Nhất

Luôn trong suốt cuộc đời chiến đấu của mình, Lỗ Tấn đã tiêu tốn một lượng thời gian và tâm sức nhiều đến kinh ngạc cho việc dịch thuật và giới thiệu văn học nước ngoài. Trong công tác giới thiệu đầy nặng nhọc ấy, Lỗ Tấn đã thể hiện một tinh thần trách nhiệm cách mạng cao cả, trước sau như một và tính mục đích chính trị rõ ràng.

Hoạt động giới thiệu và dịch thuật văn học nước ngoài của Lỗ Tấn bắt đầu từ thời kỳ ông du học ở Nhật Bản. "Gió mưa như đá tảng vây kín chốn quê xưa", khi ấy triều đình nhà Thanh cùng phái Dương vụ đương quyền sùng ngoại mị tây, bán rẻ chủ quyền quốc gia; lấy danh nghĩa chấn hưng thực nghiệp, du nhập tri thức khoa học kỹ thuật phương Tây, nhưng thực chất lại mở toang cửa sau cho sự xâm lược kinh tế và xâm lược văn hóa của chủ nghĩa đế quốc, đồng thời chuẩn bị một mảnh đất ấm êm cho sự lớn mạnh của giai cấp địa chủ, quan liêu, tư sản mại bản đời đầu ở Trung Quốc. Phái Dương vụ lại tự nhận là kẻ bảo vệ "quốc túy Trung Quốc", giương cao tấm biển "Trung học vi thể, Tây học vi dụng", thi hành chủ nghĩa chuyên chế văn hóa phong kiến dã man; chúng ngoan cố cổ súy tất cả những cặn bã của văn hóa phong kiến Trung Quốc mấy ngàn năm, coi đó là thần thánh không thể xâm phạm, mưu toan nhờ vậy để bịt bưng tư nghĩ của nhân dân, cấm đoán mọi lời nói hành động phản kháng lễ giáo phong kiến và trật tự phong kiến của nhân dân.

Cùng lúc đó, phái cách mạng dân chủ tư sản do Tôn Trung Sơn lãnh đạo chủ trương dùng vũ lực lật đổ triều đình nhà Thanh, thiết lập nước cộng hòa dân chủ "Ngũ tộc cộng hòa"; bọn họ không chỉ tiến hành nhiều cuộc khởi nghĩa vũ trang đối với triều đình nhà Thanh bán nước cầu vinh, mà còn tiến hành cuộc đại tranh luận với phái bảo hoàng chủ trương quân chủ lập hiến. Phái bảo hoàng chủ trương quân chủ lập hiến, nhưng lập hiến là giả, bảo hoàng là thật, họ là phái đầu hàng. Lỗ Tấn về mặt chính trị thuộc về phái cách mạng, nhưng ông chủ yếu tham gia cuộc đấu tranh chống phái Dương vụ và phái bảo hoàng từ phương diện giới thiệu văn hóa phương Tây và văn học phương Tây. Mà tầm quan trọng của lĩnh vực tư tưởng ý thức này lại chính là điều mà phái cách mạng lúc bấy giờ đã bỏ sót.

Nhị

Khoảng năm 1907, Lỗ Tấn đã phát biểu mấy bài luận văn quan trọng, tham gia vào cuộc đại tranh luận của phái cách mạng đối với phái Dương vụ và phái bảo hoàng. Trong đó "Văn hóa thiên chí luận" và "Ma la thi lực thuyết" là những tác phẩm tiêu biểu phản ánh tư tưởng chính trị và tư tưởng văn hóa của ông trong thời kỳ này.

