[TIÊU DỀ]: Tạp bút ngày mưa - Phần 3

Báo chí đưa tin Hitler muốn nước Pháp phải dâng nộp tất cả tài liệu về cuộc viễn chinh nước Nga của Napoleon① từ thời đó. Vào lúc khói lửa ở cả hai chiến trường Âu - Phi đang nguy cấp như hiện nay, một tin tức mang tính châm biếm thế này, người khác đọc xong có cảm tưởng thế nào thì không cần phải đoán già đoán non, nhưng đối với tôi, đây lại là tư liệu cho một bài tạp văn ngắn gọn. Phàm là một người bỗng nhiên muốn đọc một vài thứ đặc biệt, hoặc bỗng nhiên cảm thấy chán ghét một số thứ, động cơ của họ đôi khi tuy rất phức tạp, nhưng đôi khi thực ra cũng đơn giản đến mức buồn cười. Tỉ như A Q, bản thân hắn biết cái đầu trọc lở lói "sạch trơn như núi trọc" của mình là một khiếm khuyết, vì thế không muốn bị người khác nhắc đến, từ việc kiêng kỵ chữ "lọc", bèn chuyển sang kiêng kỵ chữ "sáng", rồi lại từ việc kiêng kỵ chữ "sáng", đến cả khi người ta nhắc đến ngọn đèn dầu, hắn cũng nổi giận. May mà A Q chỉ là A Q, bằng không, hắn đại khái sẽ cấm người ta dùng đèn dầu, hoặc thậm chí muốn trên đời này không còn chữ "sáng" nữa chăng? Nếu căn cứ vào điều này để suy luận mà tính, thì việc Hitler vơ vét tài liệu Napoleon viễn chinh nước Nga, đại khái là dự cảm thất bại đã khá nồng đậm, cho nên chán ghét nghe lại chuyện cũ "anh hùng thất bại" trên lịch sử, vì chán ghét, cho nên mới muốn nhân đó mà tiêu hủy luôn những tài liệu này — tuy rằng "báo đản" về động thái thứ hai của hắn sau khi lấy được những tài liệu đó hãy còn chưa có, nhưng việc không muốn để những tài liệu này nằm trong tay người Pháp do hắn nô dịch, thì nay đã được chính hắn tuyên bố rồi.

① Napoleon: Nguyên tác ghi là "Na Ông" (Na Ông), tức Napoleon.

Thế nhưng Hitler ngày nay có quyền hạ lệnh buộc Pháp nộp ra tài liệu Napoleon viễn chinh nước Nga, lại không có cách nào xóa nhòa lịch sử này khỏi ký ức của người dân Pháp. Những người con nước Pháp yêu chuộng tự do vẫn sẽ đem bài học lịch sử này ra nhẩm đi đọc lại để rút ra kết luận rằng Hitler cuối cùng nhất định sẽ thất bại. Không thể cấm người ta suy ngẫm, không thể tiêu hủy ký ức của người ta, lại không thể bắt người ta phải nghĩ thế này mà không được nghĩ thế khác, đây vốn là điều bất như ý xưa nay của các bậc quân vương chuyên chế; đao kiếm của Hitler dẫu bén, công phu ma mị lừa gạt tung tin đồn vu khống của đám người Goebbels dẫu xuất thần nhập hóa đến đâu, thì điểm này, tạm thời vẫn chưa thể toại nguyện.

Tôi không biết báo chí các nước phe trục và các nước châu Âu bị chúng nô dịch có đăng tải đoạn tin tức này hay không, nếu cũng có, thì đây há chẳng phải là một lời châm biếm tuyệt vời sao? Giống như hồi đầu cuộc xâm lược Liên Xô của Hitler năm ngoái, giả như Pétain và những kẻ tương tự cung kính dâng lên tài liệu của Napoleon, thì sẽ trở thành một chuyện hay ho đáng ghi vào sử quán. Nếu thực sự làm vậy, thì tôi lại thấy Pétain vẫn còn có một phần trăm vớt vát được, nhưng ngẫm lại đám người Pétain rốt cuộc vẫn là Pétain, cho nên đành phải đợi chính Hitler ra tay đòi lấy.

