Năm ngoái từng có một bộ phim điện ảnh Trung Quốc "được khen ngợi ngút trời", tên thì tôi nhớ không rõ, ① cũng chưa từng đến rạp xem, chỉ liên tiếp nhìn thấy quảng cáo và "phim" trên báo chí, đến nay vẫn còn nhớ một câu danh ngôn, gọi là "bộ ba khúc ca thất học, thất nghiệp, thất tình của thanh niên".
① Chỉ phim "Thập Tự Nhai Đầu".
Tôi tin rằng bộ phim này chắc chắn là hay. Bởi vì chỉ cần lật xem các "tin tức xã hội" trên báo chí, là sẽ biết "ba cái sự mất" này là hiện tượng phổ biến, lại còn nghiêm trọng đến mức ngày nào cũng có bi thế xảy ra. Thế nhưng tôi lại dám đoán mò rằng bộ phim này dù có đem hết khả năng ra cũng chỉ làm được đến mức "vạch trần", còn hai chữ "xây dựng" thì chưa thể bàn tới; bởi vì cũng chỉ cần lật xem báo chí, là sẽ biết xã hội hay quốc gia của chúng ta vẫn chưa làm công tác cứu tế nào đối với "ba cái sự mất" này, những người biên tập và đạo diễn của bộ phim nếu muốn trung thành với hiện thực thì đành tạm thời chịu đựng một lời quở trách: Chỉ có vạch trần.
Nhưng giới xuất bản vốn cùng thuộc sự nghiệp văn hóa lại nắm lấy vấn đề mà người em út là giới điện ảnh đã nêu ra, để mưu cầu cứu tế. Đương nhiên không thể cùng lúc làm ba việc. "Thất nghiệp" là vấn đề xã hội cực lớn, trên thế giới ngoài Liên Xô ra thì không có cách nào, huống chi là giới xuất bản Thượng Hải? Còn "thất tình" ư? Vấn đề còn phức tạp hơn nữa, trong đó có nguyên nhân từ xã hội, cũng có nguyên nhân từ cá nhân, mà sở dĩ nó trở thành vấn đề phổ biến và nghiêm trọng ở Trung Quốc, chủ yếu vẫn là nguyên nhân xã hội, giới xuất bản nhỏ bé đương nhiên đành lực bất tòng tâm với nó. Sót lại thì chỉ còn "cứu tế" thất học. Giới xuất bản có cách!
Cách này chính là mở rộng cửa tiện lợi cho thanh niên thất học, những bộ tùng thư tự tu tự học, định kỳ san, sách mỏng cuồn cuộn kéo tới, trở thành cảnh tượng hoành tráng của sự nghiệp xuất bản Thượng Hải từ nửa cuối năm ngoái cho đến nay.
Mở một cửa tiện lợi cho thanh niên thất học, ai bảo không phải là công đức; mặc dù các nhà xuất bản ấn hành sách tự tu tự học cũng đồng thời sản xuất ra một lượng lớn "văn hóa khiêu dâm" (việc này, có phải là để muốn an ủi sự thất tình của thanh niên hay không?), hơn nữa sách tự tu tự học đua nhau xuất hiện, bổn ý cũng nằm ở chỗ lời ít bán nhiều, nhưng họ dám đầu cơ vào vấn đề thất học, cũng đủ thấy là có thể làm việc thiện. Cho dù trong đại bộ phận sách tự tu tự học há lại chẳng thiếu những sản phẩm thô ráp làm lỡ dở người khác, tức là may mắn tránh được sai lầm thì không tránh khỏi bị các học giả uyên bác cười chê là "bản thân chưa độ được mà đã độ người trước", thế nhưng trong thời buổi nạn đói tri thức hiện nay này, tinh thần "biết đến đâu truyền đến đấy" của "tiểu tiên sinh" được áp dụng vào giới xuất bản, suy cho cùng vẫn là một chuyện tốt, cho dù là dạy người ta câu "nhân chi sơ", bản thân cũng vừa mới đọc đến câu "tính bản thiện", chỉ cần "nhân chi sơ" là điều nên dạy, thì ai có thể nói công việc của anh ta là có hại mà không có lợi?