«Văn hóa thiên chí luận» tường thuật vắn tắt các trào lưu tư tưởng hỗn loạn, suy đồi khác nhau kể từ sau phong trào cải cách tôn giáo châu Âu cho đến cái gọi là cuối thế kỷ, mà kết luận là: Điều mà ngày nay coi trọng, "chỉ ở hai việc: Một là phi vật chất, hai là trọng cá nhân." Cái gọi là "phi vật chất" chính là "phản đối việc trọng văn minh vật chất của nó"; cái gọi là "trọng cá nhân" chính là "yêu cầu giải phóng tư tưởng". Lỗ Tấn trong bài viết này đã đau đớn bàn luận về "tác hại của văn minh vật chất phương Tây", tức là sự gia tăng mãnh liệt của đấu tranh giai cấp sau khi chủ nghĩa tư bản bước vào giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, phong trào chủ nghĩa Mác phát triển rộng rãi sâu sắc cùng với sự tranh giành phạm vi thế lực giữa các cường quốc đế quốc chủ nghĩa đã bùng nổ nhiều lần xung đột vũ trang. Do sự hạn chế của thời đại, Lỗ Tấn khi bàn luận về các trào lưu tư tưởng châu Âu nửa cuối thế kỷ XIX lúc bấy giờ, vẫn chưa nhìn thấy nguồn gốc xã hội của những trào lưu tư tưởng hỗn loạn, suy đồi này, cũng không nhắc đến chủ nghĩa Mác dẫn đường cho sự giải phóng của nhân loại, mà chỉ chung chung cho rằng đây là tác hại của việc trọng văn minh vật chất. Lại vì ông yêu cầu mạnh mẽ việc giải phóng tư tưởng (điều này mãi đến phong trào "Ngũ Tứ" mới chính thức được đưa vào chương trình nghị sự dưới khẩu hiệu "Đánh đổ Khổng gia điếm"), cho nên chỉ nhìn thấy mặt "phá hủy thần tượng" của triết học siêu nhân Nietzsche, mà bỏ qua mặt cực kỳ phản động của nó. Nhưng xét về mặt chính yếu của nó, vấn đề mà «Văn hóa thiên chí luận» đặt ra lúc bấy giờ giống như một tiếng sét giữa trời quang, tiếc là tiếng sét ấy đã tự biến mất giữa đồng không hoang vắng. Lỗ Tấn ở phần cuối bài luận văn đã nói: "Cho nên kẻ sống giữa trời đất, lấy việc tranh giành giữa các nước làm trọng, cái gốc ở chỗ lập người, người lập rồi thì mọi việc mới cử; nếu như đạo thuật của nó, ắt phải tôn trọng cá tính và giương cao tinh thần. Giả sử không như thế, thì sự tàn tạ héo mòn chẳng cần đợi đến một đời." Cái gọi là "lập người" này chính là cái gọi là "sự giác ngộ của nhân dân" hiện nay. Kết luận này của Lỗ Tấn được viết từ bảy mươi năm trước, vào lúc bấy giờ là điều hiếm thấy, gần như là tiếng nói có tầm nhìn xa trông rộng duy nhất.

«Ma la thi lực thuyết» giống như Prometheus đánh cắp lửa trời cho nhân loại, đã vận chuyển lương thực tinh thần cách mạng cho giới trí thức Trung Quốc lúc bấy giờ.

«Ma la thi lực thuyết» đã giới thiệu tư tưởng văn nghệ dân chủ của giai cấp tư sản châu Âu thế kỷ XIX, nhiệt liệt ca ngợi một số nhà thơ phản nghịch (nhà thơ Ma la, nhà thơ ác ma) đại diện cho tư tưởng văn nghệ này, những người có "ý chí phản kháng, quy hướng hành động", như Byron, Petőfi, Mickiewicz, vân vân. Lỗ Tấn lúc đó không có khả năng dịch những tác phẩm tràn đầy tinh thần phản nghịch tựa ngọn lửa của những nhà thơ này, mà chỉ có thể giới thiệu nội dung các tác phẩm của họ cũng như khí phách anh hùng không sợ hiểm nguy, xả thân vì nghĩa, dấn thân vào phong trào giải phóng dân tộc (thậm chí giúp đỡ các dân tộc bị áp bức khác) của họ. Điều này vào lúc bấy giờ, đã phát huy tác dụng cổ vũ sĩ khí của phái cách mạng.

Cùng thời kỳ đó, Lỗ Tấn lại dịch và ấn hành «Vực ngoại tiểu thuyết tập». Tập truyện ngắn này tiếp tục chủ ý của «Ma la thi lực thuyết», giới thiệu các tác phẩm phản ánh nỗi đau khổ của nhân dân và phong trào giải phóng dân tộc của các nước như Nga, Bắc Âu, Ba Lan. Đây là lần đầu tiên đưa các tác phẩm phản ánh sự phản nghịch và phản kháng của nhân dân bị áp bức và các dân tộc bị nô dịch giới thiệu đến Trung Quốc. Ý định của nó giống với «Ma la thi lực thuyết».