Trong lịch sử có một số người, thường hay thích dùng các đại nhân vật đời trước để tự ví von. Trong lịch sử châu Âu, lần đầu tiên xuất hiện một kẻ đại dã tâm gia Alexander, sau đó Caesar liền một lòng muốn so bì với ông ta. Còn Napoleon thì sao, lại muốn đi theo lối mòn của Caesar. Chiếc roi ngựa rơi từ tay Napoleon thực ra từ lâu đã mục nát không thể tả, thế nhưng lại có một kẻ tập vẽ không thành tài là Hitler, cứ khăng khăng muốn diễn lại một lần nữa bi hài kịch đã được định mệnh sắp đặt. Mộng lớn của Alexander, đến tay Caesar đã thu nhỏ lại, nhưng nếu bảo rằng xạ thủ của người Hy Lạp cổ đại từng đem văn hóa Hy Lạp cổ truyền bá đến các bộ lạc bán khai ở đại lục Âu - Á - Phi lúc bấy giờ, thì kỵ binh bách chiến bách thắng của Caesar ít ra cũng từng khiến những kẻ dã man trên đảo Anh tắm gội trong vinh quang của văn hóa La Mã cổ đại. Cho dù là vị Napoleon từng thu nhỏ mộng lớn của Caesar ấy đi chăng nữa, dã tâm cá nhân của ông ta đã bị ngọn lửa lớn ở Moscow, băng tuyết của nước Nga thuộc châu Âu thiêu cho cháy trụi, đông cho cứng đờ, mặc dù so với Alexander và Caesar, ông ta đích thị là một vị anh hùng thất bại, nhưng đội cận vệ của ông ta nào có phải chưa từng đem tinh thần tự do, bình đẳng, bác ái của nhân dân Pháp, lý tưởng của Đại cách mạng Pháp truyền bá cho nhân dân châu Âu lúc bấy giờ vẫn còn đang chịu sự áp bức của các lãnh chúa phong kiến? "Cơn bão Napoleon" tuy có tính phá hoại, thế nhưng, nếu xét về công tội trong lịch sử, thì đống rác lớn phong kiến truyền từ thời trung cổ của châu Âu lúc bấy giờ, há chẳng phải cũng nhờ có "cơn bão Napoleon" này mà bị tiêu diệt quét sạch hay sao? Ngay cả xét về hành vi cá nhân của Napoleon, "Bộ luật Napoleon" của ông ta đã trở thành nền tảng cho "luật dân sự" lục địa châu Âu sau này, trong hành trình viễn chinh nước Nga ông ta vẫn lưu tâm đến các hoạt động văn hóa ở Paris, ông ta ở lại Moscow một tuần lễ, thế nhưng ngay trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, ông ta cũng từng đặt nền móng cho Nhà hát kịch Pháp, quy mô của nhà hát này lại trở thành hình mẫu cho các nhà hát khác ở lục địa châu Âu. Napoleon khởi nghiệp từ một đội trưởng pháo binh "Cộng hòa", mà kết thúc bằng chế độ đế quái, cuộc đời này của ông ta, chúng ta không hề tán thành, —— không, thà rằng cho rằng cuộc đời này của ông ta đủ để khiến những tên gian hùng đời sau biết đường mà dè chừng, thế nhưng chúng ta cũng không thể xóa bỏ mộng lớn đã thất bại của ông ta từng phát huy vai trò tiến bộ trong lịch sử châu Âu; bất kể ý đồ chủ quan của ông ta ra sao, xét về mặt khách quan, ông ta không hề làm bánh xe lịch sử thụt lùi, mà còn đẩy nó tiến lên phía trước một bước. Napoleon tuy thất bại, nhưng vẫn không hổ là một anh hùng!

