Việc dựng lên một bộ khung sơ lược nhất cho tiểu sử của một nhà văn mà tác phẩm đã quen thuộc khắp chiều dài và chiều rộng đất Trung Hoa suốt phần lớn hai thế kỷ qua – tựa như những câu chuyện trong “Nghìn lẻ một đêm” đối với tất cả các cộng đồng nói tiếng Anh – là tất cả những gì có thể làm được từ những tư liệu vô cùng ít ỏi còn sót lại để đánh dấu cuộc đời ông. Tác giả của tập “Liêu trai” là người ở Chiêu Viễn (thực ra là Tư Châu), thuộc tỉnh Sơn Đông. Họ của ông là Bồ; tên riêng là Tùng Linh; còn biểu tự hoặc hiệu văn chương mà theo tục lệ Trung Hoa, bạn bè thường gọi ông là Liễu Tiên, hay “Vị Tiên cuối cùng”. Một tên gọi vui khác, có lẽ do một người ái mộ nhiệt thành nào đó đặt cho ông, là Liễu Tuyền, tức “Suối Liễu”; nhưng giờ đây người ta quen gọi ông đơn giản là Bồ Tùng Linh. Chúng ta không rõ năm sinh năm mất của ông; tuy nhiên, nhờ vào một ghi chép ít ỏi trong sử sách huyện Tư Châu, người ta có thể phỏng đoán khá chính xác về thời điểm xảy ra sự kiện đầu tiên. Bởi vì sử sách chép rằng Bồ Tùng Linh đã đỗ tú tài (học vị thấp nhất) trước khi bước sang tuổi hai mươi; và vào năm 1651, ông đã là một học vị sinh đồ mười năm thâm niên, trong khoảng thời gian đó ông đã không thể đỗ cử nhân. Chính vì sự thất bại này – mà theo như sử sách trên cho biết là do ông đã xao lãng con đường học vấn khoa cử lối mòn – nên chúng ta mới có được tác phẩm vĩ đại của ông; dĩ nhiên đây không phải là tác phẩm duy nhất của ông, dẫu nó là tác phẩm xuất sắc nhất mà như Khổng Tự đã nói về bộ “Xuân Thu” của chính mình, người đời sẽ nhờ đó mà biết đến ông. Tất cả những gì khác mà chúng ta ghi nhận được về Bồ Tùng Linh, ngoài việc ông sống gần gũi với nhiều học giả lỗi lạc thời bấy giờ, đều được chắp nhặt từ chính những lời ông viết khi vào năm 1679, ông đặt bút gác kiếm sau khi hoàn thành một công trình mà chẳng bao lâu sau đã đưa ông lên hàng ngũ bậc nhất trong giới văn uyên Trung Hoa. Về bản ghi chép đó, tôi xin đính kèm ở đây bản dịch sát nghĩa, đi kèm với những chú thích thực sự cần thiết để những ai không nghiên cứu về Trung Hoa cũng có thể hiểu được.

BỒ TÙNG LINH TỰ THUẬT.

“‘Mặc áo hoa wisteria, thắt lưng dây thường xuân;’[2] Tam Lư[3] đã ca ngợi như thế trong khúc Tiêu Sầu.[4] Về những loài quỷ đầu trâu và thần đầu rắn,[5] kẻ móng dài[6] ấy chưa từng mỏi mệt khi kể chuyện. Mỗi người tự diễn giải theo cách riêng âm nhạc của trời;[7] còn việc đó có phải là tạp âm hay không thì tùy thuộc vào căn duyên từ trước.[8] Còn ta, với ánh sáng đom đóm mùa thu nghèo nàn của mình, sao có thể sánh được với yêu ma quỷ của thời đại.[9] Ta chỉ là hạt bụi trong tia nắng, một trò cười đích thực cho lũ quỷ.[10] Bởi tài năng của ta không phải là tài năng của Ngu Phác,[11] kẻ dò dẫm thanh tao những trang sử thần linh; ta đúng hơn là được soi rọi bởi tinh thần của Tô Tông Pha,[12] người rất thích nghe người ta kể chuyện thần kỳ. Ta nhờ người ta viết lại những gì họ kể, rồi sau đó nhào nặn lại thành một câu chuyện; và cứ thế, theo thời gian, bạn bè từ khắp bốn phương đã cung cấp cho ta vô số tư liệu, để rồi nhờ thói quen thu lượm, chúng đã chồng chất thành một đống lớn.[13]