Tam

«Văn hóa thiên chí luận», «Ma la thi lực thuyết» và «Vực ngoại tiểu thuyết tập» lúc bấy giờ là tiếng kêu trong đồng hoang; mười năm sau đó, thế giới đã xảy ra những biến thay chưa từng có, tiếng đại bác của Cách mạng Tháng Mười Xô Viết đã mang chủ nghĩa Mác - Lênin đến cho Trung Quốc, hơn nữa do mâu thuẫn xã hội bản thân Trung Quốc đang gay gắt, đấu tranh giai cấp đang phát triển, đã bùng nổ phong trào "Ngũ Tứ" làm chấn động xã hội Trung Quốc, và tiếp theo đó tuyên bố sự thành lập của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Lỗ Tấn thuộc về phái tả của phong trào "Ngũ Tứ". Tiếng kêu cách mạng yêu cầu giải phóng tư tưởng con người, quét sạch mọi truyền thống cũ, văn hóa cũ làm mờ mắt bịt tai con người, và yêu cầu nhân dân bị áp bức cùng các dân tộc bị nô dịch đều được giải phóng mà ông đưa ra mười năm trước, vào lúc này không còn là tiếng kêu trong đồng hoang nữa mà đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt liệt của hàng triệu thanh niên trí thức.

Trong thời kỳ này, Lỗ Tấn dịch thuật, giới thiệu văn học tiến bộ thế giới, số lượng cũng nhiều hơn trước rất nhiều. Trọng tâm vẫn xoay quanh việc phản ánh nỗi đau khổ và cuộc đấu tranh của nhân dân bị áp bức và các dân tộc bị nô dịch. Mười năm trước, «Vực ngoại tiểu thuyết tập» ở hai nơi Tokyo và Thượng Hải mỗi nơi chỉ bán được hai mươi cuốn, hiện tại, độc giả của các tác phẩm văn học tiến bộ thế giới mới được dịch với phạm vi mở rộng và số lượng tăng lên, sẽ không phải tính bằng hàng nghìn, hàng vạn, mà phải tính bằng hàng trăm nghìn, ảnh hưởng sâu xa của nó là chưa từng có.

Lỗ Tấn lúc bấy giờ chủ trương văn học nên "vì nhân sinh". Ông cho rằng văn học Nga kể từ thế kỷ XIX "chính là vì nhân sinh, dù cho chủ ý của nó là ở chỗ thăm dò, hoặc giải quyết, hoặc rơi vào thần bí, chìm đắm trong suy đồi, nhưng dòng chính của nó vẫn là một: vì nhân sinh."

Lúc đó ông dịch và giới thiệu Andreyev và Artsybashev chính là hai nhà văn "chìm đắm trong thần bí, rơi vào suy đồi". Lỗ Tấn đứng trên lập trường dân chủ cách mạng, phê phán tư tưởng bi quan yếm thế mà những tác phẩm này thể hiện, chỉ ra điểm đáng chú ý của những tác phẩm này chỉ là ở mức độ nào đó vạch trần hiện thực đen tối của xã hội Nga hoàng, hơn nữa trong đó "rất nhiều chuyện lại rất giống với Trung Quốc". Cho nên, dịch những tác phẩm này, cũng có ý định từ đó suy ra đây, vạch trần sự bức hại của kẻ thống trị phản động Trung Quốc (quân phiệt Bắc Dương) lúc bấy giờ cùng văn nhân ăn bám của chúng đối với những người cải cách. Lỗ Tấn khi ấy cho rằng nhiệm vụ hàng đầu là thức tỉnh nhân dân, khiến họ biết căn bệnh nằm ở đâu, còn như dùng phương thuốc nào, nên do nhân dân tự lựa chọn.

Lúc đó trong bản dịch của Lỗ Tấn còn có không ít truyện cổ tích, trong đó có một tập truyện cổ tích và một kịch bản truyện cổ tích của nhà thơ mù người Nga Eroshenko. Eroshenko không phải là nhà thơ nổi tiếng lừng lẫy trên thế giới, mãi đến năm 1921 sau khi ông bị chính phủ Nhật Bản trục xuất khỏi Nhật Bản, Lỗ Tấn mới "chú ý đến nhà thơ lang thang bị mù này". Khi Eroshenko bị chính phủ Nhật Bản lưu đày, còn gặp phải sự "lăng mục và đánh đập". Lỗ Tấn nói, "giống như tất cả những người bị đánh thường để lại đồ vật hoặc máu tươi, Eroshenko cũng để lại đồ vật, đó chính là tập truyện cổ tích của ông." (««Chiếc lồng hẹp» dịch hậu phụ ký») Lỗ Tấn cho rằng truyện cổ tích của Eroshenko "chỉ là mộng ảo, thuần khiết, mà có tấm lòng lớn." (««Bên bờ ao» dịch hậu phụ ký») Chính vì truyện cổ tích của Eroshenko thể hiện sự đồng cảm đối với những người bị áp bức, nên Lỗ Tấn mới nhiệt tình dịch thuật, giới thiệu cho độc giả Trung Quốc.

