Nhắc đến "năm nhi đồng", những người bạn làm văn học không thể không nghĩ đến văn học thiếu nhi; nghĩ đến văn học thiếu nhi, vấn đề đầu tiên ập đến trước mắt chúng ta đương nhiên là làm thế nào để trẻ em dễ hiểu. Thực ra vấn đề này không chỉ tác giả văn học nên chú ý, mà tác giả văn học nói chung đều nên chú ý; lại không chỉ tác giả văn học nên chú ý, phàm là những ai viết bài ra cho người khác đọc đều nên chú ý. Dù chúng ta viết cái gì, chúng ta cũng đều phải tự hỏi trước một câu: Có thể viết dễ hiểu hơn chút nữa được không?
Nhìn từ bằng chứng thực tế, việc muốn viết bài cho dễ hiểu và muốn viết bài cho khó hiểu là khó như nhau. Những người có tư tưởng nông cạn, e rằng viết bài ra người khác lại chê nông cạn, nên cứ cứng nhắc dùng công sức vào câu chữ, muốn làm cho người khác đọc trông có vẻ khó hiểu, nhưng kết quả lại không phải là khó hiểu, mà là không thông. Gần đây có thứ gọi là thơ phái thần bí, chính là sinh ra từ cách đó.
Đồng thời, cũng có rất nhiều người đang lớn tiếng hô hào "đại chúng hóa" hay "thông tục hóa", cũng có rất nhiều ấn phẩm đang đề cao "sách đọc cho đại chúng", hoặc ít nhất là "sách đọc cho tầng lớp trung gian", nhưng kết quả hoàn toàn không phải như vậy. Điều này suy cho cùng không phải vì những người đó và ấn phẩm đó không có thành ý làm thế, mà là vì họ lực bất tòng tâm, muốn làm như vậy mà không làm được.
Ví dụ như thanh niên văn nghệ yêu cầu các nhà hướng dẫn chỉ cho mình một số phương pháp sáng tác, các nhà hướng dẫn liền đưa cho anh ta một đống lớn "kiến trúc thượng tầng" hoặc "cơ cấu kinh tế". Thanh niên văn nghệ học thuộc làu đuýt bộ danh từ này, tuy thừa biết đối với việc sáng tác của bản thân không có giúp ích bao nhiêu, nhưng cảm thấy đem ra làm phê bình thì vô cùng hữu dụng, thế là anh ta liền bắt đầu làm nhà phê bình trước. Thực tế là người làm phê bình và người chịu phê bình đều mơ hồ như nhau; ở người trước cảm thấy đem mớ danh từ này ra múa may quay cuồng một hồi, thì cũng ra vẻ lanh lảnh đáng đọc, ở người sau sau khi chịu đựng mấy lần múa may quay cuồng như vậy, dần dần mò ra được một đường lối, từ đó theo khuôn phép, không dám bước qua ao sấm một bước, và thế là anh ta cả đời không được siêu sinh.
Thích ứng với khuynh hướng này mà sinh ra chính là chuyên mục "Giải thích danh từ mới" chiếm một góc trên một số tạp chí, thậm chí là từ điển chuyên về danh từ mới. Loại từ điển này hầu như lấy việc thu thập được mớ danh từ mới này càng nhiều càng mới làm niềm tự hào, ví dụ như danh từ mới được đúc kết vào tháng 1 năm 1935, cuốn từ điển xuất bản tháng 2 đã thu thập vào rồi, thì đương nhiên đó đã trở thành một nét đặc sắc đáng để khoe khoang của cuốn từ điển ấy. Nhưng theo ý chúng tôi, giá trị của một cuốn từ điển hoàn toàn nằm ở tính dễ hiểu trong phần giải thích các từ ngữ của nó. Trong đó có một điều kiện tiên quyết, chính là phàm những từ dùng trong phần giải thích, đều bắt buộc phải là những từ không cần tra từ điển cũng có thể hiểu được, nếu không thì dù cuốn từ điển đó có thu thập bao nhiêu mục đi nữa, cũng không thể coi là từ điển hay. Tựa như chúng ta mua được một cuốn từ điển văn học, mở đến từ "văn học", nhìn định nghĩa là: "Một loại nghệ thuật làm cơ sở hạ tầng của xã hội - kinh tế - với tư cách là một trong những kiến trúc thượng tầng của xã hội." Điều này trong mắt những người đã học qua ba năm xã hội học và kinh tế học thì vốn dĩ không cảm thấy khó khăn thế nào, nhưng đối với độc giả thông thường, thì lại cảm thấy cuốn từ điển đó mua oan rồi. Nhưng cảm thấy mua oan, vẫn còn coi là may mắn, tệ ở chỗ kẻ đó giống như sĩ tử ngày xưa đọc chú thích Tứ thư của Chu Hi, nuốt chửng cả văn bạch lẫn chú thích vào bụng, rồi tự cho là đã hiểu!
