Tôi cho rằng "giá trị của tác phẩm lãng mạn chủ nghĩa" và "giá trị của chủ nghĩa lãng mạn trong lịch sử văn học" là hai việc khác nhau, nên được bàn luận tách bạch.

Tác phẩm lãng mạn tất nhiên tự có giá trị đánh giá của chúng, suy cho cùng chúng vẫn là những "tác phẩm hay"; chúng ta dĩ nhiên cũng thưởng thức các tác phẩm của phái tự nhiên cũng như tân lãng mạn phái, và bản thân chúng ta có lẽ cũng sáng tác theo phái tự nhiên cùng tân lãng mạn phái, thế nhưng khi nhìn thấy mấy bộ tác phẩm lãng mạn xuất sắc đó, chúng ta vẫn thưởng thức hệt như vậy, điều này cũng giống như những người thưởng thức hội họa phái lập thể, phái biểu hiện đồng thời cũng có thể thưởng thức tác phẩm của những người như Leonardo da Vinci, Peter Paul Rubens vậy. Cũng như người yêu hoa cúc, yêu hoa sen đồng thời cũng có thể yêu hoa lan, hoa mẫu đơn. Một tác phẩm nghệ thuật hoàn mỹ trước sau vẫn là một tác phẩm nghệ thuật hoàn mỹ. Suy rộng ra cho đến các tác phẩm của chủ nghĩa cổ điển, cũng không ngoài quy luật đó. Cho nên nếu chúng ta hỏi về giá trị của tác phẩm lãng mạn phái, chi bằng hãy khẳng định rằng: phàm là tác phẩm lãng mạn phái hay thì đều có giá trị chân thực vĩnh cửu.

Tác phẩm lãng mạn chủ nghĩa chính là những tác phẩm nghệ thuật, từ những tác phẩm nghệ thuật này, chúng ta dĩ nhiên có thể rút ra một số điểm chung để quy kết chúng là đặc điểm của chủ nghĩa lãng mạn, nói cách khác, những điểm chung này được chúng ta đặt cho một danh xưng riêng gọi là "chủ nghĩa lãng mạn"; thế nhưng xét cho cùng, chúng ta không thể từ định nghĩa về chủ nghĩa lãng mạn mà tưởng tượng ra tác phẩm lãng mạn phái đẹp đẽ ra sao, nghĩa là không thể từ định nghĩa mà có được sự thưởng thức. Khi chúng ta hỏi "chủ nghĩa lãng mạn có giá trị gì", thứ xuất hiện trong tâm trí chắc chắn không phải là một danh xưng riêng trống rỗng, mà là những tác phẩm được bao hàm trong danh xưng riêng đó; nếu chúng ta nhất định phải rời xa tác phẩm, chỉ đơn thuần hỏi ý nghĩa hàm chứa trong danh xưng riêng này có giá trị bực nào, thì câu hỏi của chúng ta chắc chắn sẽ trở thành "giá trị của chủ nghĩa lãng mạn trong lịch sử văn học" rồi.

Hai điểm này đã rõ, bấy giờ mới có thể định đoạt vấn đề "Phong trào lãng mạn đối với văn đàn nước ta hiện nay có cần thiết hay không?"; đồng thời cũng có thể quyết định vấn đề "Nước ta hiện nay có cần số lượng lớn các tác phẩm văn học dịch thuộc phái lãng mạn phương Tây hay không?". Những điều Tạ quân① nói, tôi đều đồng ý, chỉ riêng ở điểm này, ý kiến của tôi và anh ấy có phần khác nhau.

Nhạn Băng chú thích [tháng 6 năm 1922]

① Chỉ Tạ Lục Dật.