Lỗ Tấn lúc này còn dịch tác phẩm «Ra khỏi tháp ngà» của nhà phê bình Nhật Bản Kuriyagawa Hakuson, «Tư tưởng, sơn thủy, nhân vật» của Tsurumi Yusuke. Lỗ Tấn không hoàn toàn đồng tình với luận điểm của hai người này, mà chỉ cho rằng có thể dùng làm "tấm gương tham khảo" cho Trung Quốc, bởi vì sự mâu thuẫn, hủ hóa và vô tích sự của giới tư tưởng Nhật Bản được vạch trần trong những cuốn sách này, "phần lớn trúng vào những căn bệnh thâm căn cố đế đang ẩn giấu mà tất cả chúng ta hiện nay đang mắc phải."

Lỗ Tấn còn từng dịch tác phẩm lý luận văn nghệ «Biểu tượng đau khổ» của Kuriyagawa Hakuson. Kuriyagawa Hakuson căn cứ vào "phân tâm học" của Freud và triết học sự sống của Bergson, cho rằng "sức sống chịu sự áp bức mà sinh ra nỗi buồn bực đau khổ chính là gốc rễ của văn nghệ". Khi Lỗ Tấn dịch, vẫn chưa nhìn thấu tính hoang đường của lý luận duy tâm này.

Tư tưởng của Lỗ Tấn trong thời kỳ này đang ở trong thời kỳ giao thay cũ mới. Sau phong trào "Ngũ Tứ", phong trào cách mạng công nông dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc phát triển mạnh mẽ, đấu tranh chống đế quốc chống phong kiến ngày càng dâng cao, dẫn đến thắng lợi vĩ đại thời kỳ đầu chiến tranh Bắc phạt, tuy nhiên ngay lúc này, trí thức tư sản vốn là cánh hữu của phong trào "Ngũ Tứ" đã quay sang phản động. Điều này khiến tư tưởng Lỗ Tấn sinh ra những đợt sóng mâu thuẫn, ông cảm thấy vũ khí tư tưởng cũ như thuyết tiến hóa mà mình vốn nắm giữ ngày càng tỏ ra không thích ứng được với yêu cầu đấu tranh mới, mà lực lượng giai cấp mới thì lại chưa nhận thức đầy đủ. Tâm trạng mâu thuẫn bơ vơ tìm kiếm này phản ánh trong công tác dịch thuật thời kỳ này, giống như những gì đã nói vắn tắt ở trên, những thành phần tiêu cực trong các tác phẩm mà ông dịch và giới thiệu hoặc là chưa được tiến hành phê phán, hoặc là tuy đã phê phán nhưng chưa đủ mạnh mẽ.

Tứ

Năm 1926, ở Quảng Châu, đám phản động Quốc dân Đảng đại diện cho giai cấp đại địa chủ mại bản đầu hàng chủ nghĩa đế quốc như thế nào để bán rẻ cách mạng, mà tàn sát đẫm máu các đảng viên cộng sản tay không tấc sắt năm xưa, Lỗ Tấn đều tận mắt chứng kiến, vô cùng phẫn nại. Lúc bấy giờ, cũng là thanh niên mà hoặc là đầu quân cho đám phản động Quốc dân Đảng, bán bạn cầu vinh; hoặc là lẫm liệt hy sinh, thà chết không khuất phục, Lỗ Tấn cũng tận mắt chứng kiến, vô cùng phẫn nại. Những bài học bằng máu này, cuối cùng đã đập nát tư tưởng thuyết tiến hóa mà bao năm qua ông dựa vào để quan sát, phân tích sự vật, chuyển sang tìm kiếm chân lý phổ quát giải quyết vận mệnh nhân loại, ông bắt đầu đọc, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin.

