—Tác phẩm "Liêu trai chí dị" (Strange Stories from a Chinese Studio), hay được người Trung Quốc gọi là Liêu-Chai-Chih-I hoặc thân mật hơn là Liêu Trai, hầu như chưa từng được bất kỳ học giả nước ngoài nào nhắc đến mà không mắc phải một vài điểm thiếu chính xác. Chẳng hạn, cố ông Mayers từng khẳng định trong cuốn "Chinese Reader’s Manual" (trang 176) rằng tác phẩm này được sáng tác “vào khoảng năm 1710 sau Công nguyên”, trong khi thực tế tập sách đã được hoàn thành vào năm 1679, như chúng ta có thể biết qua niên hiệu ghi ở phần “Tự thuật của tác giả” dẫn trên đây.

Do đó, tính đến nay đã tròn hai thế kỷ, gần như đúng từng ngày, kể từ lần xuất hiện đầu tiên của một cuốn sách mang sứ mệnh trường tồn cùng thời gian mà sức hút dường như chưa bao giờ suy giảm; và thời điểm hiện tại có thể được xem là cột mốc thích hợp nhất để lần đầu tiên ra mắt độc giả Anh quốc trong một diện mạo hoàn toàn mới bằng tiếng Anh. Tuy nhiên, tôi cũng xin nói thêm rằng, ban đầu và trong suốt nhiều năm trời, "Liêu Trai" chỉ được lưu hành dưới dạng bản thảo chép tay. Theo lời bạt của người cháu nội viết cho ấn bản đầu tiên, Bồ Tùng Linh quá nghèo để có thể gánh vác khoản chi phí khắc ván in đắt đỏ; và phải mãi đến năm 1740 — khi tác giả có lẽ đã từ lâu trở thành cư dân của chốn tuyền đài u ám mà ông hằng tha thiết mô tả — người cháu ấy mới tiến hành in ấn và phát hành tập hợp các câu chuyện vốn đã nổi tiếng khắp chốn.

Kể từ đó, nhiều ấn bản khác nhau đã lần lượt ra mắt công chúng Trung Quốc, trong đó xuất sắc nhất là ấn bản do Đàm Minh Luân, một quan Thương chính sống dưới triều đại Đạo Quang, tự bỏ kinh phí biên soạn và cho ra mắt vào năm 1842 gồm mười sáu tập khổ nhỏ (octavo), mỗi tập dài chừng 160 trang. Và vì độc giả thế nào cũng sẽ nhận thấy có những dị bản xuất hiện giữa các ấn bản khác nhau, tôi xin lưu ý những người học tiếng Trung muốn đối chiếu bản dịch của tôi với nguyên tác rằng: bản dịch này được thực hiện dựa trên ấn bản của Đàm Minh Luân, có tham khảo và đối chiếu với ấn bản của Vu Chi xuất bản năm 1766.

Đã có không biết bao nhiêu lời bình chú và khảo luận bàn về ý nghĩa của những đoạn văn khó hiểu cũng như tầm vóc chung của tác phẩm này, chưa kể đến những bài tựa được dùng để giới thiệu các ấn bản ra mắt độc giả. Trong số các bài tựa đó, tôi đã chọn ra một đoạn tiêu biểu để từ đó, người đọc có thể hình dung tương đối chính xác về bản chất thực sự của những áng văn từ trước đến nay vẫn nổi tiếng là độc đáo và thường rất khó hiểu này. Nguyên văn như sau:—

BÀI TỰA CỦA THANG MẠNH LAI.