“Con người ta, xin thưa rằng, không nằm ngoài vòng cương tỏa của luật lệ cố định, thế nhưng giữa họ lại xuất hiện nhiều hiện tượng kỳ lạ hơn cả ở xứ sở của những kẻ cạo đầu;[14] cổ kim bày ra trước mắt chúng ta, và có biết bao nhiêu câu chuyện kỳ lạ hơn cả xứ sở Đầu Bay.[15] ‘Những đợt bùng nổ không kìm nén, và sự thong thả xa hoa,’[16]—đó luôn là âm hưởng đầy nhiệt huyết của ông ấy. ‘Mãi mãi đắm chìm trong tư tưởng phóng khoáng,’[17]—ông đã cất lời như thế một cách công khai không chút kiềm chế. Nếu những con người như thế mở cuốn sách của ta ra, ta chắc chắn sẽ trở thành một trò cười cho họ mất. Ở ngã ba đường[18] người ta không chịu lắng nghe ta, thế mà ta lại có chút hiểu biết về ba cõi sinh tồn[19] được nhắc đến bên dưới vách đá;[20] những lời ta thốt ra cũng không nên vì người thốt ra chúng mà bị gạt bỏ.[21] Khi chiếc cung[22] được treo trước cửa nhà cha ta, ông đã mơ thấy một vị tăng lữ Phật giáo trông có vẻ ốm yếu, y phục che nửa thân, bước vào phòng. Trên ngực ông ta có một miếng vá tròn trông giống như đồng tiền xu;[23] và cha ta, khi tỉnh dậy sau giấc ngủ, phát hiện ra rằng ta vừa mới chào đời cũng có một vết bớt đen tương tự trên cơ thể. Khi còn là một đứa trẻ, ta gầy gò và ốm yếu liên miên, không thể đứng vững trong cuộc chiến sinh tồn. Nhà ta lạnh lẽo và tiêu điều như một ngôi chùa; và ta dùng ngòi bút để kiếm sống ở đó,[24] nghèo túng như một nhà sư với chiếc bình bát.[25] Hết lần này đến lần khác ta đưa tay ôm lấy đầu[26] và thốt lên rằng, ‘Chắc chắn kẻ từng ngồi quay mặt vào vách[27] chính là ta trong kiếp sống trước;’ và cứ thế, ta quy những thất bại trong đời này cho ảnh hưởng của nghiệp chướng từ kiếp trước. Ta đã bị ném trôi nổi hết ngã này đến ngã khác theo chiều gió thổi, tựa như một bông hoa rơi chốn bùn nhơ; nhưng sáu con đường[28] luân hồi quả thật vô cùng thâm sâu khó lường, và ta không có quyền oán trách. Cứ như thế, nửa đêm tìm đến với ngọn đèn sắp cợt, trong khi gió rít lên thê lương bên ngoài; và trên chiếc bàn hiu hắt, ta chắp vá lại những câu chuyện của mình,[29] hoài công hy vọng tạo ra phần tiếp theo của u minh Giới.[30] Ta dùng chén rượu lớn để kích thích ngòi bút, thế nhưng qua đó ta chỉ thành công trong việc ‘bộc lộ những cảm xúc bấn loạn của mình,’[31] và khi ta trút những tâm tư của mình lên trang giấy như thế, quả thật ta là một đối tượng đáng thương hại. Hỡi ôi! Ta chẳng khác nào chú chim vì sợ sương giá mùa hạ mà chẳng tìm được chốn dung thân trên cành cây: con côn trùng mùa thu kêu râm ran dưới trăng, quấn quýt bên ngưỡng cửa để sưởi ấm. Bởi những kẻ tri âm ta nay ở chốn nào?[32] Họ đang ở ‘trong lùm cây rậm rạp, và tại đèo ải biên cương’[33]—chìm đắm trong một màn sương mù không thể xuyên thủng!”

Từ tài liệu kỳ lạ trên, độc giả sẽ có được cái nhìn sâu sắc về phong cách uyên bác nhưng đồng thời cũng đẹp đẽ đến kỳ diệu của nhà văn tài năng này. Toàn bộ bài tiểu luận — đúng vậy, nó chính là thế, và là một trong những bài hoàn hảo nhất thuộc thể loại này — chủ yếu nhằm châm biếm nền học vấn của thời đại; một nền học vấn đã đẩy tác giả quay trở lại với sự thất vọng của một cuộc đời bình lặng, trong khi bản thân ông vẫn luôn ý thức được ngọn lửa nội tâm mà trời đất đã ban cho ông. Đó chính là nốt chủ đạo cho cuộc đời sau này của ông, được chìm đắm trong sự tĩnh lặng của gia đình, trong bầu bạn của sách vở và bạn bè; cũng như là chìa khóa cho vô số lời châm biếm không mấy tốt đẹp xuất hiện trong tất cả các câu chuyện của ông liên quan đến đời sống quan trường. Việc liệu đại chúng có được hưởng lợi từ sự sai sót của các kỳ thi cử hay không đã được khẳng định bằng câu trả lời “có” từ hàng triệu đồng bào của Bồ Tùng Linh, những người trong suốt hai thế kỷ qua đã bù đắp cho ông nhiều hơn bằng sự tôn kính bất diệt sau khi qua đời, thay cho những vinh quang trần thế phù du mà dường như ông đã từng khao khát đến thế.