Dưới triều đại Tuyên Tôn, việc chơi dế chọi vô cùng thịnh hành chốn hoàng cung, khiến triều đình bắt dân nộp dế như một thứ thuế cống. Có lần, viên tri huyện Hoa Âm, muốn lấy lòng quan Tuần phủ, bèn dâng lên một con dế mà khi đem ra chọi, nó tỏ ra có những tài năng vô cùng kỳ lạ; đến nỗi quan Tuần phủ liền ra lệnh cho viên tri huyện phải đều đặn cung cấp những loại côn trùng ấy cho mình. Đến lượt mình, viên tri huyện lại hạ lệnh cho các lý dịch trong hạt phải lo nộp dế; từ đó, những kẻ rỗi nghề liền đua nhau đi bắt và nuôi dế để phục vụ cho mục đích này. Thế là giá dế tăng vọt; và khi lính tráng của lý dịch đến đòi dù chỉ một con, cũng đủ khiến cho vài gia đình khánh kiệt.

Thuở ấy, tại ngôi làng mà chúng ta đang nhắc tới có một người họ Thành, là một thư sinh đã nhiều lần thi trượt tú tài; vì vốn là kẻ khờ khạo, tên hắn liền bị đưa vào danh sách ứng cử chức lý dịch. Hắn tìm đủ mọi cách để chối từ nhưng không thành; và đến cuối năm, số gia tài ít ỏi của hắn đã bay sạch. Vừa lúc đó thì có lệnh đòi dế, còn họ Thành, vốn không dám ép buộc xóm giềng như vậy, bèn cùng đường, trong cơn túng quẫn liền định tự tử. Vợ hắn kêu lên: "Làm thế để làm gì chứ? Chàng thà ra ngoài tìm thử vài con còn hơn." Thế là họ Thành đành xách ống tre và mang theo chiếc vợt lụa lên đường từ sáng sớm, mãi đến đêm khuya mới trở về; hắn lục lọi khắp những bức tường đổ nát, những bụi cây, dưới các hòn đá và trong những cái hốc, nhưng dù có cố gắng thế nào đi nữa cũng chỉ bắt được chừng hai, ba con. Ngay cả những con bắt được ấy cũng đều yếu ớt, chẳng tích sự gì, khiến cho viên tri huyện phải ra hạn định thời gian, kết quả là chỉ trong vài ngày, họ Thành đã phải ăn trọn một trăm hèo tre. Đòn roi khiến người hắn đau nhức đến mức chẳng thể tiếp tục đi tìm dế được nữa, và khi nằm trằn trọc trên giường, hắn lại một lần nữa nung nấu ý định chấm dứt cuộc đời mình.

Vừa hay lúc ấy, trong làng xuất hiện một thầy bói gù có tài xem tướng vô cùng linh nghiệm. Vợ họ Thành bèn gom góp chút tiền mọn, vội vã đi tìm sự giúp đỡ. Trước cửa nhà thầy bói người đông nghẹt – những thiếu nữ xinh đẹp và các bà lão tóc bạc phơ từ khắp nơi chen chúc kéo đến. Một căn phòng được làm tối đi, bên ngoài treo tấm rèm bằng tre, phía trước đặt một chiếc bàn thờ để những người cầu xin thắp hương trong lò và lạy hai lạy, trong khi nhà tiên tri đứng bên cạnh, ngước nhìn khoảng không vô định mà cầu khấn ơn trên ban phỏng vấn. Miệng ông ta mấp máy nhưng chẳng ai nghe thấy ông nói gì, mọi người đều đứng đó với vẻ kính sợ ngóng chờ câu trả lời. Chỉ một lát sau, một mảnh giấy từ phía sau rèm được ném ra, và nhà tiên tri phán rằng điều tâm nguyện của người cầu xin sẽ được thành toàn như ý muốn. Vợ họ Thành bèn tiến lên, đặt tiền lên bàn thờ, thắp hương và sụp lạy theo đúng nghi thức ấy. Chẳng mấy chốc, tấm rèm chuyển động và một mảnh giấy được ném xuống, trên đó không có chữ nào mà chỉ có một bức tranh. Ở giữa là một tòa nhà giống như ngôi đền, phía sau là một ngọn đồi nhỏ, dưới chân đồi có vô số hòn đá kỳ lạ, ló dạng từ phía sau là những chiếc râu dài nhọn hoắt của vô vàn con dế. Ngay gần đó có một con cóc, trông có vẻ như đang uốn éo tạo đủ mọi tư thế. Người đàn bà tội nghiệp chẳng hiểu bức tranh ấy có ngụ ý gì; nhưng bà chú ý đến mấy con dế, bèn tức tốc quay về nhà để kể lại cho chồng nghe. "À," hắn nói, "đây là chỉ cho ta chỗ để đi tìm dế đấy." Nhìn kỹ bức tranh, hắn nhận