“Câu cửa miệng ‘Nhìn con lạc đà lại tưởng con ngựa gù lưng’, dẫu tự thân chỉ là một chuyện nhỏ nhặt, nhưng hoàn toàn có thể dùng làm tỉ dụ cho những vấn đề lớn lao hơn. Con người ta thường có thói quen chỉ công nhận sự tồn tại của những gì họ tận mắt trông thấy hằng ngày, đồng thời tỏ ra kinh ngạc trước bất cứ thứ gì thoắt hiện rồi lại thoắt biến ngay trước mắt. Thế nhưng, họ lại chẳng hề lấy làm kinh ngạc trước cảnh lá đâm chồi rồi rụng xuống, hay sự biến hoá kỳ lạ của loài sâu bọ, mà chỉ trầm trồ trước những hiện tượng của thế giới siêu nhiên; dẫu cho thực tế, tiếng gió rít qua khe hay dòng nước chảy xiết — dẫu chẳng có gì tác động để tạo ra gió hay phát ra âm thanh cho dòng nước — hoàn toàn có thể được xếp vào hàng những hiện tượng kỳ lạ. Chúng ta đã quá quen thuộc với những điều đó nên chẳng mảy may để tâm. Ta ngấy ngơ trước quỷ thần và loài cáo, nhưng lại chẳng hề bận lòng về con người. Thế nhưng, điều gì khiến cho một con người có thể cử động và cất lời? — để rồi khi đối diện với câu hỏi ấy, bất cứ ai được hỏi cũng đều nhanh chóng đáp rằng: ‘Chính tôi làm chứ ai.’ Tuy nhiên, câu nói ‘Chính tôi làm’ ấy thực chất chỉ là ý thức chủ quan của cá nhân về những sự việc đang được bàn bàn đến.

Bởi con người có thể dùng mắt để nhìn, nhưng lại chẳng thể nhìn thấy thứ gì đã khiến họ nhìn; họ có thể dùng tai để nghe, nhưng lại chẳng thể nghe thấy thứ gì đã khiến họ nghe; vậy thì làm sao họ có thể thấu hiểu được nguyên lý của những thứ mà họ vừa không thể nhìn thấy lẫn nghe được? Bất cứ điều gì nằm trong phạm vi trải nghiệm của mắt và tai đều được con người mặc định là có thật; và chỉ những thứ đó mới được công nhận.[34] Thế nhưng, khái niệm ‘trải nghiệm’ này có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Chẳng hạn, người ta nói về một thứ sở hữu những đặc tính nhất định gọi là hình tướng, và về một thứ khác mang những đặc tính khác gọi là bản thể; mà nào có hay biết rằng hình tướng và bản thể hoàn toàn có thể tồn tại độc lập với những đặc tính cụ thể ấy. Những sự vật được cấu thành theo cách như vậy thực ra vượt quá khả năng cảm thụ của tai và mắt chúng ta; nhưng ta không thể vì thế mà suy diễn rằng chúng không hề tồn tại. Có kẻ tinh mắt đến mức nhìn thấy cả con ngươi của loài muỗi, trong khi có người đứng trước ngọn núi cao sừng sững mà chẳng thấy gì; có người nghe được tiếng loài kiến đang giao chiến, nhưng lại có kẻ chẳng mảy may bắt được tiếng sấm sét đùng đùng.

Khả năng nhìn và nghe vốn dĩ rất khác nhau; thế nên chớ vội hùa theo người đời mà quy chụp người khác là đui điếc. Theo các nhà kinh viện, con người khi chết đi sẽ tan biến như gió hay lửa, nguồn gốc và đoạn kết của sinh khí đều là những điều bí ẩn; và vì những kẻ từng chứng kiến hiện tượng kỳ lạ vốn rất hiếm hoi, nên số lượng những kẻ tỏ ra kinh ngạc trước chúng cũng lớn tương ứng, khiến cho tỉ dụ về ‘con ngựa gù lưng’ trở nên có tính ứng dụng vô cùng rộng rãi. Hết lần này đến lần khác viện dẫn việc Khổng Tử từng kiêng dè không muốn bàn luận về những chủ đề này, các nhà kinh viện ấy tỏ ra hoài nghi nửa vời đối với những tác phẩm như "Tề tiết chí quái" hay "Dữ Sơ chí dị",[35] mà hoàn toàn không biết rằng thái độ không muốn cất lời của Bậc Thánh nhân chỉ nhắm đến những kẻ có tầm vóc trí tuệ kém cỏi mà thôi; bởi bản thân bộ "Xuân Thu" của ngài khó có thể nói là hoàn toàn không chứa đựng bất kỳ ngụ ý nào dạng đó.