Vốn dĩ mục tiêu chiến đấu chống đế quốc chống phong kiến của Lỗ Tấn, hoàn toàn nhất trí với cương lĩnh chiến đấu dân chủ mới của Đảng Cộng sản Trung Quốc; tinh thần đấu tranh anh dũng không sợ hãi của ông, phản ánh nguyện vọng mãnh liệt đòi cách mạng, đòi giải phóng của quảng đại nhân dân. Lực lượng chủ đạo này trong tư tưởng Lỗ Tấn, đã quyết định tư tưởng thuyết tiến hóa và thành phần duy tâm trong tư tưởng ông tất yếu sẽ cùng với sự phát triển của cách mạng Trung Quốc mà bị khắc phục. Quả nhiên, sau năm 1926, trong vòng mấy năm ngắn ngủi, Lỗ Tấn thông qua việc học tập chăm chỉ và thực tiễn đấu tranh anh dũng, cuối cùng đã hoàn thành bước nhảy vọt từ nhà dân chủ cách mạng sang người cộng sản.

Do nhận thức được cách mạng Trung Quốc không thể rời khỏi sự lãnh đạo của giai cấp vô sản Trung Quốc, sự trung thành của Lỗ Tấn đối với đội tiên phong cách mạng giai cấp vô sản Trung Quốc - Đảng Cộng sản Trung Quốc là trước sau như một, kiên định. Mà trong quá trình ông thông suốt và nắm vững vũ khí tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin ấy, ông lại nhạy bén cảm nhận được đấu tranh đường lối trong nội bộ Đảng Cộng sản sẽ quyết định tương lai của Đảng Cộng sản, cũng chính là tương lai của cách mạng Trung Quốc. Dù ông là người Bolshevik ngoài Đảng, nhưng ông đã có thể phân biệt rõ phương hướng đối với đấu tranh đường lối trong Đảng, mà tự giác kiên quyết ủng hộ bên đúng đắn, điều này biểu hiện ở sự trung thành và yêu mến vô hạn của ông đối với Chủ tịch Mao - người lãnh đạo đường lối đúng đắn.

Cuộc tranh luận gay gắt về văn học cách mạng trong nội bộ đội ngũ văn nghệ cách mạng năm 1928, đã đặt ra hàng loạt vấn đề lý luận, đang cần cấp bách dựa trên lập trường, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, đưa ra kết luận khoa học, nhằm làm sáng tỏ sự hỗn loạn về tư tưởng. Tháng 8 năm đó, Lỗ Tấn từng nói trong thư trả lời một độc giả rằng: "Hy vọng có người thực việc thực, dám dịch mấy cuốn sách về quan niệm duy vật lịch sử đã có định luận trên thế giới — ít nhất, là một cuốn đơn giản dễ hiểu, hai cuốn tinh vi — lại thêm một hai cuốn tác phẩm phản đối. Thế thì, tranh luận lên, có thể bớt nói đi rất nhiều lời." («Tam nhàn tập» - «Tính giai cấp của văn học») Ở đây, Lỗ Tấn đề xuất "lại thêm một hai cuốn tác phẩm phản đối", ý là, nếu muốn có sự hiểu biết thực sự đối với quan niệm duy vật lịch sử, hóa thành máu thịt tư tưởng của chính mình, thì ngoài việc nghiên cứu giáo trình chính diện ra, còn phải đọc giáo trình phản diện. Mà vào lúc đó, một số nhà phê bình tự xưng là quan niệm duy vật lịch sử thực ra ngay cả giáo trình chính diện cũng chưa từng xem bản gốc, chỉ từ tay một số kẻ buôn bán văn chương lấy gián tiếp mấy công thức. Cho nên, Lỗ Tấn yêu cầu có "người thực việc thực" nghiêm túc làm công việc vận chuyển lương thực tinh thần. Công việc này, Lỗ Tấn chẳng bao lâu sau đã tự mình ra tay làm.

Ông đã dịch «Mỹ thuật luận» của Plekhanov, «Mỹ thuật luận», «Văn nghệ và phê bình» của Lunacharsky cũng như cuốn «Chính sách văn nghệ» do người Nhật biên dịch (đây là biên dịch từ các tài liệu ghi chép hội nghị thảo luận về chính sách văn nghệ của Đảng do Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Nga triệu tập ngày 9 tháng 5 năm 1924). Mấy cuốn sách này, có thể nói là đã đưa các tác phẩm lý luận văn nghệ chủ nghĩa Mác và các cuộc tranh luận, kết luận của giới văn nghệ Nga sau Cách mạng Tháng Mười lần đầu tiên giới thiệu đến Trung Quốc. Mặc dù trong đó không phải hoàn toàn đều là chủ nghĩa Mác, nhưng điều này không nghi ngờ gì nữa đã giúp giải quyết các cuộc tranh luận trong nội bộ đội ngũ văn nghệ cách mạng nước ta lúc bấy giờ, đồng thời thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của văn nghệ cách mạng.