Nhìn từ điểm này, Hitler còn không bằng bùn dưới chân Napoleon. Thất bại của Hitler là đã được định sẵn, thế nhưng việc hắn không phải là anh hùng, cũng đã sớm được định sẵn. Các sư đoàn thiết giáp của hắn đã càn quét mười bốn nước châu Âu, thế nhưng những gì hắn đem lại cho nhân dân châu Âu là cái gì? Là sự tăm tối của thời trung cổ, là sự phá hoại mang tính dịch bệnh, là sự đồi trụy đạo đức giống như bệnh giang mai! Móng heo của hắn đã giẫm nát những khu vườn ở Belarus và Ukraine thuộc Xô Viết, những gì hắn thu được là cái gì? Là hàng triệu bộ xương trắng của người German cùng vô số những đứa trẻ mồ côi và người vợ góa! Thất bại của hắn là đã được định sẵn, mà việc hắn căn bản không xứng đáng trở thành một "vị anh hùng thất bại" há chẳng phải cũng đã được định sẵn rồi sao? Mà giờ đây, hắn lại muốn nước Pháp dâng nộp tài liệu Napoleon viễn chinh nước Nga, nếu Napoleon dưới suối vàng mà biết chuyện, nhất định sẽ dùng gậy gõ vào cẳng chân hắn mà mắng rằng: "Thằng ranh con này hỗn láo quá mức!"

Cách đây không lâu, tôi có dịp đi tham quan Tần Đê ở Hưng An. Công trình từ hai ngàn năm trước này, nhìn vào ngày nay, hình như cũng chẳng có gì là ghê gớm, nhưng ở hai ngàn năm trước, lại có ý tưởng sáng tạo như vậy (kết nối hai dòng nước phân chia nam bắc ngay tại nguồn), đã có thể coi là phi thường, mà cuối cùng lại có thể thành công, lại càng là điều không dễ dàng. Bạn bè nói Đô Giang Yển của Tứ Xuyên vĩ đại hơn thế này rất nhiều, bình nguyên Thành Đô nhờ vào đó mà trở nên phú quý, mà Đô Giang Yển cũng là công trình thời nhà Tần. Triều Tần cách chúng ta quá xa xôi, đọc lịch sử cũng không hiểu rõ lắm, thế nhưng công trình thủy lợi này lại khiến tôi "dấy lên niềm hoài cổ xa xăm". Tần Thủy và Hán Vũ thường được đặt song song xưng tụng, mà nay thì ca ngợi Hán Vũ mà biếm (chê bai) Tần Thủy, đây đã là điệu cũ nghe đến phát chán, nhưng bình tâm mà luận, Tần Thủy Hoàng chưa hẳn không làm cho dân tộc Trung Hoa mấy việc đại sự bất hủ, mà Tần Đê với Đô Giang Yển hãy còn là chuyện nhỏ trong số những chuyện nhỏ ấy mà thôi! Chưa nói đến "thống nhất văn tự" là một đại sự, ngay xét về điển chương pháp chế, nhà Hán cũng không thể không "noi theo" chế độ nhà Tần. Thuyết thiêu thư khanh nho thực tế ra sao, rất khó tra cứu, thế nhưng các quan bác sĩ bảo tồn và nghiên cứu tư tưởng học thuật các phái thời Chiến Quốc, thì cũng là sự thật. Tần Thủy và Hán Vũ đều thi hành một chính sách thống trị tư tưởng văn hóa giống nhau, các quan bác sĩ thời Tần tuy không còn cảnh giảng học công khai như câu chuyện ở Tắc Hạ nước Tề thời Chiến Quốc, nhưng học thuật các phái đều đối xử bình đẳng như nhau, có thể có được một cơ hội thở dốc le lói trong "cơ quan nghiên cứu trung ương". Nhà Hán ngược lại đến chút cơ hội ấy cũng không cho, hơn nữa còn tôn sùng duy nhất đạo Nho, căn bản không cho phép người ta có nghiên cứu nào khác. Từ điểm này mà nói, tôi tuy không thích Lý Tư, nhưng lại đặc biệt căm ghét Đổng Trọng Thư! Lý Tư vẫn không mất đi bản sắc của một nhà pháp gia hiểu rõ xu thế thời đại, còn Đổng Trọng Thư lại là một gã phương sĩ đội mũ Nho mặc áo Nho! Thế nhưng "cổng đông chó vàng", người muốn học Lý Tư thì đã không còn, kẻ muốn học Đổng Trọng Thư thì đến nay vẫn không dứt, đây cũng là điều rất đáng để ngẫm nghĩ. Tôi có một ý kiến chưa chín muồi, cho rằng vào thời đại Tần Thủy và Hán Vũ, kinh tế xã hội Trung Quốc đều đã hội tụ đủ điều kiện để tiến thêm một bước, mở ra một kỷ nguyên mới, thế nhưng đều bị hai vị quân chủ "hùng tài đại lược" này tàn phá; chỉ có điều vị trước thì vô tình, vị sau lại có kế hoạch. Nhà Tần thống nhất thiên hạ trên cơ sở tư bản thương nghiệp cuối thời Chiến Quốc phát triển, cho nên việc bãi bỏ chế độ phân phong đất đai, thực chất là để thích ứng với xu hướng phát triển kinh tế lúc bấy giờ, thế nhưng nhà Tần bằng một dân tộc ở Tây Bắc mà chinh phục chư Hạ và Kinh Sở, vì tính toán cho cơ nghiệp muôn đời con cháu, lại áp dụng chính sách dân tộc "chủ nghĩa Đại Tần", đày các "hào phú" của sáu nước về Quan Nội, chính là để củng cố nền tảng kinh tế "trung ương", nhưng đồng thời như vậy lại hủy hoại các trung tâm kinh tế khắp nơi. Kết quả là, sau sáu nước, vẫn có thể lợi dụng khởi nghĩa nông dân mà cùng khôi phục triều Tần, mà thế lực tư bản thương nghiệp vốn khá phát triển ở cuối thời Chiến Quốc lại chịu đả kích tàn khốc. Tần Thủy vốn không hề có hành động ức chế thương nhân nào, nhưng về mặt khách quan, ông ta vẫn hủy hoại sự phát triển của tư bản thương nghiệp.