Nay Bồ Lưu Tiên từ thời niên thiếu đã dồn hết tâm huyết cho cõi kỳ ảo, để rồi khi trưởng thành lại càng nổi danh đặc biệt bởi sự thấu hiểu sâu sắc đối với những điều ấy; hơn thế nữa, với tư cách là một ngòi bút vô cùng tao nhã, ông đã dành trọn thời gian nhàn rỗi của mình để ghi lại bất cứ điều gì lọt vào tai về một thế giới kỳ diệu đặc thù. Một tập hợp các sáng tác như thế của ông trước đây từng lọt vào tay tôi, và liên tục được bạn bè hỏi mượn; giờ đây, tôi lại có thêm một tập nữa, và trong số những gì tôi đọc được, chỉ có khoảng ba phần mười là tôi từng biết đến từ trước. Những gì có mặt trong đây hẳn phải đủ sức mở mắt cho đám nhà kinh viện kia, dẫu tôi vô cùng lo ngại rằng điều đó chẳng khác nào đem chuyện băng giá ra mà bàn với loài bướm.

Về phần mình, tôi không tin vào sự bất thường của các hiện tượng tự nhiên, và chỉ xem là yêu ma quỷ quái những kẻ chuyên đi hãm hại xóm giềng. Bởi nhật thực, sao băng, đàn diệc bay lượn, tổ chim yến, hòn đá biết nói, hay những trận chiến giữa loài rồng, khó có thể bị xếp vào loại bất thường; trong khi những hiện tượng tự nhiên xuất hiện sai mùa, chiến tranh, bạo loạn, v.v., thì hoàn toàn có thể bị đẩy vào vòm trời của tội ác. Theo quan điểm của tôi, giá trị đạo đức trong các sáng tác của Bồ Lưu Tiên đạt chuẩn mực vô cùng cao cả, với mục đích rõ ràng là tôn vinh điều thiện và khiển trách cái ác, và là một cuốn sách có khả năng nâng cao phẩm giá nhân loại, hoàn toàn có thể được đặt sánh vai cùng các chuyên luận triết học của Dương Hùng — thứ mà Hoàn Đàm từng tuyên bố là rất xứng đáng được lan truyền rộng rãi.”

Liên quan đến ý nghĩa của các từ tiếng Trung "Liêu-Chai-Chih-I", nhan đề này đã nhận được những cách giải thích chẳng mấy đồng nhất từ các cây bút khác nhau. Tiến sĩ Williams chọn cách dịch là “Tiêu khiển chốn thư phòng” (Pastimes of the Study), còn ông Mayers lại dịch là “Ghi chép chuyện kỳ lạ, hay Truyện kể về các vị thần tiên” (The Record of Marvels, or Tales of the Genii); không một cách dịch nào trong số đó đủ sát nghĩa để có thể xem là một bản dịch đúng nghĩa đen. Nếu dịch từng chữ theo đúng thứ tự, những từ này lần lượt ứng với “Liêu — thư viện — ghi chép — kỳ lạ”, trong đó “Liêu” đơn giản là một cái tên mang tính hình tượng do chính tác giả đặt cho thư viện hoặc phòng nghiên cứu riêng của mình.

Một giai thoại dã sử đã lần ra nguồn gốc của sự lựa chọn này từ một lời phát biểu từng được chính ông thốt lên liên quan đến lần thi trượt kỳ thi hương (hoặc thi hội). “Than ôi!” ông được cho là đã nói, “Giờ đây ta chẳng còn chỗ nợ (Liêu) nào để nương tựa cho tuổi già nữa rồi;” và cứ thế, ông đặt tên cho phòng nghiên cứu của mình như vậy, ngụ ý rằng qua ngòi bút của mình, ông sẽ tìm kiếm chốn nương thân mà số phận đã nhẫn tâm từ chối khi ông bước chân vào chốn quan trường. Đối với từ “Liêu” bất khả dịch sang tiếng Anh này, tôi mạo muội thay thế bằng từ “Trung Quốc” (Chinese), nhằm biểu thị rõ ràng hơn bản chất của những gì sắp diễn ra tiếp theo.

