề tài kém hơn "Lộ tuyến"; anh thử nghĩ xem: "Vận mệnh" của những con người ở "Đường lang sơn" đã mất đi nguồn sinh kế so với "vận mệnh" của những người vừa mất ruộng đất lại vừa bị bức bách bán lao động để chịu bóc lột, bên nào phơi bày sự bất hợp lý của xã hội hiện thực một cách sâu sắc hơn? Phận trước chỉ là "hiện thực" xã hội phong kiến nói chung, còn phận sau lại là "hiện thực" xã hội tư bản chủ nghĩa nửa phong kiến nửa thuộc địa; cho nên phận sau thể hiện là "hiện thực" mang tính điển hình hơn của thời đại chúng ta. Lại xét về mặt kỹ thuật, "Đường lang sơn đích hỏa diễm" này cũng chẳng khá hơn "Lộ tuyến" là bao. Tôi cho rằng thiên này của anh tốt nhất nên viết lại một lần.
Bây giờ, hãy nói đến loại thứ hai trong mười bảy thiên. Tôi muốn quy bốn thiên "Hỏa thiêu thiên", "Nguyệt cầm", "Nhai lân", "Lục ngọc tửu bôi" vào loại thứ hai. Những bài này đại đa số đều theo phong cách Sketch, nhân vật được miêu tả không giống như nhân vật của loại thứ nhất thuộc về kiểu mẫu đại chúng phổ biến, mà là những nhân vật đặc thù. Điều này kém hơn rất nhiều về mặt ý nghĩa xã hội, nhưng trong đây cũng có những tác phẩm mang hơi thơ rất mỹ lệ, như "Nguyệt cầm". Tình điệu ngoại quốc của thiên này, cùng với sắc thái diễm lệ của nó rất giống với một số tác phẩm vùng Balkan.
Đề tài của "Giảo" được lấy từ sự việc có thật từng xảy ra ở Thượng Hải, chỉ có điều tôi nhớ lúc đó báo chí đăng là hai chuyện, một là dùng giấy trắng thay cho tiền giấy, cuốn gói trốn sang Hồng Kông, còn dẫn theo một kỹ nữ, chuyện thứ hai là vì biển thủ công quỹ để trợ cấp sinh hoạt gia đình, không tài nào bù đắp nổi, đành trốn mất tăm cho xong chuyện. Anh lấy chuyện trước làm câu chuyện chính của "Giảo"; mà lồng chuyện sau vào, làm động lực "phạm tội", vốn là một cách làm rất hay. Nhưng sự thất bại của "Giảo" lại nằm ở chỗ anh không quen thuộc lắm với cuộc sống của nhân viên ngân hàng nhỏ, cho nên miêu tả tâm lý chưa đủ sâu sắc. Còn như "Nễ cân liễu tha khứ ba" là một "biểu kịch bình thường". Càng là chuyện "bình thường", lại càng khó viết cho xuất sắc. Khuyết điểm của anh vẫn là ở chỗ chưa hiểu thấu đáo thực tế sinh hoạt của loại người này, cho nên viết ra không tránh khỏi việc cưỡi ngựa xem hoa. Bài này, tôi cũng cho là thất bại.
Tôi cho rằng anh tốt nhất nên sửa lại hai thiên này, hoặc dứt khoát xóa bỏ luôn.
Anh cảm thế nào về những ý kiến này của tôi? Tôi rất muốn lắng nghe những lời tâm sự đắng cay ngọt bùi của chính bản thân anh.
Chúc anh khỏe!
Mâu Thuẫn 〔năm 1936〕 ngày 10 tháng 3