Đám đông thanh niên Trung Quốc cảm thấy nạn đói tri thức, không phải bắt đầu từ ngày hôm nay. Thời mạt năm nhà Thanh, quanh năm Tân Sửu, là lần thứ nhất; quanh năm "Ngũ Tứ", là lần thứ hai; quanh năm 1930 là lần thứ ba; lần cuối cùng này tùy theo sự chuyển dời của tình thế khách quan mà ngày càng sâu sắc và phổ biến, đến năm ngoái liền trở thành mục tiêu cạnh tranh kinh doanh của các nhà xuất bản.
Ba lần nạn đói tri thức này, chủ thể của nó và đối tượng mà nó yêu cầu, vốn không giống nhau. Ở lần thứ nhất, kẻ cảm thấy đói kém, chỉ là một bộ phận tri thức thiểu số mà đặc biệt là con cháu thế gia lại càng nhiều. Đối tượng họ yêu cầu là chế độ chính trị pháp luật và âm quang hóa điện của Tây Âu. Phạm vi của lần thứ hai có thể nói là đã được mở rộng rồi; chủ thể là đại đa số học sinh thanh niên và trí thức thanh niên, những gì được yêu cầu là triết học, văn học, nghệ thuật thậm chí là tư tưởng chính trị và vấn đề xã hội của Tây Âu. Lần cuối cùng gần đây nhất này ngoài học sinh thanh niên ra lại còn cộng thêm một đám đông lớn thanh niên thất học — nhân viên cửa hàng và tiểu chức viên thậm chí cả giáo viên tiểu học và một phần công nhân thanh niên, yêu cầu của họ càng thiết thực và cụ thể hơn, hơn nữa lại có sự lựa chọn; họ yêu cầu thứ triết học, văn học, nghệ thuật có thể dẫn dắt họ đến tự do giải phóng và có thể cổ vũ cảm xúc yêu cầu tự do giải phóng của họ, họ yêu cầu những tư tưởng chính trị, vấn đề chính trị quốc tế và vấn đề xã hội có thể khiến họ nhận thức được địa vị và sứ mệnh của dân tộc mình. Sự rộng lớn của chủ thể đã như thế, mà điều họ yêu cầu lại vừa thiết thực vừa cụ thể như vậy, trách nhiệm của các "tiểu tiên sinh" quả thực không hề nhẹ.
Đối với những loại sách tự tu tự học hiện nay, tôi cảm thấy có một nhược điểm, đó là những cuốn sách kể về tình hình quốc tế và khoa học xã hội sơ bộ, vấn đề xã hội, kiến thức văn nghệ thì nhiều hơn những tác phẩm thiết lập nền tảng tư tưởng. Không phải là nói cái trước không quan trọng, thế nhưng cái sau mới là chiếc chìa khóa cho mọi vấn đề của cuộc đời, là kim chỉ nam cho hành động. Các chí sĩ ba mươi năm trước, yêu cầu tri thức về chế độ chính trị pháp luật và âm quang hóa điện của Tây Âu, nhưng cái gọi là "tân học" này sau đó lại biến thành viên gạch gõ cửa để thăng quan phát tài; các chí sĩ mười lăm mười sáu năm trước bàn về "tân văn hóa" — chủ nghĩa Ibsen, triết học thực nghiệm, Russell..., thế nhưng "tân văn hóa" cũng trở thành chiếc ghế đệm để leo trèo lợi lộc; thậm chí chủ nghĩa Mác, văn học proletariat, cũng sẽ bị những nhà mạo hiểm thông minh dùng làm tư bản đầu cơ. Những bài học này, khiến chúng ta biết rằng tri thức tuy quan trọng, nhưng điều càng không thể thiếu, chính là nền tảng tư tưởng làm kim chỉ nam cho hành động.
Ngày 3 tháng 6.