Không một nhan đề nào kiểu như “Truyện kể về các vị thần tiên” có thể lột tả hết tầm vóc của tác phẩm này — một tác phẩm bao hàm đủ cả những câu chuyện kỳ bí về ma thuật và yêu thuật Đạo giáo, những ghi chép kỳ lạ về những xứ sở hoang đường ở tận ngoài biển khơi, những khung cảnh bình dị từ đời sống thường nhật của người Trung Quốc, cho đến những ghi chép về các hiện tượng tự nhiên phi thường. Thật vậy, đã có lúc tác giả từng có ý định chỉ xuất bản những câu chuyện mang đậm tính tưởng tượng nhất trong tập sách hiện tại dưới nhan đề “Truyện về quỷ và cáo”; thế nhưng cuối cùng ông đã bị bạn bè can ngăn khỏi kế hoạch đó, và kết quả là cho ra đời một khối lượng tác phẩm hỗn hợp được mô tả thích hợp hơn qua nhan đề mà tôi đã đặt cho tập sách này.

Tương tự như vậy, bản thân tôi ban đầu cũng quyết định sẽ xuất bản một bản dịch đầy đủ và trọn vẹn toàn bộ mười sáu tập sách này; thế nhưng khi tiếp cận sâu hơn, hóa ra có rất nhiều câu chuyện hoàn toàn không còn phù hợp với thời đại chúng ta đang sống, khiến người ta không khỏi liên tưởng đến sự thô tục của chính các nhà văn viết truyện hư cấu nước ta ở thế kỷ trước. Một số câu chuyện khác thì hoàn toàn nhạt nhẽo, hoặc chỉ là những sự lặp lại đơn thuần dưới một hình thức đã được biến tấu đôi chút. Do đó, trong tổng số các tác phẩm, tôi đã tuyển chọn ra một trăm sáu mươi tư câu chuyện hay nhất và mang đậm nét đặc trưng nhất; trong đó có tám câu chuyện từng được ông bởi ngài Allen ấn hành trên tạp chí China Review, một câu chuyện do ông Mayers đăng trên ấn phẩm Notes and Queries on China and Japan, hai câu chuyện do chính tôi đăng trên các cột báo của tờ Celestial Empire, và bốn câu chuyện do Tiến sĩ Williams ấn hành trong một cuốn cẩm nang về tiếng Trung nay đã chìm vào quên lãng.

Một trăm bốn mươi chín câu chuyện còn lại, theo tôi được biết, chưa từng được dịch sang tiếng Anh trước đây. Tuy nhiên, đối với những ai có thể thưởng thức "Liêu Trai" bằng chính nguyên tác tiếng Trung, lằn ranh phân định giữa các câu chuyện về sự tinh tế trong cốt truyện, tính độc bản, v.v., lại ít khi bị rạch ròi quá mức, bởi bất kỳ độc giả am tường nào cũng sẽ phải kinh ngạc trước phong cách văn chương vô song được chưng cất ngay cả trong những câu chuyện bình dị nhất. Bởi về mặt này — điều mà người Trung Quốc thời nay coi trọng chẳng kém gì chúng ta trong những năm tháng chưa xa — tác giả của "Liêu Trai", dẫu là một sĩ tử lận đận trường thi, đã thành công rực rỡ trong việc tự lập ra một trường phái riêng cho mình, để rồi từ đó về sau có không biết bao nhiêu kẻ bắt chước theo với mức độ thành công nhiều ít khác nhau.

Tính súc tích được đẩy lên đến tận cùng giới hạn; mọi từ ngữ phụ thuộc nếu có thể bỏ bớt đi một cách an toàn đều bị loại bỏ một cách triệt để; và cứ thỉnh thoảng, sự kết hợp mới mẻ và độc đáo nào đó lại trao cho dường như chỉ một từ đơn độc một sức mạnh biểu đạt mà nó chưa từng có được nếu không rơi vào tay một bậc thầy ngôn từ hoàn hảo. Cộng thêm vào những điều trên là hàng loạt điển tích điển cố được vận dụng nhuần nhuyễn từ một bề dày đọc sách rộng lớn tưởng chừng bao trùm toàn bộ nền văn học Trung Quốc, một kho tàng phép ẩn dụ phong phú cùng cách sử dụng nghệ thuật tu từ nói chung mà chỉ có những kiệt tác của Carlyle mới có thể sánh ngang; và kết quả là cho ra đời một tác phẩm mà về độ thanh tao và vẻ đẹp của văn phong nay đã được công nhận rộng khắp ở Trung Quốc như một mô hình chuẩn mực tuyệt mỹ nhất.