ra tòa nhà ấy rất giống ngôi đền nằm ở phía đông làng mình. Thế là hắn gắng gượng đứng dậy, tay chống gậy, bước ra phía sau ngôi đền để tìm dế. Vòng qua một ngôi mộ cổ, hắn bắt gặp một nơi có những hòn đá nằm rải rác y như trong tranh, bèn chăm chú đứng quan sát. Hắn có tìm kiếm thì cũng chẳng khác nào mò kim đáy bể hay tìm hạt cải; dần dần hắn kiệt sức mà chẳng tìm được gì, thì bỗng nhiên một con cóc già nhảy vọt ra. Họ Thành hơi hoảng hốt nhưng liền đuổi theo con cóc, nó bèn lẩn vào trong bụi cây. Hắn bấy giờ mới nhìn thấy một trong những con côn trùng mình đang tìm đang đậu ngay dưới gốc cây gai; nhưng khi chồm tới bắt, con dế liền chui tuột vào một cái lỗ khiến hắn chẳng tài nào bắt ra được, đành phải đổ nước vào, lúc bấy giờ con vật nhỏ bé mới chịu bò ra. Đó là một con dế tuyệt đẹp, khỏe mạnh và uy nghi, với chiếc đuôi đẹp, cổ xanh và đôi cánh vàng; bỏ nó vào giỏ, hắn vui mừng khôn xiết trở về nhà để đón nhận lời chúc mừng từ gia đình. Dù ai có đổi gì đi nữa hắn cũng chẳng chịu bán con dế này, và bắt đầu cẩn thận nuôi dưỡng nó trong một chiếc bát. Bụng nó có màu của cua, lưng có màu hạt dẻ ngọt; họ Thành hết lòng nâng niu chăm bẵm, chờ đến ngày viên tri huyện ra hạn nộp dế.

Trong lúc ấy, đứa con trai chín tuổi của họ Thành, nhân lúc cha vắng nhà liền lẻn mở chiếc bát ra. Ngay tức khắc, con dế tung mình nhảy vọt lên và biến mất; mọi nỗ lực bắt lại đều trở thành công cốc. Cuối cùng, thằng bé chộp lấy nó bằng tay, nhưng chỉ tóm được một chiếc chân khiến nó gãy ngoắp, và chẳng bao lâu sau thì con vật nhỏ bé chết ngắc. Vợ họ Thành cắt không còn giọt máu khi đứa con trai rưng rưng nước mắt kể lại chuyện vừa xảy ra. "Ôi! Cha con về thế nào cũng đánh chết mày cho xem!" bà nói; nghe vậy thằng bé liền cắm cổ chạy đi, khóc nức nở. Chẳng mấy chốc họ Thành về đến nơi, khi nghe vợ thuật lại câu chuyện, hắn cảm thấy lạnh ngắt như thể vừa bị biến thành cục đá, bèn đi tìm con. Thế nhưng tìm mãi chẳng thấy bóng dáng đâu, cho đến khi họ phát hiện ra xác thằng bé đang nằm dưới đáy giếng. Sự phẫn nộ giờ đây chuyển thành nỗi đau đớn khôn cùng, và cái chết bỗng trở thành một sự giải thoát ngọt ngào khi hai vợ chồng thẫn thờ ngồi nhìn nhau trong căn lều tranh không một làn khói bếp. Đến chiều, họ chuẩn bị chôn cất đứa trẻ; nhưng khi chạm vào thi thể, ôi chao! ngực nó vẫn còn phở phỏng hơi thở. Mừng rỡ khôn xiết, họ đặt con lên giường, và đến gần giữa đêm thì nó tỉnh lại; thế nhưng một giọt đắng cay lại quyện vào chén đắng của đôi vợ chồng khi họ phát hiện ra trí tuệ của đứa trẻ đã mất đi hoàn toàn. Dù vậy, người cha chợt nhìn thấy chiếc bát trống không nơi ông từng nuôi con dế, liền chẳng màng gì đến đứa con nữa, suốt đêm hôm ấy đôi mắt không hề chợp lại một giây; và khi trời dần hửng sáng, hắn vẫn nằm cứng đờ ở đó, cho đến khi bỗng nghe thấy tiếng dế kêu rả rích ngoài cửa nhà. Hắn vùng dậy vội vã chạy ra xem, quả nhiên là con dế đã mất tích của hắn; nhưng khi hắn định tóm lấy nó, nó liền nhảy tót đi ngay. Cuối cùng hắn cũng dồn được nó vào dưới lòng bàn tay, thế nhưng khi khép các ngón tay lại thì bên trong chẳng có gì. Hắn cứ thế tiếp tục đuổi bắt nó hết ngõ này đến góc nọ, cho đến khi nó nhảy tót vào một góc tường; đoạn, nhìn kỹ lại lần nữa, hắn thấy nó không còn mang hình hài như trước nữa, mà nhỏ xíu và mang một màu đỏ sẫm. Họ Thành đứng thừ người ngắm nhìn, chẳng thèm bắt một con dế vô tích sự đến thế, thì bỗng