Lỗ Tấn lại nhiệt tình dịch thuật, giới thiệu các tác phẩm phản ánh chiến tranh cách mạng trong nước Xô Viết. Ông tự mình dịch tiểu thuyết dài «Tiêu diệt» của Fadeyev, và vì sự xuất bản cuốn «Dòng sắt thép» của Serafimovich (bản dịch của Tào Tĩnh Hoa), đã tốn biết bao tâm huyết. Ông ca ngợi hai cuốn tiểu thuyết này viết về "những nhân vật bằng sắt và cuộc chiến đấu bằng máu". Trong cuộc đấu tranh cách mạng của Trung Quốc lúc bấy giờ cũng tràn ngập "những nhân vật bằng sắt và cuộc chiến đấu bằng máu". Cho nên việc dịch hai cuốn tiểu thuyết này, không những cổ vũ sĩ khí của quần chúng cách mạng đang chiến đấu đẫm máu dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản lúc bấy giờ, mà còn khiến quảng đại độc giả liên hệ từ sách vở đến hiện thực đất nước mình, kiên định niềm tin vào cách mạng.

Ngoài ra, Lỗ Tấn còn dịch các tác phẩm của Gorky và các tác phẩm hiện thực chủ nghĩa phê bình thời kỳ Nga hoàng, như truyện ngắn của Chekhov và tiểu thuyết dài «Những linh hồn chết» của Gogol, vân vân. Đồng thời ông cũng giống như trước đây, nhiệt tình giới thiệu, dịch thuật các tác phẩm văn học về cuộc đấu tranh gian khổ quyết liệt của nhân dân và các dân tộc bị áp bức. Lỗ Tấn giới thiệu những tác phẩm phản ánh nhân dân và các dân tộc bị áp bức anh dũng đòi giải phóng đó, không chỉ xuất phát từ lòng đồng cảm, mà là vì chúng "gần gũi hơn với thế giới của chúng ta". "Hoàn cảnh" của Trung Quốc và họ khá tương đồng, không những đều chịu sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc, lún sâu thành nửa phong kiến nửa thuộc địa, mà còn đều có lịch sử kháng cự kiên cường lâu dài, đọc những tác phẩm này, dễ dàng "tâm ý tương thông", ủng hộ lẫn nhau, cổ vũ lẫn nhau. Điều này đã nâng công tác dịch thuật, giới thiệu các tác phẩm đấu tranh giải phóng của nhân dân, dân tộc bị áp bức lên tầm cao chiến lược cách mạng toàn cầu. Ở đây, công tác dịch thuật, giới thiệu của Lỗ Tấn, đã kết hợp chặt chẽ với nhu cầu cách mạng Trung Quốc trong các thời kỳ.

Lỗ Tấn không xem phương pháp dịch thuật là vấn đề kỹ thuật đơn thuần, mà nâng lên thành vấn đề nguyên tắc của đấu tranh chính trị để xử lý.

Lỗ Tấn cho rằng dịch thuật bắt buộc phải trung thực với nguyên tác, hơn nữa chủ trương trong trường hợp "tín" và "đạt" không thể vẹn toàn, thì "thà tín chứ không đạt". Bọn văn nhân triều đình Lương Thực Thu lúc bấy giờ vu khống bản dịch của Lỗ Tấn là "dịch chết", "dịch cứng", tâm địa hiểm ác đằng sau đó nhằm bóp méo, tàn sát sự lan truyền của lý luận văn nghệ chủ nghĩa Mác và các tác phẩm văn học cách mạng. Lỗ Tấn đối với việc này đã giáng cho những đòn chí mạng, chỉ ra đây không phải là vấn đề phương pháp dịch thuật, mà là vấn đề giai cấp nào chiếm lĩnh trận địa dịch thuật, tức là vấn đề kênh vận chuyển lương thực tinh thần nằm trong tay ai. Ông nói: Chúng mưu toan khiến quần chúng nhân dân dưới chính sách ngu dân của phát xít, "từ điếc thành câm", mặc cho chúng xâu xé, "không làm đến mức mọi người chỉ xem phim khiêu dâm do con nhà giàu và lưu manh bán, thì không chịu thôi". Lỗ Tấn chính là xem công tác dịch thuật như là thủ đoạn quan trọng để đập tan chính sách ngu dân của đám phản động, kích thích tâm trạng cách mạng của nhân dân.