Có lúc câu chuyện trôi đi một cách bình dị và vô cùng suôn sẻ; nhưng chỉ khoảnh khắc tiếp theo, chúng ta lại có thể bị cuốn phăng vào những trang văn thâm uyên khó hiểu, với ý nghĩa đan cài dày đặc những câu thơ trích dẫn cùng các điển tích lịch sử từ ba ngàn năm trước, khiến người ta chỉ có thể lĩnh hội sau khi đã miệt mài nghiên cứu phần chú thích và tra cứu mỏi mắt trong vô số tài liệu tham khảo khác. Để minh họa cho sức hút rộng rãi của cuốn sách này, ông Mayers từng khẳng định rằng “người phu khuân vác ngoài cổng, người chèo thuyền lúc nghỉ trưa, người phu kiệu bên bến đỗ, cũng chẳng khác gì các bậc tàng thư uyên bác giữa đống sách vở, đều có thể được bắt gặp đang say sưa đắm chìm vào những điều kỳ diệu được kể lại một cách tao nhã trong "Liêu Trai";” thế nhưng chắc chắn ông sẽ phải rút lại nhận định ấy vào những năm tháng về sau, khi đặt cuốn sách mở ra ngay trước mắt.

Kể từ ngày đặt chân đến Trung Quốc, tôi luôn tự nhủ khi có cơ hội sẽ không bao giờ bước qua một người Trung Quốc đang đọc sách mà không xin phép được liếc nhìn cuốn sách trên tay họ; và tại các trạm công tác khác nhau của mình ở Trung Quốc, tôi luôn duy trì mối quan hệ mượn sách quen thuộc với thư viện của các gia nhân trong nhà hay đồng nghiệp công sở; nhưng tôi có thể tự tin khẳng định rằng mình chưa từng một lần bắt gặp "Liêu Trai" nằm trong tay một kẻ thất học. Ông Mayers có lẽ đã có một sự ví von thú vị hơn khi nhận xét rằng “những câu chuyện cổ tích được kể theo văn phong của tác phẩm 'Giải phẫu nỗi sầu muộn' (Anatomy of Melancholy) sẽ khó lòng trở thành một cuốn sách ăn khách tại Vương quốc Anh;” dẫu ngoại trừ một vài điểm tương đồng nhất định, văn phong của hai tác giả này khó có thể nhận là có bất kỳ mối quan hệ họ hàng nào, dẫu là xa xôi nhất.

Đó chính là bối cảnh ra đời của tập hợp Strange Stories from a Chinese Studio này — một tác phẩm bao gồm rất nhiều câu chuyện, bên cạnh những ưu điểm về văn phong và cốt truyện, còn ẩn chứa một bài học đạo đức vô cùng sâu sắc. Ý định của phần lớn những câu chuyện ấy, trích theo đúng lời của Thang Mạnh Lai, là nhằm “tôn vinh điều thiện và khiển trách cái ác,” — và luôn phải ghi nhớ rằng, việc định nghĩa các khái niệm ấy được thực hiện theo lăng kính của người Trung Quốc chứ không phải theo cách hiểu của người châu Âu. Như một sự bổ sung quý giá cho kho tàng văn học dân gian Trung Quốc, đồng thời là một cái nhìn khái quát về phong tục, tập quán và đời sống xã hội của Đế quốc vĩ đại ấy, bản dịch "Liêu Trai" của tôi hy vọng sẽ không hoàn toàn tẻ nhạt đối với độc giả.

Niềm vui thích cùng những bài học bổ ích mà bản thân tôi thu nhận được từ công việc do chính mình tự nguyện gánh vác này đã vượt qua cả sự mong đợi, như một phần thưởng xứng đáng cho những nhọc nhằn mà tôi đã bỏ ra để đưa tác phẩm này đến với công chúng Anh quốc trong một hình thức vừa hấp dẫn vừa dễ tiếp cận.

STRANGE STORIES

FROM A

CHINESE STUDIO.