Chúng tôi cảm thấy cuốn từ điển đang vô cùng cần thiết hiện nay không phải loại này, mà là một cuốn mang tính Concise (súc tích) giống như "Từ điển tiếng Anh Oxford", dùng những lời giải thích cực kỳ nông gần để giải thích những từ ngữ thông dụng đã thịnh hành. Bởi vì hiện nay trong quần chúng chưa phải là mù chữ, ngay cả những người đến những ngữ dụng thông thường như "phát minh" và "phát kiến" mà vẫn chưa phân biệt rõ vẫn chiếm số đông, bạn dùng những từ ngữ kiểu như "kiến trúc", "cơ cấu" để giải thích cho họ, thì họ bảo đảm không dám nói thẳng là mình không hiểu.
Nguyên nhân là, lý thuyết thuộc bất kỳ lĩnh vực học thuật nào cũng tự nhiên sẽ sinh ra một bộ thuật ngữ chuyên môn, cho nên lý thuyết văn học mượn thuật ngữ từ học nghệ thuật, xã hội học và triết học v.v. cũng đương nhiên không ngoại lệ. Nhưng vì muốn phổ biến và dễ hiểu, việc cố gắng tránh hoặc làm loãng bộ thuật ngữ này đi, tuyệt đối không phải là chuyện không thể làm được.
Còn về sáng tác, vốn dĩ không có sự cần thiết phải dùng thuật ngữ, vậy thì việc có dễ hiểu hay không không hoàn toàn nằm ở điểm này. Theo kinh nghiệm của bản thân người viết, điều này có quan hệ mật thiết với nội dung của tác phẩm. Bạn cầm bút lên cảm thấy có rất nhiều điều để nói, có rất nhiều điều muốn nói, bạn đương nhiên chỉ mong người khác dễ hiểu. Bằng không, bạn cảm thấy vốn dĩ không có nhiều điều để nói, thế thì bạn sẽ cảm thấy giống như đang rút tơ, cho nên rốt cuộc vẫn khó tránh khỏi có chútấp ú, cũng khó tránh khỏi khiến người ta khó hiểu.
Nhưng quan hệ phong cách cũng rất quan trọng. Các nhà luận bàn phong cách ngày trước có một danh ngôn, nói rằng "Phong cách chính là con người". Bẩm sinh đã nói lắp thì bạn không thể ép anh ta nói trôi chảy; bẩm sinh đã nói năng dài dòng thì bạn không thể bắt anh ta nói ngắn gọn kiên quyết. Cho nên Cung Tự Trân được gọi là "thâm bác áo diễn" dứt khoát không thể làm được những câu "phụ tử đều hiểu" như Bạch Cư Dị. Thế nhưng điều này không phải là không thể dùng thói quen để uốn nắn. Đầu tiên là tác giả phải vứt bỏ cái tâm ích kỷ trước, hoàn toàn dẹp bỏ những động cơ kiểu như khoe sự uyên bác khoe sự kỳ lạ, phải luôn luôn nghĩ cho độc giả, luôn luôn ôm ấp một tinh thần phục vụ. Tiếp theo là phải có dũng khí, bởi vì bài văn do đại đa số người viết ra khó hiểu, là vì sợ người ta chê mình nông cạn, kỳ thực nông cạn hay không là quan hệ của nội dung, hoàn toàn không dính dáng gì đến sự khó dễ của chữ nghĩa. Bạn chỉ cần tin tưởng ý tứ của mình đáng để phát biểu ra, cứ hết mức hướng về phía nông gần mà viết là được. Cuối cùng, chính là sự chú ý ở mặt tu từ. Người ta thường hay coi tu từ học như một thứ học vấn nghiên cứu cách trau chuốt câu chữ, thậm chí từng nghe người ta nói nó là "một thứ trò chơi mà giai cấp tư sản hay chơi", kỳ thực là sai lầm. Tu từ học rõ ràng bảo chúng ta dùng nhiều chữ sống, ít dùng chữ chết; chữ sống chính là những chữ dùng trong đời sống hằng ngày. Emerson nói: "Đời sống chính là từ điển của chúng ta." Về ngữ pháp và cú pháp, tu từ học cũng rõ ràng bảo chúng ta hết sức duy trì sự tự nhiên của ngôn ngữ hằng ngày. Cho nên tu từ học chân chính tuyệt đối không dạy chúng ta viết văn khó hiểu, mà dạy chúng ta viết văn dễ hiểu. Mà phàm những ai tự biết văn của mình có bệnh khó hiểu, đều không thể không biết một chút tu từ học.
Nhìn theo tình hình hiện nay, việc muốn viết văn cho dễ hiểu, có vẻ như ai nấy đều có tâm nguyện đó, nhưng văn dễ hiểu vẫn chưa phải là rất nhiều, thế mới thấy nói tuy dễ, để làm được lại không dễ, vậy thì bây giờ đem điểm ý nghĩa này nhắc nhở một cách trọng thị, có lẽ không tính là thừa thãi nhỉ.
Chúng tôi hy vọng sau này mỗi nhà văn đều coi việc cầu cho văn dễ hiểu là một trong những mục tiêu của mình, cũng hy vọng mỗi nhà phê bình đều coi điểm này là một phần tiêu chuẩn đánh giá của mình.