Lỗ Tấn gọi phương pháp dịch thuật trung thực với nguyên tác là "dịch trực tiếp", đám Lương Thực Thu lại vu khống là "dịch chết", "dịch cứng". Ở đây thực chất chính là phản ánh đấu tranh giai cấp trên phương pháp dịch thuật. Bọn văn nhân phản động lúc bấy giờ tự khoe là tác phẩm dịch "đạt" và "nhã" thực ra là bóp méo nguyên tác, khiến nó mặt mũi hoàn toàn thay đổi, nhằm đạt được mục đích tội ác "nói phương thuốc thật, bán thuốc giả" của chúng. Lỗ Tấn để vạch trần thủ đoạn đê hèn của chúng, không những đưa ra chủ trương đúng đắn "dịch trực tiếp", mà còn đưa ra chủ trương bắt buộc phải có "dịch lại" vốn tuyệt đối cần thiết lúc bấy giờ. Vào lúc bấy giờ, khi các nhà xuất bản và văn nhân tư sản đều coi tác phẩm dịch là hàng hóa, các tác phẩm dịch kém chất lượng tràn lan thị trường, tính tất yếu của việc dịch lại cũng được nâng lên tầm cao của đấu tranh giai cấp, chứ không chỉ là vấn đề trung thành với văn bản gốc nữa.

Lỗ Tấn lúc bấy giờ cũng hết sức ủng hộ dịch gián tiếp (dịch lại), đây cũng là xuất phát từ tình hình thực tế lúc bấy giờ, chỉ có dịch gián tiếp mới có thể nhanh chóng truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin cùng lý luận văn nghệ của nó, mới có thể khiến độc giả Trung Quốc nhìn thấy các tác phẩm văn học giai cấp vô sản của nhân dân bị áp bức, các dân tộc bị nô dịch cũng như Liên Xô sau Cách mạng Tháng Mười.

Sự thuật lại trên đây, vô cùng thô sơ, vắn tắt, cũng không tránh khỏi sai sót, nhưng đại thể có thể nhìn thấy: Trong mười năm cuối cùng của cuộc đời chiến đấu của Lỗ Tấn, tinh thần trách nhiệm cách mạng cao cả và tính mục đích chính trị rõ ràng xuyên suốt trong công tác thời kỳ đầu của ông, đã từng bước được tăng cường và phát triển.

Đây là điều đầu tiên chúng ta phải học tập ở Lỗ Tấn trong công tác văn học nước ngoài.

Lỗ Tấn đối với di sản văn học cổ kim trung ngoại, chưa từng áp dụng thái độ phiến diện cực đoan. Ông nhìn nhận chúng một cách biện chứng; ông chủ trương hấp thụ tinh hoa của chúng, hóa thành máu thịt của chính mình, chủ trương tham khảo, cổ vi kim dụng, tây vi trung dụng. Ông phản đối phóng đại một điểm để khái quát toàn diện, cũng phản đối vì có vết nhơ nhỏ mà vùi dập phần có ích cơ bản của nó. Ông kịch liệt đả kích cái gọi là "quốc túy" ôm giữ cái cũ không chịu thay đổi, bịt bưng tai mắt ấy, nhưng ông cũng hết sức chủ trương tinh hoa văn hóa phong kiến năm nghìn năm của Trung Quốc phải được kế thừa và phát triển, mà khiến cổ vi kim dụng. Ông mãnh liệt đả kích luận điệu sai lầm gọi là "Tây hóa toàn diện" lúc bấy giờ, và phỉ báng đó là tư tưởng nô lệ phương Tây. Nhưng ông đối với phần tốt đẹp của văn hóa, văn học phương Tây, thì nhiệt tình dịch thuật và giới thiệu. Ông nỗ lực giới thiệu văn học hiện thực chủ nghĩa phê bình thế kỷ XIX của châu Âu và văn học phản ánh nhân dân, dân tộc bị áp bức, nhưng ông cũng coi trọng văn học cổ điển châu Âu (chỉ văn học Hy Lạp, La Mã cổ đại và văn học thời kỳ tư sản châu Âu vươn lên), cho rằng có thể tham khảo, nên hấp thụ máu thịt của chúng để tẩm bổ cho chúng ta mà lấy phần lông da. Ông chủ trương đa dạng hóa đề tài và phong cách văn học, ông phản đối "một người nói" trong phê bình văn học, phản đối chủ nghĩa tông phái. Cho rằng như thế mới không giậm chân tại chỗ, mới có thể tạo ra cục diện mới tràn đầy sức sống, điều này ngầm ăn khớp với phương châm "Trăm hoa đua nở, trăm nhà tranh tiếng", "Ôn cũ tri tân" của lãnh tụ vĩ đại Chủ tịch Mao. Chúng ta học tập Lỗ Tấn trong công tác giới thiệu văn học thế giới, tôi cho rằng nên học tập những điều này.