② Tần Đê: Tức Linh Cừ.

Nhà Hán ngay từ khi bắt đầu đã thi hành nghiêm ngặt "lệnh cấm thương gia". Thế nhưng ngày tháng "thái bình" lâu dài, tư bản thương nghiệp vẫn sẽ ngóc đầu dậy. Đến thời Hán Vũ Đế, các đại gia muối sắt thậm chí sở hữu nguyên liệu, công cụ sản xuất và công cụ vận chuyển, ra vẻ có mầm mống của giai cấp tư sản. Mối đe dọa mà giới quý tộc phong kiến cảm nhận được lúc bấy giờ, tự nhiên có thể tưởng tượng được. Chỉ cần nhìn những vương hầu liệt hầu lúc bấy giờ, nghe nói trong sự xa hoa lãng phí mà vẫn còn có phần kém sắc, thì có thể biết được. Thế nhưng chế độ "bình chuẩn", "đồng thu", tuy không có lợi gì cho bách tính, nhưng đối với giai cấp thương nhân thực chất là một sự áp bức, chính sách quốc doanh muối sắt lại càng làm lung lay các cự đầu trong giai cấp thương nhân. Cho đến khi áp dụng "toản mã tiền"③, trong chốc lát thương nhân phá sản đến mấy chục vạn hộ, thế lực tư bản thương nghiệp đang bừng bừng khí thế từ đó một quật là không gượng dậy nổi. Lúc này, triết học cửa Khổng của Đổng Trọng Thư cũng "sáng tạo" hoàn thành, đặt ra cục diện tư tưởng độc tôn.

③ "Toản mã tiền": Chế độ thuế khóa áp dụng đối với thương nhân, thợ thủ công, người cho vay nặng lãi và chủ xe thuyền thời nhà Hán. "Mã" là đơn vị tính thuế, mỗi mã một quan (một nghìn tiền).

Cho nên, nhìn từ tiến trình lịch sử, sự ưu liệt của Tần Hoàng và Hán Vũ, há chẳng phải cũng không thể đem ra bàn luận theo kiểu phẩm bình sao? Thế nhưng, đây chỉ là bàn về công tội trong lịch sử. Còn nếu ở thời đại ngày nay, thì bộ trò của Tần Thủy và Hán Vũ, cũng không phải là thứ chúng ta cần, giống như Napoleon dẫu là anh hùng hơn Hitler, mà bóng ma của Napoleon thì vĩnh viễn không thể sống lại được.

Ngày 27 tháng 6 năm 1942 tại Quế Lâm.