nhiên con vật nhỏ bé nhảy thót vào ống tay áo hắn; và khi nhìn kỹ hơn, hắn nhận ra đó quả thực là một con côn trùng đẹp đẽ với phần đầu và cổ cực kỳ cân đối, bèn lập tức mang nó vào nhà. Hắn lúc này rất muốn thử tài cao thấp của nó; và thật tình cờ, đúng hôm ấy có một tên thanh niên trong làng đến chơi, kẻ sở hữu một con dế chọi rất đẹp từng bách chiến bách thắng và quý giá đến mức hắn ra giá rất cao. Hắn cười ha hả khi trông thấy nhà vô địch của họ Thành, rồi lôi con dế của mình ra đặt sóng đôi, khiến con của họ Thành lép vế hoàn toàn. Nét mặt họ Thành chùng xuống, chẳng còn thiết tha cá cược gì nữa; thế nhưng tên thanh niên cứ nài nỉ, và hắn thầm nghĩ nuôi một con côn trùng yếu ớt cũng chẳng để làm gì, chi bằng đem ra mua vui cho thiên hạ; thế là họ thả cả hai vào chung một bát. Con dế nhỏ cứ nằm im lìm như một khúc gỗ, khiến tên thanh niên lại được trận cười phá lên sảng khoái, và càng cười lớn hơn nữa khi dù lấy lông lợn chọc vào thế nào nó vẫn trơ trơ không nhúc nhích. Phải đến khi bị chọc tức quá hóa thảng thốt, nó mới chịu vùng dậy và lao vào đối thủ với một khí thế hung hãn đến mức chỉ thoáng chốc là con dế của tên thanh niên đã bị đánh cho chí mạng nếu chủ nhân của nó không kịp can thiệp và ngăn trận đấu lại. Con dế nhỏ bấy giờ đứng thẳng dậy, cất tiếng kêu rả rích hướng về phía họ Thành như để ăn mừng chiến thắng; và họ Thành đang sung sướng ngất ngây, vừa bàn tán về trận đấu với tên thanh niên, thì một con gà chợt nhìn thấy con côn trùng bèn lao tới định nuốt chửng. Họ Thành hoảng hồn hoảng vía; nhưng may sao con gà trượt mỏ, con dế liền nhảy tót đi mất, con kẻ thù thì hộc tốc đuổi theo sau. Chỉ một tích tắc nữa thôi là nó đã bị tóm gọn rồi, thế nhưng, ôi chao! trong sự kinh ngạc khôn cùng của mình, họ Thành lại thấy con dế của mình đang chễm chệ trên đầu con gà, bám chặt lấy cái mào của nó. Hắn bèn bắt nó bỏ vào lồng, rồi chẳng bao lâu sau đem dâng lên viên tri huyện. Viên tri huyện nhìn thấy con dế hắn nộp quá nhỏ bé thì vô cùng tức giận. Họ Thành bèn kể lại câu chuyện về con gà, nhưng viên tri huyện nhất quyết không tin, bèn bắt nó đấu với những con dế khác, kết quả là nó đánh bại tất cả không sót một con. Ông ta bèn đem thử nó với gà, và quả nhiên mọi chuyện diễn ra đúng y như lời họ Thành đã nói, bèn ban thưởng cho hắn rồi giao con dế ấy cho quan Tuần phủ. Quan Tuần phủ bèn nhốt nó vào chiếc lồng vàng, sai người chuyển về triều kèm theo bản tấu trình về những chiến tích hiển hách của nó; và khi đến nơi, người ta nhận ra rằng trong số toàn bộ sưu tập lừng lẫy của Hoàng thượng, chẳng có lấy một con nào xứng đáng đứng ngang hàng với nó. Nó có thể nhảy múa nhịp nhàng theo tiếng nhạc, nhờ đó mà trở thành vật cưng hết mực được sủng ái, nhà vua để đáp lễ bèn ban thưởng cho quan Tuần phủ những cỗ xe ngựa và gấm vóc lụa là vô cùng quý giá. Quan Tuần phủ không hề quên ơn người đã dâng dế cho mình, và viên tri huyện cũng hậu tạ họ Thành bằng cách miễn cho hắn thứ dịch vụ lý dịch, đồng thời chỉ thị cho Học chính ưu ái cho hắn đỗ khoa thi đầu tiên. Vài tháng sau, con trai họ Thành hồi phục trí tuệ, kể rằng kiếp trước nó vốn là một con dế, và từng là một dũng tướng chọi dế vô cùng cừ khôi. Quan Tuần phủ cũng hậu tạ họ Thành vô cùng xức đáng, và chỉ ít năm sau, gia đình hắn đã trở thành một hộ giàu có với đầy đàn trâu ngựa, nhà cửa ruộng vườn thênh thang, đứng hàng những người giàu có bậc nhất thế gian.