Đương nhiên, trước tiên phải học tập và thực sự thông suốt chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Mao Trạch Đông, thì việc chúng ta học tập Lỗ Tấn mới không phải là bề ngoài, công tác giới thiệu văn học thế giới của chúng ta mới không rơi vào chủ nghĩa hình thức.

Ngũ

Tập đoàn phản đảng "Bè lũ bốn tên" lợi dụng quyền lực chúng cướp được, bá chiếm trận địa văn nghệ, điên cuồng bóp méo tư tưởng văn nghệ sáng chói của Chủ tịch Mao. Đối với việc giới thiệu văn học nước ngoài, chúng thi hành một con đường hình "cực tả" thực hữu. Tên phản ít Giang Thanh công khai ca tụng tác phẩm hạng xoàng được giai cấp tư sản đại lực tuyên truyền như «Cuốn theo chiều gió», mà đối với các tác phẩm văn học hiện thực chủ nghĩa phê bình châu Âu thế kỷ XIX vẫn còn ý nghĩa tiến hóa lại ra sức vu khống, bóp méo; đối với các tác phẩm của Gorky cũng như các tác phẩm thể hiện tinh thần chiến đấu của giai cấp vô sản và chủ nghĩa anh hùng cách mạng sau Cách mạng Tháng Mười Xô Viết, không phân biệt trắng đen, một gậy đập chết cho vào lãnh cung. Chúng giương cao ngọn cờ ủng hộ Lỗ Tấn, nhưng thực chất lại làm những hành vi hiểm ác bóp méo Lỗ Tấn, công kích Lỗ Tấn. Chúng mưu toan phục hồi chủ nghĩa phong kiến, chủ nghĩa tư bản, sao chép lại chủ nghĩa chuyên chế văn hóa mà đám phản động Quốc dân Đảng bị Lỗ Tấn phỉ nhổ năm xưa mưu toan khiến đại chúng nhân dân "từ điếc thành câm".

Lãnh tụ anh minh Chủ tịch Hoa một cước đập tan "Bè lũ bốn tên". Vườn hoa văn nghệ bắt đầu xuất hiện cảnh tượng trăm hoa đua nở, phơi phới xuân sắc. Tuy nhiên độc hại của "Bè lũ bốn tên" vẫn còn cần tiếp tục quét sạch, trong công tác giới thiệu văn học thế giới cũng vậy. Để làm tốt công tác giới thiệu văn học thế giới, thì bắt buộc phải tiếp tục học tập nghiêm túc và lĩnh hội hoàn chỉnh chính xác chủ nghĩa Mác - Lênin tư tưởng Mao Trạch Đông. «Bài phát biểu tại hội nghị tọa đàm văn nghệ Diên An» của Chủ tịch Mao là sự tổng kết và phát triển lý luận văn nghệ chủ nghĩa Mác - Lênin. Nắm vững vũ khí tư tưởng mạnh mẽ này, mới có thể khiến công tác giới thiệu văn học thế giới, thực sự làm tròn nhiệm vụ vận chuyển lương thực tinh thần cho sự nghiệp vĩ đại cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng xã hội chủ nghĩa của nước ta. Về điểm này, công tác giới thiệu văn học thế giới có mối quan hệ không thể tách rời với công tác quét sạch độc hại còn sót lại của "Bè lũ bốn tên". Nhiệm vụ vô cùng nặng nề, tương lai vô cùng tươi sáng. Tư tưởng văn nghệ sáng chói của Chủ tịch Mao đang dẫn dắt những người làm công tác giới thiệu văn học thế giới tiến lên!

Viết xong ngày 3 tháng 7 năm 1977